Кіріспе
Қалыпты ұшу кезінде қол жеткізілмейтін кеңістіктік жағдайларды қамтитын ұшу маневрлері. Аэробатика – бұл дәстүрлі жолаушы тасымалдау рейстерінде қолданылмаған ұшақтардың кеңістіктік жағдайларын қамтитын ұшу маневрлерін орындау тәжірибесі. Бұл термин "ұшақ" және "акробатика" сөздерінің қосындысы. Аэробатика жаттығу, демалыс, ойын-сауық және спорт мақсатында ұшақтар мен жолсермелерде жүзеге асырылады. Сонымен қатар, кейбір тікұшақтар, мысалы MBB Bo 105, шектеулі аэробатикалық маневрлерге қабілетті. Толыққанды аэробатикалық маневрлерді – тікелей және домалақ айналымдарды орындай алатын тікұшақтың мысалы – Westland Lynx. Көптеген аэробатикалық маневрлер ұшақтың бойлық (домалақ) немесе көлденең (ұшу) осі бойынша айналуын қамтиды. Басқа маневрлер, мысалы, айналу, ұшақты тік (қисайту) осі бойынша жылжытады. Маневрлер көбінесе ойын-сауық немесе жарыс үшін толыққанды аэробатикалық тізбекті құру үшін біріктіріледі. Аэробатикалық ұшу үшін ұшқышқа кеңірек дағдылар жиынтығы қажет, және ұшаққа қалыпты ұшуға қарағанда күштірек құрылымдық жүктеме түседі. Кейбір елдерде ұшқыш аэробатикалық маневрлерді орындағанда парашют киюі міндетті. Аэробатикалық жаттығулар ұшқыштың ерекше жағдайлардағы ұшудан қалыпқа келтіру қабілетін арттырады, сондықтан бұл ұшқыштарға арналған көптеген ұшу қауіпсіздігі оқу бағдарламаларының бір бөлігі болып табылады. Көптеген ұшқыштар әуеде демалу үшін аэробатикамен айналысса, кейбіреулері аэробатикалық жарыстарға қатысады, бұл бағаланатын спорт түрі.
Aerobatics is the practice of flying maneuvers involving aircraft attitudes that are not used in conventional passenger carrying flights. The term is a portmanteau of "aeroplane" and "acrobatics". Aerobatics are performed in aeroplanes and gliders for training, recreation, entertainment, and sport. Additionally, some helicopters, such as the MBB Bo 105, are capable of limited aerobatic manoeuvres. An example of a fully aerobatic helicopter, capable of performing loops and rolls, is the Westland Lynx. Most aerobatic manoeuvres involve rotation of the aircraft about its longitudinal (roll) axis or lateral (pitch) axis. Other maneuvers, such as a spin, displace the aircraft about its vertical (yaw) axis. Manoeuvres are often combined to form a complete aerobatic sequence for entertainment or competition. Aerobatic flying requires a broader set of piloting skills and exposes the aircraft to greater structural stress than for normal flight. In some countries, the pilot must wear a parachute when performing aerobatics. Aerobatic training enhances a pilot's ability to recover from unusual flight conditions, and thus is an element of many flight safety training programs for pilots. While many pilots fly aerobatics for recreation, some choose to fly in aerobatic competitions, a judged sport.
Шолу
Ұшудың алғашқы күндері кейбір ұшқыштар ұшақтарын әуе циркі ретінде көңіл көтеру үшін пайдаланды. Маневрлер көркемдік мақсаттармен немесе көрермендерді таң қалдыру үшін орындалды. Бірте-бірте осы маневрлердің кейбіреуі ұшақтарға әуе шайқасы немесе истребительдер арасындағы жекпе-жек кезінде тактикалық артықшылыққа қол жеткізуге мүмкіндік беретіні анықталды. Аэробатикалық ұшақтар екі санатқа бөлінеді: мамандандырылған аэробатикалық және аэробатикалық мүмкіндігі бар. Питтс Специал, Экстра 200 және 300, Сухой Су-26М және Сухой Су-29 сияқты мамандандырылған үлгілер ең жоғары акробатикалық өнімділікке ұмтылады. Бұл жалпы мақсаттағы қолданудың, мысалы, саяхаттаудың немесе қону сияқты акробатикалық емес басқарудың қарапайымдығының есебінен жүзеге асырылады. Алғашқы деңгейде Cessna 152 Aerobat немесе R2160 Acrobin сияқты аэробатикалық ұшуға қабілетті ұшақтар екі мақсатта қолданылуы мүмкін: жолаушылар мен жүк тасымалдауға жабдықталған, сонымен қатар қарапайым акробатикалық фигураларды орындауға қабілетті. Ұшу формациясы бойынша акробатиканы он алтыға дейін ұшақтан тұратын командалар орындайды, бірақ көптеген командалар төрттен он ұшақ аралығында ұшады. Кейбіреулері мемлекеттік қаржыландыруға ие, ал басқалары коммерциялық демеушілікпен қаржыландырылады. Ұшқан үлгілерді және/немесе ұлттық тудың түстерін көрсету үшін түрлі түсті түтін іздері шығарылуы мүмкін. Реактивті қозғалтқышты ұшақта орындалатын акробатикалық маневрлердің ауқымы шектеулі, себебі олар винтті ұшақтар пайдалана алатын гироскопиялық күштерді пайдалана алмайды. Реактивті ұшақтар да әдетте жылдам ұшады, бұл фигуралардың мөлшерін арттырады және ұшқыштың жоғары g күштеріне төзу қажетті уақытын ұзартады. Реактивті акробатикалық командалар көбінесе формацияда ұшады, бұл қауіпсіз түрде орындалатын маневрлерді одан әрі шектейді. Төмен биіктікте және көрермендерге арналған акробатика "трюктер" деп аталады. Акробатикалық маневрлердің көрініс әсерін күшейту үшін кейде түтін пайдаланылады; түтін көрермендерге ұшақтың қозғалыс жолын көруге мүмкіндік береді. Қауіпсіздік мәселелеріне байланысты түтін жану нәтижесінде пайда болмайды, бірақ тұман майының ұсақ аэрозольге айналуы арқылы жасалады, май ыстық қозғалтқыш газдарына немесе ұшақтың кез келген бөлігіне орнатылатын арнайы құрылғы арқылы шашыратылады. Түтінді әуе көрсетулерінде еркін пайдаланған алғашқы әскери акробатикалық команда 1957 жылдың қыркүйегінде Фарнборо әуе көрсетуінде Fleet Air Arm 702 эскадрильясы "The Black Cats" болды.
Оқыту
Аэробатика әскери ұшқыштардың ұшу дағдыларын жетілдіру және жауынгерлік қолдану үшін оқытылады. Көптеген акробаттық маневрлер әскери қақтығыстарда жасалған, мысалы, Иммельманн бұрылысы немесе Сплит С. Аэробатика және топтық ұшу тек қана қанаттары бекітілген ұшақтармен ғана шектелмейді; Ұлыбритания армиясы, Корольдік теңіз күштері, Испания әуе күштері және Үндістан әуе күштері сияқты бірнеше елде тікұшақтардан көрсету командалары бар. Барлық акробаттық маневрлерді орындау үшін жаттығу мен тәжірибе қажет, себебі апаттарды болдырмау керек. Бәсекелік аэробатикада акробаттық маневрлерге байланысты апаттар өте сирек болады; көбінесе олар авиашоуларда немесе әуе жарыстарында топтық ұшу кезінде немесе өте төмен биіктікте трюктер жасау барысында орын алады. Төмен биіктіктегі аэробатика өте қиын, сондықтан әуешоу ұшқыштары өздерінің қабілеттерін көрсеткеннен кейін ғана, шоу биіктігін біртіндеп төмендетуге рұқсат алады. Еуроодақта аэробатикамен айналысу үшін арнайы оқу және куәлік талап етіледі. Канадада аэробатиканы орындау үшін лицензия қажет емес, бірақ аэробатика кезінде жолаушыларды тасымалдау үшін ұшқыш кем дегенде 10 сағат акробаттық маневрлерді екі ұшқышпен бірге орындау тәжірибесіне немесе 20 сағат жалпы акробаттық тәжірибеге ие болуы керек.
Aerobatics and formation flying is not limited solely to fixed wing aircraft; the British Army, Royal Navy, Spanish Air Force and the Indian Air Force, among others, have helicopter display teams. All aerobatic manoeuvres demand training and practice to avoid accidents. Accidents due to aerobatic manoeuvres are very rare in competition aerobatics; most of them happen when performing formation flying or stunt flying at very low levels at airshows or air racing. Low level aerobatics are extremely demanding and airshow pilots must demonstrate their ability before being allowed to gradually reduce the height at which they may fly their show. In the EU, flying aerobatics requires special training and a rating. In Canada, no licence is required to perform aerobatics, but to carry passengers during aerobatics a pilot must have at least 10 hours dual flight instruction of aerobatic manoeuvres, or 20 hours of total aerobatic experience.
Өнер көрсету
Аэробатиканы көбінесе әуе шоуларында каскадтық ұшу түрінде көруге болады. Аэробатика жарыстары көбінесе көп көрерменді қызықтырмайды, себебі маневрлер қауіпсіздік сақтау үшін төмен биіктікте орындалады.