Кіріспе
Монтана штатының астанасы, АҚШ
Хелена ( /hɛlənə/) – АҚШ-тың Монтана штатының астанасы және Льюис және Кларк округінің орталығы. Хелена Монтанадағы алтын асығу кезінде алтын өндіру лагері ретінде 1864 жылдың 30 қазанында құрылды. Алтын асығудың нәтижесінде Хелена бай қалаға айналды, 1888 жылға қарай аймақта шамамен 50 миллионер тұрды. Байлықтың шоғырлануы қаланың әсем, күрделі Виктория стиліндегі сәулетінің қалыптасуына әсер етті. 2020 жылғы халық санауы бойынша Хеленаның халқы 32 091 адамды құрады, бұл оны АҚШ-тың ең аз халқы бар штаттық астанасы және Монтана штатының халық саны бойынша 6-шы қаласы етеді. Бұл Льюис және Кларк және Джефферсон округтерін қамтитын Хелена микрополитендік статистикалық аймағының бас қаласы болып табылады; 2020 жылғы санақ бойынша оның халқы 83 058 адамды құрайды. Жергілікті күнделікті газет – Independent Record. Қалаға Хелена аймақтық әуежайы (HLN) қызмет көрсетеді.
Тарих
Хелена аймағында бұрыннан-ақ түрлі жергілікті халықтар қоныстанған. Элькхорн тауларының оңтүстік-шығысындағы МакХаффи және Индиан Крик ескерткіштеріндегі археологиялық зерттеулер Фолсом мәдениетінің өкілдері 10 мың жылдан астам бұрын осы аймақта өмір сүргенін көрсетеді. 300 жыл бұрын жылқы пайда болғанға дейін және содан кейін де Салиш және Блэкфут сияқты басқа да жергілікті тайпалар көшпенді өмір салғандықтан маусымдық түрде бұл аймаққа келіп тұратын.
Ертедегі еуропалық қоныстар мен алтынға шабу
1800-жылдардың басында АҚШ пен Британдық Канададан еуропалық текті адамдар Миссури өзенінің су жиналатын алабындағы арналарды жұмыс істеуге келіп, бобр сияқты терілі жануарларды іздеді, оларды қазір Хелена аңғары деп аталатын аймақ арқылы әкелді. 1860-жылдардың басында Айдахо территориясында алтынның табылуы көптеген көшіп келушілерді тартты, олар 1862 және 1863 жылдары тиісінше Грассоппер Крик (Баннак) және Алдер Гулч (Виргиния Сити) жерлерінде ірі алтын ашуларын бастады. Келген адамдардың саны соншалықты көп болды, федералды үкімет 1864 жылдың мамыр айында Монтана деген жаңа аумақты құрды. Кеншілер жаңа алтын кендерін табу үшін алыс-беріс іздестірулер жасады. 1864 жылдың 14 шілдесінде "Төрт грузин" деп белгілі алтын іздеушілер тобы Сприкли Перри ағысынан тыс жерде алтын тапты, бұл "Соңғы мүмкіндік ағысы" деп аталатын аймақтағы кішкентай шатқалда кеншілер лагерін құруға әкелді. 1876 жылы ирланд текті алтын іздеуші Томас Круз Хеленаның солтүстік-батысындағы тауларда үлкен алтын кенін тапты. Ол тез арада 20,25 акр жерге кен өндіруге патент алды және әйгілі Драмлммон кенішін ашты, ол миллиондаған долларлық алтын мен күміс өндірді. 1864 жылдың күзіне қарай халық саны 200-ден асып, кейбіреулер "Соңғы мүмкіндік" деген атты тым қарапайым деп ойлады. 1864 жылдың 30 қазанында кемінде жеті адамнан тұратын топ жиналып, қалаға ат қойды, көшелерді жоспарлады және комиссарларды сайлады. Алғашқы ұсыныс "Тома" болды, комитет бұл атаудың жергілікті үндістермен байланысы бар деп ойлады. Басқа ұсыныстарға Pumpkinville және Squashtown кірді (кездесу Хэллоуинге бір күн қалғанда өтті). Тағы бір ұсыныс қауымдастықты Миннесотаның Винона және Рочестер сияқты түрлі қалаларының атымен атау болды, себебі көптеген қоныс аударушылар Миннесотадан келген. Соңында, шотландтық Джон Саммервилл Хеленаны ұсынды, оны /həˈliːnə/ деп айтты, Минесота штатының Скотт округіндегі Хелена қалашығының құрметіне. Бұл бөлмедегі бұрынғы Конфедерация мүшелерінің наразылығын тудырды, олар Миссисипи өзеніндегі Арканзас штатындағы Хелена қаласының атымен /hɛˈlɪnə/ деп айтуды талап етті. "Хелена" аты жеңіске жеткенімен, айтылуы шамамен 1882 жылға дейін өзгерді, содан кейін /hɛˈlɪnə/ айтылуы басым болды. Кейінгі әңгімелерде Хеленаның аты Наполеонның жер аударылған жері - Сент-Елена аралынан шыққан немесе ол шахтердің сүйіктісінің есімі болған деп айтылады. Хеленаны 1865 жылы алғаш рет капитан Джон Вуд зерттеді. Хеленаның бастапқы көшелері шахтерлердің жолдарымен салынған, сондықтан Ерте Хеленаның қалалық блоктары әртүрлі өлшемде және пішінде болды. 1870 жылы Генри Д. Уошберн, 1869 жылы Монтананың бас геодезисі болып тағайындалғаннан кейін, Йелоустоун ұлттық паркіне айналатын аймақтарды зерттеу үшін Хеленада Уошберн-Лэнгфорд-Доан экспедициясын ұйымдастырды. Парктегі Уошберн тауы оның құрметіне аталған. Экспедицияға Хелена тұрғындары кірді: Трумэн С. Эвертс, Монтана территориясының бұрынғы АҚШ бағалаушысы; Корнелиус Хеджес, Монтана территориясының АҚШ прокуроры; Сэмюэл Т. Хаузер, Монтананың бірінші ұлттық банкінің президенті, Хелена, Монтана; кейін Монтана территориясының губернаторы; Уоррен С. Гиллетт, Хелена саудагері; Уолтер Трамбулл, АҚШ сенаторы Лайман Трамбуллдың (Иллинойс) ұлы; Натаниел П. Лэнгфорд, бұрынғы Монтана территориясының АҚШ ішкі кірістер жинаушысы. Лэнгфорд Уошбернге экспедицияны ұйымдастыруға көмектесті және кейіннен керемет Йелоустоун аймағын насияттауға көмектесті. 1872 жылдың мамыр айында парк құрылғаннан кейін Лэнгфорд Ішкі істер департаменті тарапынан оның бірінші басқарушысы болып тағайындалды.
Truman C. Everts, former U. S. Assessor for the Montana Territory
Cornelius Hedges, U. S. Attorney of the Montana Territory
Samuel T. Hauser, president of the First National Bank, Helena, Montana; later a Governor of the Montana Territory
Warren C. Gillette, Helena merchant
Walter Trumbull, son of U. S. Senator Lyman Trumbull (Illinois)
Nathaniel P. Langford, then former U. S. Collector of Internal Revenue for Montana Territory. Langford helped Washburn organize the expedition and later helped publicize the remarkable Yellowstone region. In May 1872 after the park was established, Langford was appointed by the Department of Interior as its first superintendent.
Байлық бумы
1888 жылы Хеленада 50 мыңнан астам адам тұрды, бұл әлемдегі кез келген қаладан жоғары көрсеткіш. Олардың байлығы алтыннан түйілді. Осы кезеңде Хеленадан шамамен 3,6 миллиард долларлық алтын өндірілген деп есептеледі. "Соңғы мүмкіндік" кені – Батыс АҚШ-тағы ең танымал кен орындарының бірі. Көбінесе өндіріс 1868 жылға дейін жүргізілді. Бүгінде кенінің көп бөлігі Хеленаның көшелері мен ғимараттарының астында қалған. Осы зор байлықтың шоғырлануы қалада әсем үйлер мен еңсергіш сәулеттің дамуына негіз болды; оның Виктория стиліндегі аудандары алтын жылдарды көрсетеді. Көптеген кеншілер де гүлденген "қызыл шам" ауданының қалыптасуына ықпал етті. Жергілікті әйелдердің бірі Джозефин "Чикаго Джо" Эйри 1874-1893 жылдар аралығында өркендеген бизнес империясын құрып, Хеленаның ең ірі және беделді жер иелерінің біріне айналды. Хеленаның бұрынғы жыныстар үйлері 20 ғасырдың басына дейін жергілікті бизнес ортасының табысты бөлігі болды, 1973 жылы Хеленаның соңғы "мадам" "Үлкен Дороти" Бейкердің қайтыс болуымен аяқталды. Хеленаның ресми символы – 1886 жылы салынған ағаштан жасалған өрт сақшы мұнарасы, "Гулчтың күзетшісі". Ол әлі де Тауэр төбесінде тұр, қала орталығына қадап қарап. 1874 жылы салынған мұнара, ерте кеншілер лагерін шарпыған өрттерге жауап ретінде салынған бақылау ғимараттарының орнына келді. 2016 жылдың 2 тамызында өрт сөндірушілердің шабуылынан мұнара қатты зақымданып, құрылымдық тұрақсыздыққа ұшырады. Мұнараны бұзу жоспарланған, бірақ ол бастапқы құрылысында қолданылған әдістермен қайта салынады. 1889 жылы теміржол магнаты Чарльз Артур Бродуотер Хеленаның батысындағы "Бродуотер" қонақ үйін және "Нататориумды" ашты. "Нататориумда" әлемдегі алғашқы жабық бассейн орналасқан. 1935 жылғы Хелена жер сілкінісінен зақымданған ол 1941 жылы жабылды. 1976 жылы мүліктің көптеген ғимараттары бұзылды. Бүгінде "Broadwater Fitness Center" қонақ үй мен "Нататориумның" бастапқы орнының батысында орналасқан, астынан табиғи бұлақ суымен жылытылатын ашық бассейнмен бірге. Хелена 1875 жылдан бастап Монтана территориясының, ал 1889 жылдан бастап Монтана штатының астанасы болып табылады. Штаттың астанасын анықтау үшін 1892 және 1894 жылдары референдумдар өткізілді; нәтижесі Хеленада астананы сақтау болды. 1902 жылы Монтана штатының Капитолийі аяқталды. 1900 жылғы халық санағына дейін Хелена штаттағы ең көп халқы бар қала болды. Сол жылы ол тау-кен өнеркәсібі дамыған Бутте қаласынан (халық саны 30 470 адам) басып өтті. Қаланың өркендеуіне қоныс аударғандардың арасында Оңтүстіктегі нәсілшілдіктен қашқан афроамерикалықтар да болды. Көптегендері кен орындарында немесе теміржолдарда жұмыс тауып, афроамерикалықтарға тиесілі бизнесті, шіркеулерді, газеттерді және әдеби қоғамды қолдаған орта тап құрды. Қаланың ең бай (ақ) ауданында афроамерикалық полицей патрульдік қызмет атқарды. Бірақ 1900-ші жылдардың соңында аралас некеге тыйым салу және көптеген "күн бату қалаларының" құрылуы сияқты жаңа дискриминациялық заңдар, сондай-ақ оларға әкелген расистік көзқарастар көптеген афроамерикалықтарды Хеленадан ғана емес, штаттың өзінен де қуып шығарды, нәтижесінде қаланың афроамерикалық халқының саны 20 ғасырдың басындағы деңгейден едәуір төмендеді. 1916 жылы Конфедерацияның Біріккен қыздары Хилл Паркте Конфедерация мемориалдық фонтанының құрылысын тапсырды. Бұл Солтүстік-Батыс АҚШ-тағы жалғыз Конфедерация мемориалы болды. Фонтан 2017 жылдың 18 тамызында, Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласында ақ ұлтшылдардың митингісінен кейін Хелена қалалық комиссиясы оны қоғамдық қауіпсіздікке қауіп төндіретін деп тапқаннан кейін алынып тасталды.
1980 жылдар - қазіргі уақыт
Қасиетті Елена соборы және Елена азаматтық орталығы – Еленаның көптеген маңызды тарихи ғимараттарының екеуі. Елена тұрғындарының көп бөлігі (шамамен 18%) мемлекеттік органдарда жұмыс істейді. Еленаға келгендердің көпшілігі жергілікті жаяу өтетін сауда орталығына барады. Ол 1980 жылдардың басында, қалалық жаңару және 1970 жылдардың басындағы Үлгілі қалалар бағдарламасы орталық ауданнан көптеген тарихи ғимараттарды алып тастағаннан кейін аяқталды. Келесі он жылдық ішінде, түпнұсқадағы «Соңғы мүмкіндік бұғазынан» үлгі алған үш блоктан тұратын сауда ауданы жаңартылды. Жаяу өтетін орталықтың көп бөлігі бойымен кішкентай жасанды арна өтеді, ол бұғаздың кейбір бөліктерінде бұрын жер үстінен аққан жер асты суларының орнын білдіреді. Арчи Брей қоры – 1952 жылы құрылған, әлемдік деңгейде танымал керамика орталығы. Ол Еленаның солтүстік-батысында, Спринг-Медоу көліне жақын орналасқан. 1989 жылдың 2 ақпанында ірі пойыз апаты болды, онда 48 вагоннан тұратын басқарылмайтын жүк пойызы Кэролл колледжіне жақын жерде тоқтатылған пойызға соқтығысып, үш шақырымға дейінгі терезелерді жарып, қаланың көп бөлігін қараңғы қалдырып, кейбір тұрғындарды суық ауа райында эвакуациялауға мәжбүр етті. Таулардың арқасында Еленада аң аулау және балық аулау сияқты көптеген сыртқы демалыс мүмкіндіктері бар. Грейт Дивайд шаңғы курорты қаланың солтүстік-батысында, Мэрисвилл атты тастамалған қалаға жақын орналасқан. Елена тау велосипедтерімен де әйгілі. 2013 жылдың 23 қазанында ол ресми түрде Халықаралық тау велосипедтері қауымдастығының қола деңгейіндегі саяхат орталығы деп тағайындалды. Елена орта мектебі мен Капитал орта мектебі – Елена №1 мектеп округінің мемлекеттік орта мектептері. 2017 жылы Елена сайлаушылары бұрынғы либериялық босқын Уилмот Коллинсті қала әкімі етіп сайлады, ол Еленаның алғашқы афроамерикалық әкімі деп хабарланды. Independent Record 1870 жылдардың басында, Елена қала болып құрылғанға дейін, қала тізілімінде Вашингтондан келген қара шаштараз ретінде тіркелген Э.Т. Джонсонның әкім болып сайланғанын көрсететін зерттеулер туралы хабарлады.
География
Хелена (46.595805, -112.027031) координаталарында, 4,058 фут (1237 м) биіктікте орналасқан. Айналасында Континенталды бөлініс, Маунт-Хелена қалалық паркі, Спринг-Медоу көлі мемлекеттік паркі, Хелена көлі, Хелена ұлттық орман шаруашылығы, Үлкен белдеу таулары, Тау қақпалары жабайы табиғаты, Ұйықтаған алып дала зерттеу аймағы, Боб Маршалл жабайы табиғаты, Көзін тазалаушы жабайы аң, Миссури өзені, Каньон Ферри көлі, Холтер көлі, Хаузер көлі және Елкхорн таулары бар. АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 16,39 шаршы миль (42 км²), оның ішінде 16,35 шаршы миль (42 км²) құрлық және 0,04 шаршы миль (0 км²) су алабын құрайды.
2000 жылғы халық санағы
2000 жылғы халық санауы бойынша қалада 25 780 адам, 11 541 үй шаруашылығы және 6 474 отбасы тұрды. Халық тығыздығы құрады. 12 133 тұрғын үй болды, орташа тығыздықпен. Қаланың этникалық құрамы: 94,8% ақ нәсілді, 0,2% афроамерикалық, 2,1% американдық үндістер, 0,8% азиялық, 0,1% Тынық мұхиты аралдарынан, 0,4% басқа нәсілдерден және 1,7% екі немесе одан көп нәсілді. Халықтың 1,7% испаниялық немесе латын американдықтарды құрады. 11 541 үй шаруашылығының ішінде 27,1% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрады, 42,5% - бірге тұратын жұбайлар, 10,4% - күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 43,9% отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 37,5% жеке адамдардан тұрады, ал 11,3% - 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз тұратын адамдар. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,14 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,83 адамды құрады. Қала тұрғындарының жас бойынша таралуы: 22,4% - 18 жасқа дейінгілер, 11,1% - 18-24 жас аралығындағылар, 26,6% - 25-44 жас аралығындағылар, 26,0% - 45-64 жас аралығындағылар және 13,9% - 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендер. Орташа жас 39 жас. Әр 100 әйелге 91,0 еркек шақ келді. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 87,6 еркек шақ келді. Үй шаруашылығының орташа жылдық табысы 34 416 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 50 018 доллар болды. Ер адамдардың орташа табысы 34 357 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 25 821 долларды құрады. Жан басына шаққандағы орташа табыс 20 020 доллар. Отбасылардың 9,3% және халықтың 14,5% кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 16,4% және 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендердің 8,3%.
Экономика
Хеленаның мемлекет астанасы ретіндегі тарихы мен күміс және қорғасын кен орындарына бай аймақта құрылуының арқасында ұзақ жылдар бойы экономикалық тұрақтылығы сақталған. Дегенмен, осы жағдай экономиканың жай өсуіне себеп болды. Астана мәртебесі Хеленаны округ, штат және федералдық деңгейдегі маңызды орталыққа айналдырды. Хелена аймағының сауда палатасы мәліметінше, елордадағы орташа шаруалық табыс 50 889 долларды құрайды, ал 2013 жылы жұмыссыздық деңгейі 3,8% болды, бұл штабтың қалған бөлігінен 1,2% төмен. Білім беру саласы – маңызды жұмыс беруші, қала аумағында екі жоғары мектеп, бастауыш және орта мектептер, сондай-ақ Хелена колледжі бар. Хелена қаласындағы ірі жекеменшік жұмыс берушілердің қатарында Кэрролл колледжі мен медициналық ұйымдар тұр. Хелена экономикасын қала сыртында орналасқан Монтана Ұлттық гвардиясының оқу орталығы – Форт Уильям Генри Харрисон да қолдайды. Форт Харрисонда Форт Харрисон әскери-медициналық орталығы да орналасқан, онда Хелена аймағының көптеген тұрғындары жұмыс істейді.
Жоғары білім
Каролл колледжі – 1909 жылы ашылған католиктік гуманитарлық колледж, онда шамамен 1500 студент оқиды. Монтана университетінің екі жылдық бөлімшесі саналатын Хелена колледжі, кәсіби білім беру және технологиялық мамандықтармен қатар, жалпы білім беру талаптарын да қамтамасыз етеді. Ол 1939 жылы ашылды.
Бастауыш және орта білім беру
Бірнеше мектеп округі балабақшадан бастап 12-сыныпқа дейін мемлекеттік білім береді. Хелена мемлекеттік мектептері екі бөлімнен тұрады: Хелена бастауыш мектеп округі және Хелена жоғары мектеп округі. Хеленаның көбі Хелена бастауыш мектеп округі мен Хелена жоғары мектеп округінің құрамында. Шағын бөлігі Шығыс Хеленаның 1-12 сыныптық мектептеріне дейін жетеді. Хелена бастауыш мектеп округіне балабақшадан 8-сыныпқа дейінгі оқушыларды қамтитын 13 мектеп кіреді. 2021-2022 оқу жылында округте 5181 оқушы білім алды. Хелена жоғары мектеп округінде 9-дан 12-сыныпқа дейінгі оқушыларға арналған екі мектеп бар. Хелена жоғары мектебінде 2021-2022 оқу жылында 1128 оқушы, ал Капитал жоғары мектебінде 1350 оқушы оқыды.
Кітапхана
Хелена қалалық кітапханасы – Льюис және Кларк кітапханасының бас бөлімшесі. Аугуста, Шығыс Хелена және Линкольн қалаларында да филиалдары бар.
Медиа
Хеленаның белгіленген нарық аймағы Nielsen Media Research деректері бойынша көлем жағынан 205-ші орында тұр, және ол елдегі ең кішкентай бес медиа нарықтың бірі.