Кіріспе

Судандық адам қонысы. Ескі Донгола (Ескі нуби: ⲧⲛⲅⲩⲗ, Тунгуль; دنقلا العجوز, Dunqulā al ʿAjūz) – қазіргі Суданның Солтүстік штатында, Нил өзенінің шығыс жағалауында, Уади-Ховарға қарама-қарсы орналасқан құмға көмілген қала. Ортағасырлық Нубиядағы маңызды қала және Дарфур мен Кордофанға батысқа қарай керуендердің бастапқы нүктесі болған Ескі Донгола, төртінші ғасырдан он төртінші ғасырға дейін Макурия мемлекетінің астанасы еді. 1964 жылдан бері польшалық археологиялық топ осы қаланы қазып зерттеп келеді. XIX ғасырда халықтың қалалық орталығы Нилдің қарсы жағына қарай 80 шақырымға (50 миль) төмен жылжып, қазіргі Донгола қаласына айналды.

Құрылтай және гүлдену кезеңі

Ескі Донгола археологиялық ескерткішінің аумағы шамамен 200 гектарды құрайды. Оның оңтүстік бөлігінде цитадель мен қалалық ғимараттар орналасқан, ал солтүстігінде әсем қала маңындағы үйлер табылды. Қаланың кейінгі кезеңдерімен байланысты зираттар да бар, оның ішінде исламдық күмбезді қабірлер де кездеседі. Ескі Донгола V ғасырда бекініс ретінде негізделген. Патша резиденциясы болған цитадельде көптеген сарайлар мен қоғамдық ғимараттар салынған. VI ғасырдың ортасында христиан дінінің таралуымен Макурияның астанасы атанды. Қала одан әрі кеңейіп, цитадельдің сыртындағы аумақтар да қамтылды. Бірнеше шіркеулер бой көтерді. Олардың қатарында қазіргі археологтар атаған X ғимарат және Тас төсенішпен шіркеу бар. Бұл екі құрылыс қабырғалы қала орталығынан шамамен 100 метр қашықтықта салынған, бұл сол кезде қала бекіністің бастапқы қабырғаларынан тысқарыға кеңейгенін көрсетеді. Х ғимараты көп ұзамай Ескі шіркеумен ауыстырылды. VII ғасырдың ортасында екі негізгі шіркеу қиратылып, бірақ тез арада қайта жаңартылды. Ескі шіркеуден алынған құрылыс материалдары қала қабырғаларын жөндеуге жұмсалды. Археологтардың пікірінше, бұл қираулар Доңголаның бірінші (642) және екінші (652) шайқастарының куәсі. VII ғасырдың соңында Ескі шіркеудің орнында Гранит бағаналар шіркеуі салынды. 16 гранит бағанамен әсемделген, әрқайсысы күрделі өрнектермен безенілген гранит бағаналары бар Гранит бағаналар шіркеуі, Ескі Донголаның кафедралық шіркеуі болған болуы мүмкін. Қаланың өркендеу кезеңі IX-XI ғасырларда болды, бірақ құрылыс жұмыстары XIV ғасырға дейін жалғасты.

Ұлы қасиетті Антоний монастыры

Цитадельдің солтүстік-шығысына қарай 1,5 км жерде монастырь табылған Kom H орналасқан. Жазуда көрсетілгендей, ол Ұлы Антонийге арналған, бірақ әдебиетте Қасиетті Үштік монастыры да еске алынады. Бұл, Доңголадағы ең алғашқы христиандық құрылыс жобаларының бірі болған болуы мүмкін. 1113 жылы қайтыс болған Доңгола архиепископы Георгиос шіркеудегі біріндегі жерлеу орнына (криптаға) қойылған. Оның жерлеу стеласындағы жазу Ұлы Антонийдің монастырьдың қамқоршысы болғанын көрсетеді. Ғимарат екі қабаттан тұрды; бірінші қабаттағы қабырғалардың биіктігі 6,5 м, екінші қабаттағы қабырғалардың биіктігі 3,5 м болды.

Құлдырау

Он үшінші және он төртінші ғасырларда қала құлдырап кетті. Оған арабтар бірнеше рет шабуыл жасады. Ескі Донголада сақталған 1317 жылғы жазу, Мысыр сұлтаны өзінің үміткері Абдулланы, мүмкін мұсылман нубиянды, таққа отырғызу үшін жіберген әскери экспедицияның жазбасы ретінде кеңінен түсіндіріледі. 1364 жылы патша сарайы Донголадан кетіп қалды. Осы кезеңде Қиыр Шығыспен де, Еуропамен де қарқынды сауда қатынастары жалғасты. 1812 жылы мамлюктер Мысырдағы тазалаулардан қашу үшін Суданға қашып, Ескі Донголаны бағындырды. Олар өзен бойында Жаңа Донгола қаласын құрды, ол кеңейіп, аймақтың экономикалық және сауда орталығын Ескі Донголадан ығыстырды. 2021 жылдың мамыр айында Облуски басқаратын археологтар жаңа шіркеудің апсидін тапты. Ол екі қатар алып тұлғаларды бейнелейтін суреттермен әсемделген, сондай-ақ оған жалғанған қабырға және Ескі Донголадағы үлкен қабірдің жанындағы күмбез, бұл собор және ортағасырлық Нубияның ең ірі шіркеуі болуы мүмкін. Облюски былай деп хабарлады: "Апсидінің тереңдігі шамамен 9 метр. Бұл ғимараттың шығыс бөлігі әдеттегі тұрғын үйлердің үш қабатына тең биіктікте сақталған дегенді білдіреді. Бұл біздің аяғымыздың астында Фарас сияқты суреттер мен жазулардың көп болуы мүмкін деген үлкен үміт береді". 2023 жылдың ақпан айында Польшаның Жерорта теңізі археология орталығы, Облюски басқаратын, ежелгі Египет иероглифтері жазылған тас блоктар мен фараондық ғимараттан алынған бейнелі әшекейлерді тапты. Сонымен қатар, поляк археологтары 13 ғасырға жататын ерекше қабырға суреттерін анықтады. Олардың бірі – Құдай ананың суреті, ал екіншісінде Михайл бас періште мен нубиялық патша бейнеленген. Бас періште патшаны қолына алып, оны бұлт үстінде отырған Исаға ұсынады, ал патша Исаның қолына сүйеді. "Бұл византиялық христиан өнерінде сирек кездесетін жағдай, себебі ол әдетте өлместер мен адамдар арасындағы байланыс немесе өзара әрекетке көп көңіл бөлмейді", - деді команда жетекшісі Артур Облуски.