Кіріспе

Судан тарихы – бүгінгі Судан Республикасы мен 2011 жылы тәуелсіздік алған Оңтүстік Судан мемлекетін құрайтын аумақты қамтиды. Судан аумағы географиялық жағынан «Судан» аталымымен де белгілі, ірі Африка аймағының бір бөлігі болып табылады. Бұл термин «сауд» немесе «қара халықтың жері» деген мағына беретін «بِلَادُ ٱلسُّودَانِ (bilādu s-sūdān)» сөзінен туындаған. Кейде ол Батыс және Орталық Африканың Сахель аймағын атау үшін де қолданылған. Қазіргі Судан Республикасы 1956 жылы құрылды және 1899 жылы құрылған Англо-Мысыр Суданының шекараларын мұра етті. 1899 жылға дейін «Судан» термині көбінесе Түрік Суданы мен Махди мемлекетіне, сондай-ақ Солтүстік Египет пен Оңтүстіктегі қазіргі Уганда, Кения және Эфиопияға жақын аймақтар арасындағы кең және өзгермелі аумаққа қатысты қолданылды. Солтүстік Судандағы Ніл өңірінде орналасқан Куш патшалығының ерте тарихы ежелгі Мысыр тарихымен тығыз байланысты, олармен бірнеше патшалық дәуірлерде саяси одақ құрған. Мысырға жақын орналасқандықтан, Судан Таяу Шығыстың тарихында, Мысырдың маңызды 25-ші династиясы мен VI ғасырдағы Нобатия, Макурия және Алодия үш нубиялық патшалығының христиандығында белсенді қатысқан. Христиандыққа өткенінің нәтижесінде көне нуб тілі ең ерте жазылған Нило-Сахара тілі болып табылады (ең ерте жазбалары VIII ғасырға дейін, копт әліпбиіне бейімделу арқылы сақталған). Ислам діні Суданның Қызыл теңіз жағалауында және оған іргелес аймақтарда 7 ғасырдан бері болғанымен, Ніл аңғары христиан патшалықтарының құлдырауынан кейін 14-15 ғасырларда ғана исламдану процесін бастан өткерді. Бұл патшалықтардың орнын 16 ғасырдың басында Нил аңғары мен Шығыс шөлінің үлкен бөлігін бақылаған Сеннар сұлтандығы иеленді, ал Дарфур патшалықтары Суданның батыс бөлігін басқарды. Оңтүстік аймақтарда екі шағын патшалық пайда болды: 1490 жылғы Шиллук патшалығы және 1750 жылғы Такали, қазіргі Оңтүстік Суданға жақын орналасқан. Алайда, 1820 жылдары солтүстік және оңтүстік аймақтар Мұхаммед Әлидің Египетінің билігіне көшті. Мұхаммед Әли мен оның тікелей ізбасарларының қатал билігі түрік-египеттік және британдық билеушілерге қарсы наразылықты тудырып, 1881 жылы Мұхаммед Ахмед құрған Махди мемлекетінің құрылуына әкелді. 1956 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Судан тарихы ішкі қақтығыстармен толы болды, оның ішінде Бірінші Судан азаматтық соғысы (1955–1972), Екінші Судан азаматтық соғысы (1983–2005), Дарфурдағы соғыс (2003–2020) – бұл 2011 жылдың 9 шілдесінде Оңтүстік Суданның бөлінуіне әкеп соқты, содан кейін Оңтүстік Судан азаматтық соғысы (2013–2020) және қазіргі Судандағы соғыс (2023 – қазіргі уақытқа дейін) болды.

Нил аңғары

Аффад 23 – Суданның солтүстігіндегі Донгола аймағының оңтүстігінде орналасқан археологиялық ескерткіш. Онда "тарихқа дейінгі лагерьлердің (әлемдегі ең көне ашық ауадағы үйдің қалдықтары) жақсы сақталған қалдықтары және шамамен 50,000 жыл бұрынғы әртүрлі аңшылық және жинау орындары" бар. Б.з.д. VIII мыңжылдықта неолит мәдениетінің өкілдері қалашықтарды, қоршалған кірпіштен салынған ауылдарда қоныстанды. Олар Нилде аң аулау мен балық аулауды астық жинау және мал өсірумен толықтырды. Б.з.д. V мыңжылдықта Сахараның құрғауына байланысты көші-қондар Нил аңғарына неолиттік халықты және егіншілікті әкелді. Осы мәдени және генетикалық араласудың нәтижесінде пайда болған халық келесі ғасырларда әлеуметтік иерархия құрып, шамамен 1070 жылы Куш патшалығын (астанасы Керма) құрды. Антропологиялық және археологиялық зерттеулер көрсеткендей, фараондық кезеңге дейін Төменгі Нубия мен Магадандағы Жоғарғы Египет этностық және мәдени тұрғыдан дерлік бірдей болған, сондықтан б.з.д. 3300 жылға қарай бір мезгілде фараондық билік жүйесі дамыған. Қызыл теңіздегі басқа елдермен бірге Судан ежелгі египеттіктер Пунт (немесе "Та Нетежуру", яғни "Құдайдың жоспары") деп атаған жердің болуы мүмкін ең ықтимал орны саналады, оның алғашқы айғағы б.з.д. X ғасырға дейін жетеді.

Шығыс Судан

Шығыс Суданда Бутана тобы шамамен б.з.д. 4000 жылы пайда болды. Бұл адамдар қарапайым өрнектелген қыш ыдыстар жасады, дөңгелек үйлерде тұрды және, ең болмаса, мал өсірушілер мен аңшылар болған, сонымен қатар құрлық бақаларын жеп, егіншілікпен де айналысқандығының белгілері бар. Гаш тобы шамамен б.з.д. 3000 жылы пайда болды және бірнеше жерден танымал тарихқа дейінгі мәдениет. Бұл халық өрнектелген қыш ыдыстар жасап, егіншілік пен мал шаруашылығымен айналысты. Махал Теглинос шамамен 10 гектар аумақты алып жатқан маңызды орын болды. Орталығында саз кірпіштен салынған үйлер қазылып алынды. Мөрлер мен мөр басымдары жоғары деңгейдегі басқару жүйесінің болғанын көрсетеді. Ерекше зираттағы жерлеу орындары жалпақ тас плиталармен белгіленген. Екінші мыңжылдықта Джебель Мокрам тобы пайда болды. Олар қарапайым сызықтармен өрнектелген қыш ыдыстар жасады және қарапайым дөңгелек үйлерде тұрды. Мал шаруашылығы, ең болмаса, экономиканың негізін құрады.

Куш патшалығы

Солтүстік Суданның ең ертедегі тарихи жазбалары ежелгі Мысыр деректерінен келген, олар өзен ағысының жоғары жағындағы жерді Куш деп сипаттаған. Ескі Мемлекеттен (б.з.д. 2700–2180) кейін екі мың жылдан астам бойы Мысыр оңтүстік көршісіне үстем және маңызды ықпал етті, тіпті кейін де мысыр мәдени және діни әкелулердің мұрасы маңызды болып қалды. Эсархаддонның ізбасары Ашурбанипал Тахарқаны Мысырдан тағы да жеңіп, қуды, осы үшін шағын әскермен бір генерал жіберді. Тахарқа екі жылдан кейін Нубияда қайтыс болды. Оның орнына келген Тантамани Мысырды қайтарып алуға тырысты. Ол Ашурбанипалдың марионетка билеушісі Нехо I-ді жеңіп, Тебаны басып алды. Содан кейін ассириялықтар оңтүстікке қуатты әскер жіберді. Тантамани ауыр жеңіліске ұшырады, ал ассириялық әскер Тебаны соншалық тонады, одан ол ешқашан толық қалпына келмеді. Мысырлық Псамтик I Ашурбанипалдың қарауындағы билеуші ретінде таққа отырғызылды, осылайша Кушит/Нубия империясы құлады.

Мероя

Мысырдың келесі династиясы Куш үстінен толық бақылау орната алмады. Бірақ, б.з.д. 590 жыл шамасында Мысыр әскері Напатаны шапты, соның салдарынан Куш әкімшілігі алтыншы катарактаға жақын, оңтүстіктегі Мероеге көшуге мәжбүр болды. Содан кейін бірнеше ғасыр бойы Мероиттік мемлекет Египеттің ықпалы мен үстемдігінен тәуелсіз дамыды, бұл үстемдік Иран, грек және соңында римдіктерге көшті. Өз билігінің шарықталу кезеңінде, б.з.д. II-III ғасырларда Мерое солтүстіктегі үшінші катарактадан бастап, оңтүстіктегі қазіргі Хартум маңындағы Собаға дейінгі аймаққа дейін созылды. Египеттің ықпалымен Мероедегі билеушілер арасында фараондық дәстүр сақталды, олар өзінің үлкен жетістіктерін жазып беру үшін стелалар орнатты және өздерінің қабірлерін салу үшін нубиялық пирамидалар тұрғызды. Бұл ескерткіштер мен Мероедегі сарайлардың, ғибадатханалардың және моншалардың қираған қалдықтары, шебер қолөнершілердің еңбектерін пайдаланатын және үлкен жұмыс күшін басқаратын орталықтандырылған саяси жүйеге куәлік етеді. Жақсы басқарылатын суару жүйесі аймақта кейінгі кезеңдерге қарағанда жоғары халық тығыздығын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Б.з.д. I ғасырда египеттік иероглифтердің қолданылуы аймақ халқының нубиялық тіліне бейімделген Мероиттік әліпбиге жол берді. Мероенің мұрагерлік жүйесі міндетті түрде тұқым қуалаушылыққа негізделмеген; патшалық отбасының аналық желісінен шыққан ең лайықты мүшесі көбінесе патша болар еді. Таңдау процесінде кандаке, яғни патша анасының рөлі, биліктің тыныштықпен жүзеге асуы үшін маңызды болды. Тақ ағадан ағаға немесе ападан апаға беріліп, әкеден балаға тек қана аға-інілердің қалмаған жағдайында ғана көшетін. Напата Мероенің діни орталығы болып қала бергенімен, солтүстік Куш Нилдің шығысынан келген көшпелі Блеммилердің қысымына ұшырап, тәртіпсіздікке түсті. Дегенмен, Нил өзені аймаққа Жерорта теңізімен байланыс жасауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Мерое Қызыл теңіз жағалауындағы араб және үнді саудагерлерімен байланыс орнатып, күнделікті өміріне эллиндік және үнді мәдениеттерінің ықпалын енгізді. Дәлелдердің толыққанды еместігіне қарамастан, металлургиялық технология Мероенің темір қорыту ошақтарынан саванна аймағы арқылы Батыс Африкаға тараған болуы мүмкін. Мерое мен Египет арасындағы қарым-қатынас әрдайым бейбіт болған жоқ. Мероенің Жоғарғы Египетке жасаған шабуылдарына жауап ретінде рим әскері оңтүстікке жылжып, б.з.д. 23 жылы Напатаны қиратты. Римдік қолбасшы бұл аймақты отарлауға лайықсыз деп санап, тез арада одан кетіп қалды. Біздің заманымыздың II ғасырында Нобатия Нилдің батыс жағалауын солтүстік Куш аймағында басып алды. Олар жылқы мен түйеде жүретін, өздерінің әскери шеберліктерін Мероеге қорғау үшін сатқан, жақсы қаруланған жауынгерлердің бірі болған деп есептеледі; соңында олар Мероиттік халық арасында әскери аристократия ретінде араласып, өздерін орнықтырды. V ғасырға дейін Рим Нобатияға қаржылай көмек көрсетіп, Мероені Египет пен Блеммилер арасындағы буферлік аймақ ретінде пайдаланды. Осы уақытта ежелгі Мероиттік мемлекет шығысқа қарай кеңейген қуатты Аксум мемлекетінің әсерінен әлсіреп қалды. 350 жылы Аксум патшасы Езана Мероенің астанасын басып алып, қиратты, соның салдарынан мемлекеттің тәуелсіздігі жойылды және оның аумағы жаулап алынды.

Ортағасырлық Нубия (шамамен 3501500)

V ғасырдың басында Блемилер Жоғарғы Мысыр мен Төменгі Нубияда қысқа мерзімді мемлекет құрды, бұл мемлекет, мүмкін, Талмис (Калабша) төңіресінде орналасқан болса да, 450 жылға дейін Нобатиялықтар тарапынан Ніл аңғарынан ығыстырылды. Соңғылары өздерінің Нобатия патшалығын құрды. VI ғасырда үш нубиялық патшалық болды: солтүстіктегі Нобатия, астанасы Пахорас (Фарас); орталық Макурия, қазіргі Донголаның оңтүстігіндегі Тунгул (Ескі Донгола) орталығында; және ескі Кушит патшалығының орталық аймағындағы Алодия, астанасы Соба (қазіргі Хартум маңындағы қала). Олар VI ғасырда христиан дінін қабылдады. VII ғасырда, шамамен 628 мен 642 жылдар аралығында Нобатия Макурия құрамына енді. 639-641 жылдары мұсылман арабтары Византияны жаулап алды. 641 немесе 642 және 652 жылдары олар Нубияға шабуыл жасады, бірақ қайтарылды, осылайша нубилер исламдық кеңею кезінде арабтарды жеңген сирек халықтардың бірі болды. Соңынан Макурия патшасы мен арабтар Бакт шартына келісті, бұл бірегей бейбітшілік келісімі, сонымен қатар жыл сайынғы сыйлықтар алмасуды қамтиды, осылайша Макурияның тәуелсіздігін мойындады. Арабтар Нубияны жаулап алуға сәттілікке жетпесе де, олар Нілдің шығыс жағалауына қоныстанды, онда бірнеше порты бар қалалар салды және жергілікті Бежа тайпасымен араласты. VIII ғасырдың ортасынан XI ғасырдың ортасына дейін христиандық Нубия өзінің алтын ғасырын бастан өткерді, оның саяси күші мен мәдени дамуы ең жоғары деңгейге жетті. 747 жылы Макурия Египетке шабуыл жасады, сол кезде ол құлдырап бара жатқан Омейядтардың билігінде болды, және 960-шы жылдардың басында Ахмимге дейін жетті. Макурия Алодиямен тығыз династиялық байланыстарды сақтады, бұл екі патшалықтың уақытша бірігуіне әкелуі мүмкін. Ортағасырлық нубилердің мәдениеті «Афро-Византиялық» деп сипатталды, ал «Африкалық» компонентінің маңызы уақыт өте келе артты. Арабтардың күшін тану да байқалды. Мемлекеттік құрылым өте орталықтандырылған, ол 6 және 7 ғасырлардағы Византия бюрократиясына негізделген. Өнер, әсіресе керамикалық және қабырғалық суреттер арқылы гүлденді. Нубилер өздерінің тілі үшін, Ескі Нобин үшін әліпби жасады, оны копт әліпбиіне негіздеп, сонымен қатар грек, копт және араб тілдерін пайдаланды. Әйелдер жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болды: олар білім алуға, жер сатып алуға және сатуға құқылы болды және көбінесе шіркеулер мен шіркеу суреттерін жасау үшін байлықтарын жұмсады. Тіпті патшалық мұрагерлік аналық желі арқылы жүзеге асты. 11-12 ғасырлардың соңынан бастап Макурияның астанасы Донгола құлдырады, ал Алодияның астанасы 12 ғасырда құлдырады. 14 ғасырда (Египеттен Суданның Ніл аңғарына көші-қонның ең ерте тіркелген жағдайы 1324 жылға дейін жетеді) және 15 ғасырда бедуин тайпалары Суданның көп бөлігін басып алып, Бутана, Гезира, Кордофан және Дарфурға көшіп кетті. 1365 жылы азаматтық соғыс Макурия сарайын Төменгі Нубиядағы Гебель-Аддаға қашуға мәжбүр етті, ал Донгола қиратылып, арабтарға қалдырылды. Содан кейін Макурия қалдық мемлекет ретінде өмір сүруін жалғастырды. Макурияның соңғы патшасы Жоел болды, ол 1463 және 1484 жылдары тіркелген, және оның тұсында Макурия қысқа уақытқа қайта өркендеді. Ол қайтыс болғаннан кейін патшалық құлдырады. Оңтүстікте Алодия патшалығы арабтардың, олардың басшысы Абдалла Джамманың немесе оңтүстіктен келген африкалық халықтың, Фундждің қолына түсті. Күндердің санауы Хиджрадан кейінгі 9 ғасырдан (1396–1494), 15 ғасырдың соңынан, 1504 жылдан 1509 жылға дейін ауқымды. Алодияның қалдық мемлекеті Фазугли патшалығы түрінде сақталған болуы мүмкін, ол 1685 жылға дейін сақталды.

Ислам патшалықтары (1500-1821 жж.)

1504 жылы фундж тайпасы Сеннар мемлекетін құрды, оған Абдалла Джамманың билігі қосылды. 1523 жылы еврей саяхатшысы Давид Реубени Суданға келген кезде, фундж мемлекетінің аумағы солтүстікке қарай Донголаға дейін жеткен еді. Осы аралықта, 15-16 ғасырларда Нил өзені бойында қоныстанған суфилер ислам дінін уағыздай бастады. Давид Реубени сапары кезінде бұрын пұтқа табынушы немесе номиналды христиан болған Амара Дункастың мұсылман болғаны тіркелген. Дегенмен, фундж тайпасы құдайлық билік және ішімдік ішу сияқты исламдық емес әдет-ғұрыптарды 18 ғасырға дейін сақтап келді. Судан халықтық исламы христиандық дәстүрлерден туындаған көптеген рәсімдерді соңғы уақытқа дейін сақтап келді. Біраз уақыттан кейін фундж тайпасы 1526 жылы Суакин қаласын басып алған Осман империясымен қақтығысқа түсті және Нил бойымен оңтүстікке қарай жылжып, 1583/1584 жылдары үшінші Нил сарқырамасына жетті. Осман империясының Донголаны басып алуға жасаған келесі әрекеті 1585 жылы фундж тайпасымен тойтарылды. Содан кейін үшінші сарқыраманың оңтүстігінде орналасқан Ханник екі мемлекеттің арасындағы шекараны белгіледі. Осман империясының басып кіруінен кейін солтүстік Нубияның кішкентай патшасы Әжибтің билігін тартып алуға әрекет жасалды. Фундж тайпасы оны 1611/1612 жылдары өлтіргенімен, оның ұрпақтары Абдаллабқа Көк және Ақ Нілдің қосылған жерінен солтүстікке қарайғы барлық жерді басқару құқығы берілді, олар өздеріне қарасты аумақтарды кеңінен басқарды. 17 ғасырда фундж мемлекеті ең кең аумақты қамтыды, бірақ келесі ғасырда құлдырауға ұшырады. 1718 жылы жасалған төңкеріс династиялық өзгеріске әкелді, ал 1761/1762 жылдары болған тағы бір төңкеріс Хамадж регенттігін орнатты, онда Хамадж тайпасы (Эфиопия шекарасынан шыққан халық) тиімді түрде билік жүргізді, ал фундж сұлтандары олардың құрылығына айналды. Одан кейін сұлтандық фрагменттеуге ұшырады, 19 ғасырдың басында ол негізінен Гезирамен шектелді. 1718 жылғы төңкеріс исламның ортодоксалдығын ұстану саясатын бастады, бұл мемлекеттің арабтануына ықпал етті. Араб халқының арасындағы билігін заңды ету үшін фундж тайпасы Омейяд әулетінен шыққандығын таратуға кірісті. Көк және Ақ Нілдің қосылған жерінен солтүстікке қарай, Аль-Даббаға дейін нубилер араб Жалин тайпасының тайпалық идентификациясын қабылдады. 19 ғасырға дейін араб тілі Суданның орталық өзен бойындағы және Кордофанның көп бөлігіндегі басым тілге айналды. Нилдің батысында, Дарфурда ислам дәуірінде бірінші кезде Тунжур мемлекетінің пайда болуы байқалды, ол 15 ғасырда ескі Даджу мемлекетін ығыстырып, батысқа қарай Уадайға дейін жетті. Тунжур халқы, мүмкін, арабтанған берберлер болды және олардың билеуші элитасы, кем дегенде, мұсылмандар еді. 17 ғасырда Тунжурлар Фур Кейра сұлтандығынан қуылды. Кейра мемлекеті, Сулейман Солонгтың (1660-1680 жылдары билік еткен) тұсында номиналды түрде мұсылман болды, бастапқыда солтүстік Джебель-Маррадағы кішкентай мемлекет болды, бірақ 18 ғасырдың басында батысқа және солтүстікке қарай кеңейді, ал Мұхаммед Тайрабтың (1751-1786) билігімен шығысқа қарай кеңейді, 1785 жылы Кордофанды жаулап алумен аяқталды. Бұл империяның гүлденген кезеңі, қазіргі Нигерияның шамамен аумағындай болды, 1821 жылға дейін сақталды.

Мысырды жаулап алу

1805 жылдан бастап Мысыр Мұхаммед Әли Паша басшылығымен қарқынды жаңғыру кезеңін бастан өткізді, ол номиналды билеушісі – Осман сұлтанына бағынбастан, хедив деп жариялады. Он жылдар ішінде Мұхаммед Әли Мысырды ескере бермейтін Осман провинциясынан дерлік тәуелсіз мемлекетке айналдырды. Мұхаммед Әли Мысырдың ортағасырлық сұлтандарындағы мамлюктердің бұрынғы тәсілдерін қайталап, Мысырдың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және Суданның табиғи ресурстарын игеру мақсатымен шекарасын оңтүстікке қарай Суданға қарай кеңейтуге тырысты. 1820-1821 жылдар аралығында Мұхаммед Әли ұлының басшылығымен Мысыр әскерлері Суданның солтүстік бөлігін жаулап алып, біріктірді. Мысырдың Осман сұлтанына адалдығын сақтағандықтан, Мысыр әкімшілігі Түркия деп аталды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Суддтың залалы бар батпақтары елдің оңтүстігіне кеңейтуге кедергі келтірді. Мысыр 19 ғасырдың көп бөлігінде қазіргі Суданның барлық аумағына иелік деп санайтын, осы мақсатта оңтүстік Суданда Экватория провинциясын құрды, бірақ барлық аймақты тиімді бақылауға қол жеткізе алмады. Түркияның соңғы жылдары британдық миссионерлер қазіргі Кениядан Суданға сапар шегіп, жергілікті тайпаларды христиан дініне көшіруге тырысты.

Махдизм және кондоминиум

1881 жылы Мұхаммед Ахмед есімді діни көшбасшы өзін Махди ("тура жолға салатын") деп жариялап, Батыс және Орталық Судан тайпаларын біріктіру үшін соғыс бастады. Оның ізбасарлары "Ансар" ("жақтастар") деген ат алды және бүгінгі күнге дейін осы атауды қолданып келеді, бұл атау ең ірі саяси ұйым – Умма партиясымен (бір кезде Махди ұрпағы Садық әл-Махди басқарған) байланысты. Османдық Египеттің қанаушылығы мен нашар басқаруының салдарынан туған жағдайды пайдаланып, Махди ұлттық көтеріліс бастады, ол 1885 жылғы 26 қаңтарда Хартумның құлауымен аяқталды. Суданның уақытша генерал-губернаторы, британдық генерал-майор Чарльз Джордж Гордон және Хартумның елу мыңға жуық тұрғыны қаза болды. Махди 1885 жылғы маусымда қайтыс болды. Одан кейін Халифа атанған Абдаллахи ибн Мұхаммед билікке келді және Судан аумағын Эфиопияға қарай кеңейтуді бастады. Шығыс Эфиопиядағы жеңістерінен кейін ол Мысырға шабуыл жасау үшін әскер жіберді, бірақ Тошкиде британдықтардан жеңіліске ұшырады. Британдықтар Суданның әлсіздігін байқады. 1898 жылы лорд Китченер басқаратын ағылшын-египеттік әскер Суданға жіберілді. 1899 жылы Судан британдық-египеттік басқарудағы кондоминиум болып жарияланды. Мысалы, Суданның генерал-губернаторы британдық тәжге емес, "Хедивалдық жарлық" арқылы тағайындалды, бірақ бірлескен басқарудың сыртқы көрінісін сақтай отырып, Британ империясы саясатты қалыптастырды және жоғары деңгейдегі әкімшілердің көп бөлігін қамтамасыз етті.

Британдық бақылау (18961955)

1896 жылы бельгиялық экспедиция Оңтүстік Суданның Ладо анклавы деп белгіленген аймақтарын басып алды. Ладо анклавы ресми түрде Бельгия Конгосының бір бөлігі болды. 1896 жылғы Ұлыбритания мен Бельгия арасындағы келісімге сәйкес, анклав король Леопольд II 1909 жылдың желтоқсанында қайтыс болғаннан кейін британдықтарға берілді. Сонымен қатар, француздықтар бірнеше аймаққа талап етті: Бахр-эль-Газал және Батыс Жоғарғы Нилден Фашодаға дейін. 1896 жылға қарай олар осы аймақтарды әкімшілік тұрғысынан нығайтып, оларды Француз Батыс Африкасына қосуды жоспарлады. Осы аймақтар үшін Франция мен Ұлыбритания арасында Фашода оқиғасы деп белгілі халықаралық жанжал туды. 1899 жылы Франция бұл аймақты Англо-Мысыр Суданына беруге келісті. 1898 жылдан бастап Ұлыбритания мен Мысыр қазіргі Суданның барлық аумағын Англо-Мысыр Суданы ретінде басқарды, бірақ Солтүстік және Оңтүстік Судан кондоминиумның жеке провинциялары ретінде басқарылды. 1920 жылдардың басында британдықтар екі аймақ арасында саяхаттау үшін паспорттардың қажеттілігін және бір аймақтан екіншісіне бизнес жүргізу үшін рұқсаттардың талап етілуін және толығымен бөлек әкімшіліктердің басымдығын белгілейтін «Жабық аудандар туралы» жарлықты қабылдады. К.Д.Д. Хендерсон Дарфурдың соңғы британдық губернаторы болды. Оңтүстікте ағылшын, динка, бари, нуер, латуко, шиллук, азанде және пари (лафон) тілдері ресми тілдер ретінде қолданылса, солтүстікте араб және ағылшын тілдері ресми тілдер ретінде пайдаланылды. Британдықтар оңтүстікте христиан миссионерлеріне жұмыс істеуге рұқсат бергенімен, ислам дінін ынталандырмады. Оңтүстік Суданның кондоминиум губернаторлары Шығыс Африкадағы колониялық конференцияларға, Хартумда емес, қатысты, және британдықтар Оңтүстік Суданды өз Шығыс Африка колонияларына қосуға үміттенді. Британдықтардың күші көбінесе солтүстіктің экономикасын және инфрақұрылымын дамытуға бағытталды. Оңтүстік саяси құрылымы британдықтар келгенге дейін қалпында қалды. 1920 жылдарға дейін британдықтардың оңтүстіктегі билігі шектеулі болды. Солтүстікте өз билігін орнату үшін британдықтар Хатмия тариқатының басшысы Сейид Әли әл-Миргани және Ансар тариқатының басшысы Сейид Абд әл-Рахман әл-Махдидің ықпалын күшейтті. Ансар тариқаты негізінен «Умма» партиясына, ал Хатмия – «Демократиялық одақтастық» партиясына айналды. 1943 жылы британдықтар солтүстікті өзін-өзі басқаруға дайындауды бастады, солтүстік Суданның алты провинциясының басқару мәселелері бойынша кеңес беру үшін Солтүстік Судан консультативтік кеңесін құрды: Хартум, Кордофан, Дарфур, Шығыс, Солтүстік және Көк Нил провинциялары. 1946 жылы британдық әкімшілік саясатын өзгертіп, солтүстік және оңтүстік Суданды бір үкімет аясында біріктіруге шешім қабылдады. 1947 жылғы Джуба конференциясында оңтүстік Судан билігі болашақта солтүстікпен бірлескен әкімшілік билікпен басқарылатыны туралы хабардар болды. 1948 жылдан бастап британдық билік тағайындаған 13 делегат Судан заң шығарушы жиналысында оңтүстіктің мүдделерін білдірді. Көптеген оңтүстік тұрғындары британдықтардың өзіне тиіссіздік жасағанын сезінді, өйткені олар жаңа үкіметтен шеттетілді. Жаңа үкіметтің тілі – араб тілі болды, бірақ Оңтүстік Суданның бюрократтары мен саясаткерлері көбінесе ағылшын тілінде білім алған. 1953 жылы британдықтар босатқан 800 жаңа мемлекеттік лауазымның тек төртеуі ғана оңтүстік өкілдеріне берілді. Сонымен қатар, оңтүстіктегі саяси құрылым солтүстікке қарағанда нашар ұйымдастырылған, сондықтан оңтүстіктің саяси топтары мен партиялары қазіргі Судан мемлекетін құрған түрлі конференциялар мен келіссөздерде өкілдік етілмеді. Нәтижесінде көптеген оңтүстік тұрғындары Суданды заңды мемлекет деп санамады.

Тәуелсіздік және Бірінші азаматтық соғыс

1953 жылдың 12 ақпанында Ұлыбритания мен Мысыр Суданның өзін-өзі басқаруын және өзін-өзі анықтауын қамтамасыз ететін келісімге келді. 1954 жылы алғашқы парламент ашылғаннан бастап тәуелсіздікке қарайғы ауысу кезеңі басталды. 1955 жылдың 18 тамызында Оңтүстік Суданның Торит қаласында әскерлік бүлік шықты. Бұл бүлік тез басылғанмен, бұрынғы оңтүстік бүлікшілерінің аз қарсыласуына және Бірінші Судандық Азамат соғысының басталуына себеп болды. 1955 жылдың 15 желтоқсанында Суданның премьер-министрі Исмаил әл-Азхари Суданның төрт күн ішінде бір жақты түрде тәуелсіздік жариялайтынын мәлімдеді. 1955 жылдың 19 желтоқсанында Судан Парламенті бір жақты және бірауыздан Суданның тәуелсіздігін жариялады. 1956 жылдың 1 қаңтарында Ұлыбритания және Мысыр үкіметтері Суданның тәуелсіздігін мойындады. АҚШ жаңа мемлекетті мойындаған алғашқы шетелдік державалардың бірі болды. Алайда, Хартумдағы арабтар басқарған үкімет оңтүстікке федералдық жүйе құру туралы берген уәделерін орындамады, бұл оңтүстік армия офицерлерінің бүлігіне әкеліп, он жеті жылдық азамат соғысының (1955–1972) басталуына себеп болды. Соғыстың басында оңтүстікте жұмыс істеген жүздеген солтүстік бюрократтар, мұғалімдер және басқа да лауазымды тұлғалар қаза болды. Премьер-министр Исмаил әл-Азхари басқарған Ұлттық Унионисттік Партия (НҰП) алғашқы кабинетте үстемдік құрды, бірақ оны көп ұзамай консервативті саяси күштердің коалициясы алмастырды. 1958 жылы экономикалық қиындықтар мен мемлекеттік басқаруды парализдеген саяси маневрлерден кейін, Бас штабтың бастығы генерал-майор Ибрагим Аббод парламенттік үкіметті қан төгілмейтін төңкеріспен құлатты. Алайда, генерал Аббод Суданды азаматтық үкіметке қайтару туралы уәдесін орындамады, және армия билігіне қарсы халықтың наразылығы 1964 жылдың қазан айының соңында толқынға ұласты, бұл әскерилерді биліктен бас тартуға мәжбүр етті. Аббод режимінен кейін уақытша үкімет құрылды, ал 1965 жылдың сәуірінде өткен парламенттік сайлаулар нәтижесінде премьер-министр Мұхаммед Ахмад Махжуб басқаратын Ұмма және Ұлттық Унионисттік Партияларының коалициялық үкіметі құрылды. 1966 мен 1969 жылдар аралығында Судан тұрақты конституцияға келісе алмай және фракциялық даулар, экономикалық тұрақсыздық және этникалық наразылықтармен күресе алмаған бірнеше үкіметке ие болды. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы үкіметтердің барлығы араб мұсылмандарынан құралды, олар Суданды мұсылман араб мемлекеті деп қарады. Шындығында, 1968 жылы Ұмма/НҰП ұсынған конституция Суданның алғашқы ислами бағытталған конституциясы болды.

Нимейри дәуірі

1969 жылы 25 мамырда наразылық төңкеріспен аяқталды. Төңкерістің жетекшісі, полковник Гаафар Нимейри премьер-министр болды, ал жаңа үкімет парламентті таратып, барлық саяси партияларды тыйым салды. Биліктегі әскери коалиция ішіндегі марксистік және марксистік емес топтар арасындағы келіспеушіліктер 1971 жылдың шілдесінде Судан Коммунистік партиясы жетекшілігімен сәтті, бірақ қысқа мерзімді төңкеріске әкеп соқты. Бірнеше күннен кейін, коммунизмге қарсы әскери күштер Нимейриді қайта билікке орналастырды. 1972 жылы Аддис-Абеба келісімі Солтүстік-Оңтүстік арасындағы азаматтық соғысты тоқтатып, өзін-өзі басқарудың белгілі бір деңгейін қамтамасыз етті. Бұл азаматтық соғыста он жылдық үзіліске әкелді. 1970-ші жылдардың басына дейін Суданның ауыл шаруашылығы өнімдері негізінен ішкі тұтынуға бағытталған еді. 1972 жылы Судан үкіметі Батысқа жақындап, азық-түлік пен ақшалай дақылдарды экспорттауды жоспарлады. Бірақ 1970-ші жылдарда тауар бағасының төмендеуі Судан үшін экономикалық қиындықтар тудырды. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығын механикаландыруға жұмсалған қаржыға байланысты қарыз төлеу шығындары артты. 1978 жылы Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) үкіметпен құрылымдық бейімделу бағдарламасы туралы келісімге келді. Бұл экспортқа бағытталған механизацияланған ауыл шаруашылығы саласын одан әрі дамытуға ықпал етті. Бұл Судан малшылары үшін үлкен экономикалық проблемаларға априк болды. 1976 жылы Ансар қанды, бірақ сәтсіз төңкеріс жасауға тырысты. 1977 жылдың шілдесінде президент Нимейри Ансардың жетекшісі Садық әл-Махдимен кездесіп, келісімге келуге мүмкіндік берді. Жүздеген саяси тұтқындар босатылды, ал тамыз айында Нимейри үкіметінің барлық қарсыластарына жалпы кешірім жарияланды.

Қару-жарақ жеткізушілер

Судан қару-жарақпен қамтамасыз ету үшін түрлі елдерге сүйенді. Тәуелсіздік алғаннан бері армияны британдықтар оқытып, жабдықтап келген, бірақ 1967 жылы Араб-Израильдің алты күндік соғысынан кейін қарым-қатынас үзілді. Осы кезде АҚШ және Батыс Германиямен де байланыс тоқталды. 1968-1971 жылдары Кеңес Одағы мен Шығыс блогы елдері Суданға көптеген қару-жарақ сатып, техникалық көмек пен оқыту көрсетті. Осы кезеңде әскер құрамы 18 мыңнан шамамен 60 мыңға дейін өсті. Осы уақытта көптеген танктер, ұшақтар мен артиллерия сатып алынды және олар 1980-ші жылдардың соңына дейін армияда басымдық танытты. 1971 жылғы төңкерістен кейін екі жақ арасындағы қарым-қатынас суынып, Хартум үкіметі жеткізушілерін кеңейтуге тырысты. Мысыр 1970-ші жылдары зымырандар, әскери көліктер және басқа да әскери техникамен қамтамасыз еткен маңызды әскери серіктес болды. Батыс елдері 1970-ші жылдардың ортасынан бастап Суданға қайтадан жабдық жеткізе бастады. АҚШ 1976 жыл шамасында Суданға көптеген жабдықтар сата бастады. Әскери сату 1982 жылы 101 миллион АҚШ долларына жетті. Рональд Рейган әкімшілігі кезінде АҚШ-пен одақ нығайтылды. Америкалық көмек 1979 жылы 5 миллион доллардан 1983 жылы 200 миллион долларға, ал 1985 жылы 254 миллион долларға дейін өсті, көбінесе әскери бағдарламаларға бағытталды. Осылайша Судан Африкаға АҚШ-тан берілетін көмектің екінші ірі алушысы болды (Мысырдан кейін). Порт-Суданның жанында жылдам әрекет ететін күштер бөлімдерін орналастыру үшін төрт әуе базасын және ЦРУ үшін қуатты тыңдау стансасын салу туралы шешім қабылданды.

Екінші азаматтық соғыс

1983 жылы оңтүстіктегі азаматтық соғыс үкіметтің исламдастыру саясатынан кейін қайта жанданды, ол басқа да мәселелермен қатар ислам заңын орнатуға бағытталған еді. Бірнеше жылдық соғыстан кейін үкімет оңтүстік топтарымен келісімге келді. 1984 және 1985 жылдары құрғақшылықтан кейін, әсіресе Батыс Суданда бірнеше миллион адам ашаршылыққа тап болды. Суданның жаңа үкіметі жағдайды халықаралық деңгейде жасыруға тырысуымен жағдай нашарлады. 1985 жылдың наурыз айында режим келіссөздер жүргізіп жатқан ХВҚ сұрауымен негізгі тауарлардың бағасын көтеру туралы хабарлама алғашқы наразылықтарға себеп болды. 2 сәуірде сегіз кәсіподақ "қазіргі режим жойылғанға дейін жалпы саяси ереуілге" шақырды. 3 сәуірде Хартумды және елдің басқа да ірі қалаларын қамтыған үлкен демонстрациялар өтті. Ереуіл институттар мен экономиканы парализдеді. 1985 жылдың 6 сәуірінде генерал-лейтенант Абдар Рахман Сивар ад-Дхахаб басқаратын әскери офицерлер тобы Нимейриді құлатты, ол Мысырға қашқан болатын. Үш күннен кейін Дахаб Суданды басқару үшін он бес адамнан тұратын Уақытша әскери кеңес (УӘК) құруға рұқсат берді. Азамат соғысы салдарынан 4 миллионнан астам оңтүстік халқы қоныс аударды. Бір бөлігі Джуба сияқты оңтүстік қалаларына қашып кетті, ал қалғандары Хартумға және тіпті Эфиопия, Кения, Уганда, Египет және басқа да көрші елдерге дейін жетті. Бұл адамдар азық-түлік өндіре алмады және өздерін асырау үшін ақша табу мүмкіндігі болмады, нәтижесінде нашар тамақтану мен аштық кеңінен тарады. Оңтүстікке инвестициялардың жетіспеуі халықаралық гуманитарлық ұйымдар "жоғалған ұрпақ" деп атаған, білім алу мүмкіндігінен, негізгі денсаулық сақтау қызметтеріне қол жеткізуден және оңтүстік немесе солтүстіктің шағын және әлсіз экономикасында өнімді жұмыс табу перспективасынан айырылған адамдардың пайда болуына әкелді. 2003 жылдың басында Дарфур аймағының батысында Судан Азаттық қозғалысы/Армиясы (САҚ/А) және Әділет пен теңдік қозғалысы (ӘТҚ) топтарының жаңа көтерілісі басталды. Көтерілісшілер орталық үкіметті Дарфур аймағына немқұрайлы қарауымен айыптады, бірақ көтерілісшілердің мақсаттары және олардың Суданның ішінде Дарфурдың жағдайын жақсартуды немесе толық тәуелсіздікке ұмтылуын анықтау қиын болды. Бұл соғыста үкімет пен көтерілісшілердің екеуі де жасаған қатыгездіктер айыпталып, кінә көбінесе үкіметке одақтас араб жасақтарына (Джанжауид) таңылды. Көтерілісшілер бұл жасақтар Дарфурда этникалық тазалау жүргізіп жатыр деп мәлімдеді, ал қақтығыс жүз мыңдаған адамды қоныс аударуға мәжбүр етті, олардың көпшілігі көршілес Чадта пана тапты. Адам шығынының саны бойынша әртүрлі бағалаулар бар, олар тікелей шайқастарда немесе қақтығыс салдарынан туындаған ашаршылықтан және аурулардан қаза тапқан жиырма мыңнан бірнеше жүз мыңға дейін жетеді. 2004 жылы Чад Нджаменада келіссөздер өткізіп, 8 сәуірде Судан үкіметі, ӘТҚ және САҚ арасындағы гуманитарлық атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Алайда, атысты тоқтатуға қарамастан, қақтығыс жалғасты, ал Африка Одағы (АО) оның сақталуын бақылау үшін Атысты тоқтату комиссиясын (АТК) құрды. 2004 жылдың тамызында Африка Одағы атысты тоқтатуды бақылау үшін 150 руандалық әскерді жіберді. Бірақ көп ұзамай 150 әскердің жеткіліксіз екені анық болды, сондықтан оларға 150 нигериялық әскер қосылды. 2004 жылдың 18 қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 1564 қаулысын қабылдап, Судан үкіметі өз міндеттемелерін орындамағанын мәлімдеді, Дарфурдағы ауылдарға жасалған тікұшақтардың шабуылдары мен Джанжауид жасақтарының шабуылдарына алаңдаушылық білдірді. Ол Африка Одағының Дарфурдағы бақылау миссиясын күшейту ниетін құттықтады және барлық мүше мемлекеттерді осындай күш-жігерді қолдауға шақырды. 2005 жылы Судандағы Африка Одағы миссиясының күші шамамен 7000-ға дейін артты. Чад пен Судан арасындағы қақтығыс ресми түрде 2004 жылдың 23 желтоқсанында Чад үкіметі Суданмен соғыс жағдайын жариялап, Чад азаматтарын Демократия және бостандық үшін жиналыс (ДБЖ) ұрыстарында (Судан үкіметі қолдаған Чад бүлікшілері) және Судандық әскерилерге қарсы жұмылдыруға шақырды. Олар Чадтың шығысындағы ауылдар мен қалаларға шабуыл жасап, мал ұрлап, азаматтарды өлтіріп, үйлерді өртеп жіберді. 2003 және 2004 жылдың басында оңтүстік көтерілісшілері мен үкімет арасындағы бейбіт келіссөздер маңызды прогреске жетті, бірақ оңтүстіктің кейбір аймақтарында қақтығыстар жалғасып жатыр. Екі тарап та бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін оңтүстік Судан алты жыл бойы автономияға ие болады және осы мерзім аяқталғаннан кейін оңтүстік Судан халқы тәуелсіздік туралы референдумда дауыс беруге құқылы болады деп келісті. Бұдан басқа, алты жылдық аралық кезеңде мұнай табысы үкімет пен көтерілісшілер арасында тең бөлінеді. Алайда кейбір бақылаушылар үкіметтің бұл уәделерді орындауға қабілеті мен дайындығына күмән келтірді, ал үш орталық және шығыс провинцияның мәртебесі келіссөздерде дау тудырды. Кейбір бақылаушылар солтүстіктегі радикалды топтар келісімге рұқсат берер ме деп ойлады. Соңғы бейбіт келісім 2005 жылдың 9 қаңтарында Найробиде қол қойылды. Бейбіт келісімнің шарттары бойынша оңтүстік алты жыл бойы автономияға ие болады, одан кейін тәуелсіздік туралы референдум өтеді, және егер тәуелсіздік референдумының нәтижесі жағымсыз болса, қақтығыстың екі тарапы да алты жылдан кейін 39 000 адамнан тұратын күштерге біріктіріледі. Мұнай кен орындарынан түскен табыс солтүстік пен оңтүстік арасында тең бөлінеді, жұмыс орындары әртүрлі пропорциялар бойынша бөлінеді (орталық басқару: 70-ке 30, Абей/Көкөніл штаты/Нуба таулары: 55-ке 45, екеуі де үкіметтің пайдасына), ал ислам заңы солтүстікте қалады, ал оңтүстікте шариатты пайдалануды сайланған ассамблея шешеді.

Исламдық

1990 жылдардағы онжылдықта Ұлттық ислам фронты мен Хасан әл-Тураби басшылығымен қатаң шариғат негізіндегі ислам заңдары мен тәжірибелерін енгізуге бейімділік байқалды. Білім беру жүйесі араб және ислам мәдениетінің маңыздылығына баса назар аудару үшін қайта құрылды, мысалы, діни оқу орындарында Құранды жаттап үйрену арқылы; мектеп формаларының орнына әскери киімдер енгізілді және студенттер жартылай әскери дайындықтан өтті. Діни полиция әйелдердің, әсіресе мемлекеттік мекемелер мен университеттерде, хиджап киюін қадағалады. Бұрынғы, көмкер саяси атмосфера күрт қатаңдады, адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар қауіпсіздік органдары пайдаланған «көлеңке үйлер» деп аталатын азаптау орындарының көбейгеніне шағымданады. Мұсылман емес оңтүстікке қарсы соғыс – джихад деп жарияланды. Мемлекеттік телеарнада актерлер джихад шехидтері мен жұмақтың бойшандары (һурилер) арасындағы «неке тойларын» көрсетті. Тураби Осама бен Ладен және «Әл-Қаида» мүшелері сияқты Судандық емес исламшылдарға да баспана берді және көмек көрсетті. Судан үкіметі мен JEM 2010 жылдың ақпан айында Дарфурдағы қақтығысты тоқтату жөніндегі келісімге қол қойды. 2011 жылдың қаңтар айында Оңтүстік Суданның тәуелсіздігі туралы референдум өтті, және Оңтүстік сол жылы Оңтүстік Судан Республикасы болып бөлінуге көп дауыс берді, астанасы – Джуба, ал алғашқы президенті – Киир Маярдит. Әл-Башир нәтижелерді қабылдағанын мәлімдеді, бірақ Солтүстік және Оңтүстік тараптар дауласып отырған Абьеи аймағында дереу зорлық-зомбылық орын алды. 2011 жылдың 6 маусымында Оңтүстік Кордофанда Солтүстік және Оңтүстік Судан күштері арасында қарулы қақтығыс басталды, Оңтүстіктің жоспарланған тәуелсіздігінен бұрын. Бұдан кейін екі тарап Абьеиден шығу туралы келісімге келді. 20 маусымда тараптар даулы Абьеи аймағын демилитаризациялауға келісті, онда эфиопиялық бейбітшілік сақтаушылары орналастырылатын болды. 2011 жылдың 9 шілдесінде Оңтүстік Судан тәуелсіз мемлекетке айналды.

Омар әл-Баширден кейін (2019 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

2019 жылдың сәуір айында бірнеше ай бойы жалғасқан көшелік наразылықтардан кейін Судан президенті Омар әл-Башир биліктен қуылды. Оның үкіметі құлағаннан бері елді Суданның Егемендік Кеңесі басқарып келеді, ол ауыспалы кезеңдегі ең жоғары билік ретінде әскери және азаматтық өкілдерден құралған. 2022 жылға жоспарланған келесі Суданның жалпы сайлауына дейін елді Ауыспалы Егемендік Кеңесінің төрағасы Абдель Фаттах әл-Бурхан мен премьер-министр Абдалла Хамдок бірлесіп басқарады. Әл-Башир биліктен қуылғаннан кейін Судандық кәсібилер қауымдастығы және демократиялық оппозициялық топтар ұйымдастырған көшелік наразылықтар жалғасты, олар биліктегі Ауыспалы әскери кеңеске (ТМК) «тезірек және шартсыз» түрде азаматтық басшылықтағы ауыспалы үкіметке қолдау көрсетуді және Суданда басқа реформаларды жүзеге асыруды талап етті. ТМК мен азаматтық оппозиция арасындағы бірлескен ауыспалы үкімет құру жөніндегі келіссөздер сәуір айының соңы мен мамыр айында өтті, бірақ 3 маусымда 2019 жылы Хартумдағы қырғын салдарынан 128 адам қаза болғаннан кейін тоқтатылды, оған Жедел әрекет күштері мен ТМК-нің басқа да қауіпсіздік күштері кінәлі болды. 2020 жылдың қазан айында Судан Израильмен дипломатиялық қатынастарды жақсарту туралы келісімге келді, бұл АҚШ-пен Суданды АҚШ-тың терроризмді қолдайтын мемлекеттер тізімінен шығару туралы келісімнің бір бөлігі болды.

20202021 эфиопиялық соғыс

2020–2021 жылдардағы Тигр соғысы кезінде Судан да жанама түрде қақтығысқа тартылды. 2020 жылдың 18 желтоқсанында Судан әскері даулы Эфиопия-Судан шекаралық аймағына қарай жылжып отырған. EEPA баяндамасында Суданның Бас қолбасшысы Абдель Фаттах әл-Бурхан аталған аймаққа барғаны айтылған. Мысыр Эфиопияның Суданға жасаған шекаралық шабуылын айыптап, Суданға толық қолдау білдірді және мұндай оқиғалардың қайталанбауын қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шаралар қабылдануын талап етті. EEPA баяндамасында 2020 жылдың 18 желтоқсанында Судан үкіметі Эфиопия үкіметін шекаралық аймақта операция жүргізіп жатқан Судан әскерлеріне қарсы артиллерия қолданғаны үшін айыптады. Судан эфиопиялық шаруалар басып алған жерді қайта иеленгеннен кейін соңғы апталарда екі ел арасындағы шиеленіс күшейді. Эфиопия үкіметі әзірге бұл мәселе бойынша ешқандай мәлімдеме жасаған жоқ. 2020 жылдың 20 желтоқсанында Судан әскері Эфиопия-Судан шекарасындағы даулы аймақтағы Жабал Әбу Тайюрды қайта бақылауға алды. Судан әскері мен Эфиопияның Ұлттық қорғаныс күштері (ЭҰҚ) және Амхара жасақтары арасында Эфиопия-Судан шекарасына жақын Метемма аумағында ауыр шайқастар болды.

2021 жылғы төңкеріс

2021 жылдың 25 қазанында генерал Абдель Фаттах әл-Бурхан бастаған Судан әскері әскери төңкеріс жасап, үкіметті бақылауға алды. Алғашқыда кем дегенде бес жоғары лауазымды шенеунік ұсталды. Азаматтық премьер-министр Абдалла Хамдок төңкеріске қолдау көрсетуден бас тартып, 25 қазанда халықты қарсылыққа шақырды; ол 26 қазанда үй қамауына алынды. Судандық кәсібилер қауымдастығы және "Азаттық пен өзгерістер күштері" сияқты маңызды азаматтық топтар азаматтық мойынсұнбаушылыққа және төңкеріс ұйымдастырушыларымен ынтымақтастықтан бас тартуға шақырды. Ішкі және халықаралық қарсылыққа тап болған әл-Бурхан 28 қазанда Хамдок үкіметін қалпына келтіруге дайын екенін мәлімдеді, бірақ қызметтен алынған премьер-министр бұл алғашқы ұсыныстан бас тартып, төңкеріске дейінгі жүйені толыққанды қалпына келтіруді келесі келіссөздердің шарты етті. 2021 жылдың 21 қарашасында Хамдок пен әл-Бурхан Хамдокты премьер-министр лауазымына қайта тағайындап, барлық саяси тұтқындар босатылатынын көздейтін 14 тармақты келісімге қол қойды. "Азаттық пен өзгерістер күштері" және Судандық кәсібилер қауымдастығы сияқты азаматтық топтар бұл келісімді қабылдамады және әскерилермен билікті бөлісуді жалғастырудан бас тартты.

Судандағы соғыс (2023-қазіргі уақыт)

Суданның қарулы күштері (SAF) мен Суданның әскери үкіметінің қарсыласы болып табылатын жауынгерлік жедел қолдау күштерінің (RSF) арасындағы соғыс 2023 жылдың 15 сәуірінде басталды, соғыс астанасы Хартум мен Дарфур аймағы төңірегінде шоғырландырылды. 2023 жылдың 15 тамызына дейін 4000-нан 10000-ға дейін адам қаза тауып, 6000-нан 12000-ға дейін адам жарақат алды, ал 2023 жылдың 12 қыркүйегіне дейін 4,1 миллионнан астам адам ел ішінде қоныс аударып, 1,1 миллионнан астам адам елден босқын ретінде қашып кетті. Соғыс RSF-тің үкіметтік нысандарға жасаған шабуылдарымен басталды, Суданның түкпір-түкпірінен әуе шабуылы, артиллериялық оқтар мен атыс-шабуылдар туралы хабарлар келіп түсті. Қақтығыс барысында RSF басшысы Мохамед Хамдан "Хемедти" Дагало мен Суданның іс жүзіндегі басшысы және армия басшысы Абдель Фаттах аль Бурхан Хартумдағы үкіметтік нысандардың – әскери бас штаб, Президент сарайы, Хартум халықаралық әуежайы, Бурханның ресми резиденциясы және SNBC бас кеңсесі, сондай-ақ Дарфур мен Кордофан штаттары мен қалалары бақылауы үшін күресті. Кейін бұрынғыда осы екі тарапқа қарсы күрескен көтерілісшіл топтар да оларға қосылды. Маусым айынан бастап SPLM-N (аль-Хилу) елдің оңтүстігіндегі армия бекеттеріне шабуыл жасады. Шілдеде Мустафа Тамбур басқаратын Судан Азаттық Қозғалысының (SLM T) бір тобы SAF-ты қолдап ресми түрде соғысқа қатысты, ал тамыз айында Дарфур мен Кордофанда орналасқан бүлікшіл Тамазудж қозғалысы RSF-пен бірікті.