Кіріспе

Ұшақ қозғалысы, шағылысу бұрышы тұрақты, бірақ көлбеу бұрышы өзгеретін. Авиацияда фугаид немесе фугоид (/'f//juː//ɡ//ɔɪ//d//audio=En us phugoid. oga/) – ұшақтың жоғары көтеріліп, содан кейін төмен түсіп, осы кезде жылдамдығы артуымен және азайтуымен бірге жүретін қозғалыс. Бұл ұшақтың негізгі ұшу динамикасы түрлерінің бірі (басқалары: қысқа мерзімді тербеліс, рульдің серпілісі, голландтық дөңгелек және спиральдық айырылу).

Толық сипаттамасы

Фугоидтың шабуыл бұрышы дерлік тұрақты, бірақ питч (қисайту) өзгереді, бұл әуе жылдамдығы мен биіктіктің қайта-қайта алмасуынан туындайды. Оны лифт синглеті (құыс, күрт бұрылудан кейін бастапқы қалпына оралу) тудыра алады, нәтижесінде круиздік жағдайдан безендірудің өзгеруізсіз питч көтеріледі. Жылдамдық төмендегенде, мұрын көкжиектің төмен жағына түседі. Жылдамдық артқанда, мұрын көкжиектің жоғарғы жағына көтеріледі. Кезеңдер жеңіл ұшақтар үшін 30 секундтан кем, ал үлкен ұшақтар үшін бірнеше минутқа созылуы мүмкін. Микрожеңіл ұшақтар әдетте 15–25 секундтық фугоид кезеңін көрсетеді, және құстар мен модельдік ұшақтар фугоид пен қысқа кезеңдік режимдер арасында конвергенцияны көрсетеді деген болжам бар. Фугоид кезеңінің классикалық моделі шамамен (0,85 есе жылдамдық, түйіндермен өлшенген) секундқа дейін қарапайымдатылуы мүмкін, бірақ бұл негізінен үлкен ұшақтар үшін ғана қолданылады. Фугоидтар көбінесе студент ұшқыштарға ұшақтың жылдамдық тұрақтылығының және дұрыс безендірудің маңыздылығын көрсету үшін демонстрацияланады. Ол пайда болғанда, ол ыңғайсыздық деп есептеледі, ал жеңіл ұшақтарда (әдетте қысқа кезеңдік) ол ұшқыштан туындаған тербеліске себеп болуы мүмкін. Орташа амплитудада фугоид шабуыл бұрышы тұрақты болып қалады, бірақ іс жүзінде шабуыл бұрышы бірнеше ондық градусқа өзгереді. Бұл тоқтатудың шабуыл бұрышы ешқашан асырмайтынын және (циклдің <1g бөлімінде) белгілі тоқтату жылдамдығынан төмен жылдамдықпен ұшуға болады дегенді білдіреді. Жақсырақ тұрақтандырылмаған еркін ұшу модельдері әдетте тоқтап қалады немесе иіліп, айналады, бұл итеру күшіне байланысты. Тұрақсыз немесе дивергентті фугоид негізінен қанат пен құйрықтың шабуыл бұрыштары арасындағы үлкен айырмашылықтан туындайды. Тұрақты, төмендеу фугоидты ұзын құйрықта кіші тұрақтандырғыш орнату арқылы немесе питч пен еңіс "статикалық" тұрақтылығының есебінен ауырлық орталығын артқа жылжыту арқылы қол жеткізуге болады. Аэродинамикалық жағынан тиімді ұшақтар әдетте төмен фугоид демпферлеуіне ие. "Фугоид" терминін алғаш рет британдық аэродинамик Фредерик Ланчестер қолданған, ол бұл құбылысты сипаттаған. Ол сөзді грек тіліндегі φυγή және εἶδος сөздерінен "ұшу сияқты" деген мағынада шығарған, бірақ φυγή сөзінің көлік ұшуынан гөрі "қашу" (мысалы, "қашқын" сөзіндегідей) мағынасында ұшуды білдіретінін мойындағандықтан, бұл туындының сәйкессіздігін атап өткен.

Авиациялық апаттар

1972 жылы Aero Transporti Italiani Fokker F 27 Friendship, Рим-Фиумичинодан Фоггияға бағытталған рейсі 13 500 фут биіктікке көтерілген кезде, жергілікті найзағайлы ауа райы нашар болған аймаққа кірді. 15 000 футқа жақын биіктікте ұшақ кенеттен 1200 фут биіктік жоғалтып, жылдамдығы төмендеді. Ұшақта фугаидтық тербелістер пайда болды, одан пилоттар құтыла алмады. Ұшақ 340 түйін жылдамдықпен жерге құлап, үш экипаж мүшесі мен барлық 15 жолаушысы қаза тапты. 1975 жылғы Тан Сон Нхут C 5 апатында, артқы жүк/қысым есігінің бұзылуынан зақымдалған басқару жүйесі бар USAF C 5 68 0218, экипаж базаға оралуға тырысқанда фугаидтық тербелістерге ұшырап, әуежайға жақын күріш даласына құлады. Борттағы 328 адамның 153-і қаза тапты, бұл АҚШ әскери ұшағының қатысқан ең ірі апаты болды. 1985 жылы Japan Airlines 123 рейсі тік стабилизаторы артқы қысым бөлігінің ақаулығынан жарылып, барлық гидравликалық басқаруын жоғалтты және фугаидтық қозғалысқа түсті. Экипаж қозғалтқыш қуатын пайдаланып ұшу деңгейін сақтап тұруға тырысса да, ұшақ Токионың солтүстік-батысындағы таулы аймақтан өте келе биіктігін жоғалтып, Такамагахара тауына құлады. 520 адамның қаза болуымен бұл апат тарихтағы ең ірі әуе апаты болып қалады. 1989 жылы United Airlines 232 рейсінің #2 (құйрық) қозғалтқышы толығымен істен шығып, гидравликалық жүйенің толыққанды жұмысын тоқтатты. Экипаж ұшақты тек газ педалі арқылы басқарды. Фугаидтық бейімділікті басу өте қиын болды. Ұшқыштар Сиу Гейтвей әуежайына жетті, бірақ қонуға тырысқанда апатқа ұшырады. Төрт экипаж мүшесінің барлығы (оның ішінде жолаушы ретінде ұшуға көмектескен DC 10 капитаны) және көптеген жолаушылар аман қалды. Барлық гидравликалық жүйесінен айырылып, фугаидты сезінген тағы бір ұшақ – 2003 жылы Бағдадтағы DHL ұшағы, ирактық жауынгерлерден жер-әуе зымыранының шабуылына ұшырады. Бұл әуе көлігін тек қозғалтқыш қуатын реттеу арқылы қауіпсіз қондырудың алғашқы жағдайы болды. 2003 жылы күн энергиясымен жұмыс істейтін Helios ұшағының апатына дұрыс диагноз қойылмаған фугаидтық тербеліске реакция жасау себеп болды, нәтижесінде ұшақ құрылымы жобалық жүктемеден асып кетті. 2009 жылдың 15 қаңтарында Гудзон өзеніне құлаған US Airways 1549 рейсінің капитаны Чесли "Салли" Салленбергер Google сөйлесуінде Airbus A320 214 ұшағына орнатылған фугаидқа қарсы бағдарламалық қамтамасыз ету, суға соқтығысу алдындағы төрт секунд ішінде максималды көтерілуді қолмен жасауына кедергі келтірмесе, қону азырақ күшті болуы мүмкін екенін айтты.