Кіріспе

АҚШ, Монтана штатындағы округ

Сандерс округі – АҚШ-тың Монтана штатындағы округ. 2020 жылғы халық санауы бойынша халық саны 12 400 адамды құрайды. Округ орталығы – Томпсон Фоллс қаласы. Округ 1905 жылы құрылған. Плайнс қаласында жыл сайын округтік жәрмеңке және родео өтеді.

География

Құрама Штаттар халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, округтің жалпы ауданы 2790 шаршы миль (7,226 км2) құрайды, оның ішінде 2761 шаршы миль (7,151 км2) құрлық, ал 29 шаршы миль (75 км2) (1,1%) су. Сандерс округі штаттың батыс шекарасында жатыр; осылайша, ол батысында Айдахо штатымен шекаралас. Бұл Биттерут тауларының бір бөлігіндегі Кьор-д'Ален тауларында орналасқан. Кларк Форк өзені округтің ортасынан оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай ағып өтеді, оңтүстікте Биттерут таулары және солтүстікте Кабинет таулары жатыр. Округтің климаты жартылай шөлейтті, батысқа қарай беткейлері көбірек жаңбыр алады: округтің батыс жағындағы Херон қаласында жылына шамамен 40 дюйм жауын-шашын (Сиэтл қаласының жылдық жауын-шашынымен салыстырылады), ал шығыс жағындағы Диксон қаласында жылына 12 дюймнен кем жауады. Соңғы мұз дәуірінде осы аймақ Миссула мұздық көлінің тоғаны болған. Мұз тоғанының бұзылуы нәтижесінде болған су тасқыны Шығыс Вашингтондағы Скабленд аймағын қалыптастырды.

Фауна

Сандерс округінде әртүрлі құстар мен басқа да жануарлар кездеседі. Бұқа өзені бойында шоқыр қаз (Tufted duck) байқалады. Амфибия – қабыршақты терілі тритон (Rough skinned Newt) Томпсон шарлауында осы түрдің Батыс АҚШ-тың қалған бөлігімен байланыссыз популяциясы бар. Сандерс округі – "аң ауруға арналған мақсатты аймақ", мұнда аққұйрықты бұғы (Odocoileus virginianus), мул бұғы (Odocoileus hemionus), тау қазы (Cervus canadensis nelsoni), Шираның қозысы (Alces alces Shirasi), тау ешкісі (Oreamnos americanus) және бигорн қойы (Ovis canadensis Canadensis) сияқты аң аулауға жарамды тұяқты жануарлар, сондай-ақ қара аю, пума және қасқырлар кездеседі. Бұл округте тау бигорн қойына жиі аң аулады. Монтана штатының символы – гризли аюлары да округте кездеседі, бірақ олардың саны азайып бара жатқандықтан, оларды аулауға тыйым салынған. Монтанада төменгі 48 штатында гризли аюларының соңғы аң аулауға болатын популяциясы болды, 1990-жылдарға дейін жылына 10 аюға рұқсат берілді (табиғи өлім, браконьерлік және өлімнің басқа да себептері маусымның қашан жабылатынын анықтау үшін ескерілді). Қазіргі уақытта тек Аляскада ғана гризли аюларын аулауға рұқсат етіледі. Монтана штатының құсы – батыс шалқасы (Western Meadowlark) Сандерс округінің шабындық аймақтарында қызылқұйрықты қара торғай (Redwing Blackbird) және тау көкшілдерімен (Mountain Bluebirds) бірге сирек кездеседі. Батыс беткейлік форель (Onchorynchus clarki lewisi) Сандерс округінің су желілеріне тән. Қауіпті жағдайдағы жергілікті бұқа форелі, балық жейтін диетасында негізгі жем ретінде батыс беткейлік форельге сенеді. Балық аулау және босату екі жергілікті түрдің балық аулауға болатын популяциясын сақтау үшін қажет, олар қазір әкелінген көк алабұғамен және жылы су түрлерімен – мысалы, ірі ауызды шабақ, сары шабақ, Солтүстік су алабұғасы және Кларк Форк өзенінің су қоймаларында өркендеген шабақтармен бәсекелеседі.

Флора

Сандерс округі Монтананың таулы батыс үштен бір бөлігінің құрамына кіреді. Ол Роки тауларының батыс беткейінде толығымен орналасқан, өсімдіктер қауымдастығында аралас қылқан жапырақты ормандар басым. Дуглас шыршасы / Пондероза қарағай (Монтана штатының ағашы) өсімдіктер қауымдастығы округтің көп бөлігін жабады, бірақ олардың қажеттіліктеріне сәйкес микроклимат аймақтарында тағы да көптеген басқа қылқан жапырақтылар да кездеседі. Оларға Батыс қызыл кедрі, Батыс гемологы, Тау гемологы, Ақ шырша, Субальпілік шырша, Үлкен шырша, Батыс ақ қарағай, Лоджполь шыршасы және ең таңғажайып, Батыс лавр жатады – күзде инелерін түсіру алдында алтын түске боялатын, сирек кездесетін жапырақты қылқан жапырақтылардың бірі. Сандерс округінде көптеген кең жапырақты түрлер өседі: Рокки тауларының клені, Қызыл алдер, қағазқұйрықты қайың, шоқжеміс, мақта ағашы және тополь. Сандерс округіндегі ең танымал кең жапырақты бұта – Рокки тауларының көкжиегі (Vaccinium membranaceum). Trout Creek, Монтана 59874 "Монтананың көкжиегінің астанасы" деп есептеледі және тамыз айында жыл сайын көкжиегі мерекесін өткізеді. Көк өрік (Vaccinium corymbosum) – жалпы көк өрікпен туыс болғанымен, Rocky Mountain көкжиегін үй шаруашылығында өсіруге өте аз адам қол жеткізді. Ол округ тауларының өрттенген немесе кесілген аймақтарында кездесетін көп жылдық өсімдік – қызылшабақ (Xerophyllum tenax) қауымдастықтарында өседі. Штаттың гүлі – ащы тамыр (Lewisia rediviva) Сандерс округінде шектеулі мөлшерде кездеседі.