Кіріспе

Шығыс Лондон ауданы

Уайтчепель – Англияның Лондон қаласындағы аудан, Лондонның Тауэр-Хамлетс ауданында орналасқан. Ол Шығыс Лондонда және Шығыс аймақтың бір бөлігі. Бұл Тауэр-Хамлетс қалалық әкімшілігінің орналасқан жері, демек, ауданның орталығы. Уайтчепель Чаринг-Кросс орталығынан шығысқа қарай 5 шақырым қашықтықта жатыр. Аудан негізінен Уайтчепел Хай-стрит және Уайтчепел-роуд көшелерінің айналасында салынған, олар Лондон қаласының шекарасынан басталып, Уайтчепел станциясынан шығысқа қарай созылады. Бұл екі көше бірге бұрынғы римдік жолдың Олдгейттен Колчестерге дейінгі бөлігін құрайды, кейін бұл жол Ұлы Эссекс жолы деп аталды. Осы бағыттағы жолақты дамыту нәтижесінде 14 ғасырда Уайтчепель қауымы құрылды, ол бұрын Степни қауымының бөлігі болған. Уайтчепель қауымында иммигранттардың үлесі әрқашан жоғары болған. 19 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың соңына дейін бұл аймақта еврей халқының саны өте көп болды, содан кейін британдық бангладештік қауым үшін маңызды қонысқа айналды. Уайтчепель және көршілес Шпитальфилдс 1888-91 жылдар аралығындағы 11 Уайтчепель қылмысының орын алған жерлері болды, олардың кейбіреулері белгісіз сериялық кісі өлтіруші Жек-Жарқауға байланысты болды. Осы және басқа да факторлар Уайтчепельді көптеген адамдар Лондонның Шығыс аймағының символы деп санайды, сондықтан ол өнер мен әдебиетте Шығыс аймағын бейнелеу үшін жиі қолданылады. Ескеретін орындарға Тауэр-Хамлетс қалалық әкімшілігі, Лондонның Корольдік ауруханасы және Шығыс Лондон мешіті жатады.

Шығу тегі және топонимиясы

Уайтчепель бастапқыда Степнидің елордасы мен приходтың бір бөлігі болды, бірақ оның Рим жолындағы Эссекске қарай Алдгейттен тыс орналасқандығынан халық саны артып, осының салдарынан, адамдардың Степнидің Сент-Данстан приход шіркеуіне қашық сапар жасауын болдырмау үшін Сент-Мэриге арналған қосалқы шіркеу салынды. Ең алғашқы белгілі пастор 1329 жылы Хью де Фулборн болды. Уайтчепель атын осы шіркеуден, Сент-Мэри Матфелондан алған, ол жақын орналасқан Лондон мұнарасының Ақ мұнарасы сияқты, бір кезде көзге түріп, әдемі болу үшін ақ түспен боялған. Матфелон атауының шығу тегі белгісіз және ерекше болып көрінеді. 1338 жылы Уайтчепель дербес приходқа айналды, ал бұрын Степнидегі қосалқы шіркеу болған Сент-Мэри Матфелон енді приход шіркеуіне айналды.

Ежелгі приходтың географиясы

Уайтчепельдің арқауы – Лондон қабырғасындағы Олдгейттен Эссек қаласындағы Колчестерге (Рим Британиясының алғашқы астанасы) және одан әрі созылған ежелгі Рим жолы. Кейіннен Ұлы Эссекс жолы деп аталған бұл жол қазір A11 деп белгіленген. Бұл тарихи бағыт Уайтчепельден өтетін немесе оның шекарасымен қатар жүретін жерде Уайтчепель жоғарғы көшесі және Уайтчепель жолы деп аталады. Көп ғасырлар бойы Лондонға және одан сапар шегетін саяхатшылар осы бағыттағы Уайтчепель жоғарғы көшесіндегі көптеген пошта станцияларында тоқтаған. Ал бұл жер, осы қорғаныс жүйесін бірден ауыстырған үш бекіністің бірі ретінде де пайдаланылған. 1807-1808 жылдары тұрғын үйлер салу үшін бұл төбе алынып тасталды.

Давенент қоры мектебі

1680 жылы Ральф Давенант (Уайтчепель приходының пасторы), оның әйелі және қарындасы қырық балаға сауат ашу, есептеу және «Англия шіркеуінің негіздерін» үйрету үшін мектеп мұғаліміне үлкен қаражат сыйлады. Сол құжатта Генри мен Сара Гуллиферлер отыз кедей қыздың білімі үшін жауапкершілік алуға міндеттенді; атап айтқанда, мектеп мұғалімі оларға «кетехизмді, оқуды, тоқуды, қарапайым тігісті және басқа да пайдалы еңбектерді» үйретуі тиіс еді.

Лондон корольдік ауруханасы

Лондон ауруханасы 1740 жылы ерікті аурухана ретінде құрылды және бір жыл ішінде Финсбериден Прескот көшесіне, Оңтүстік Уайтчепелдің тығыз және әлеуметтік жағдайы нашар аймағына көшірілді. Оның мақсаты – "барлық ауру және денсаулығы нашар адамдарға, әсіресе өндірісшілерге, сауда флотындағы теңізшілерге және олардың әйелдері мен балаларына көмек көрсету" болды. 1757 жылы аурухана сол кездегі көбінесе ауылдық Уайтчепел-роуд жеріне көшірілді және Лондон ауруханасы деп атау өзгертілді. 1990 жылы 250 жылдығын тойлағанда ол Лондонның Корольдік ауруханасы болып танылды. Жаңа ғимарат 2012 жылы, оның орнын бастан аяқ ауыстырған ескі ғимараттың қасына салынды. 2023 жылы ескі аурухана ғимараты Поплардағы Мулберри Плейс орнын басып, жаңа Тауэр Хамлетс қалалық әкімдігіне айналды.

18-19 ғасырлар

Лондонның шығыс бөлігінің көптеген басқа аудандары сияқты, Уайтчепель де зор кедейлік, тығыздық және осыған байланысты әлеуметтік мәселелермен әйгілі болды. Уильям Бут 1865 жылы Уайтчепельдегі Томас көшесіндегі Достар зиратында орнатылған шатырда жақсы жаңалықты уағыздап, Христиандық жаңару қоғамын құрды. Басқалар оның христиандық миссиясына қосылды және 1878 жылдың 7 тамызында 272 Уайтчепель жолында өткен жиналыста Құтқару армиясы құрылды. Оның миссиясы және кедейлерге көмектесудегі еңбегі ескерткішпен бейнеленген. Халық саны Англияның ауылдық жерлерінен және алыс аймақтардан келген көшпендердің арқасында тез өсті. Осылардың көптегені ирландтықтар немесе еврейлер еді. Батыс Уайтчепель және көршілес Ваппинг аудандары, осы аймаққа көптеген немістердің келуіне байланысты «Кіші Германия» деп аталды. Осы адамдардың көптегені және олардың ұрпақтары қант өнеркәсібінде жұмыс істеді. Алия көшесіндегі Санкт-Джордж неміс лютеран шіркеуі – осы қауымдастықтың мұрасы. 1883–1884 жылдар аралығында жазған идиш театрының актері Якоб Адлер: «Біз осы Уайтчепельге қаншалықты терең бойласақ, соншалықты көңіліміз түсіп бара жатты. Бұл Лондон ма? Ресейде де, кейін Нью-Йорктің ең жаман аудандарында да 1880-жылдардағы Лондон сияқты кедейлік көрмедік», – деп жазды. Осы кең таралған кедейлік көптеген әйелдерді проституцияға итермеледі. 1888 жылдың қазан айында Метрополитен полициясы Уайтчепельде 1200 «өте төмен деңгейдегі» проститутка және шамамен 62 бордель бар екенін бағалады. Чарльз Буттың «Лондон халқының өмірі мен еңбегі» еңбегінде оларға, әсіресе Блэкволл теміржолына тиесілі Блэкволл ғимараттары сияқты тұрғын үйлерге ерекше сілтеме жасалған. Осындай проституткалар 1888–1891 жылдар аралығындағы Уайтчепельдегі 11 құрбандыққа (кісі өлтіру) жатты, олардың кейбіреулерін «Жетірткіш Джек» деп белгілі болған аңызға айналған серийлі кісі өлтіруші жасады. Бұл шабуылдар ауданда және бүкіл елде үлкен қорқыныш тудырды және әлеуметтік реформаторлардың назарын ауданның нашарлығы мен жаман әдеттеріне аударды, тіпті осы қылмыстар бүгінгі күнге дейін ашылмады. 1889 жылы құрылған Лондон округі кеңесі жаңа тұрғын үйлерді салуға және шаруашылықтарды тазалауға инвестиция жасауға көмектесті, бұл сол кездегі танымал мақсаттар еді. «Сіл адам» Джозеф Меррик (1862–1890) Уайтчепельде кеңінен танымал болды – ол Уайтчепель жолындағы дүкенде көрсетілді, содан кейін Фредерик Тревес (1853–1923) оған Корольдік Лондон ауруханасында көмектесті, ол дәл сол дүкеннің қарамағында орналасқан. Ауруханада оның өміріне арналған музей бар.

20 ғасыр

1902 жылы американдық жазушы Джек Лондон, Джейкоб Риістің «Кейінгі жартысының өмірі» атты еңбегіне қарсы жазу мақсатымен, жыртық киім киіп, Уайтчепелде тұрып, өзінің тәжірибелерін «Аңқырдағы халық» еңбегінде егжей-тегжейлі сипаттады. Риіс жақында АҚШ-тың ірі қалаларының көп бөлігіндегі жағдайдың қорқынышты түрде нашар екенін жариялаған еді. 1911 жылғы қаңтарда болған Сидни көшесінің қамауы (Степни шайқасы деп те аталады, себебі Уайтчепель Степни метрополитендік округінің құрамына кірді) полиция, әскери күштер мен латыш революционерлері арасындағы атысқа шайқас болды. Содан кейін ішкі істер министрі Уинстон Черчилль операцияны өз бақылауына алды, оның қатысу деңгейі сол кезде саяси дау тудырды. Оның өмірбаян жазушылары келіспей, ол полицияға операциялық бұйрықтар бермегенін айтты, бірақ Метрополитен полициясының мәлімдемесіне сәйкес, Сидни көшесіндегі оқиғалар «ішкі істер министрінің полицияның операциялық шешімдерін қабылдауының өте сирек жағдайы» болды. «Freedom Press» социалистік баспасы қазіргі капитализмді ойлап тапқан елдің жетекші қаласындағы жағдайды зерттеуді маңызды деп санады. Ол ағылшын кедейлігінің американдық кедейліктен әлдеқайда ауыр екенін тұжырымдады. Уайтчепель және Шығыс Ендтің басқа да аймақтарындағы кедейлік, баспанасыздық, қанаушылық еңбек жағдайлары, жыныстық қызмет көрсету және нәрестелердің өлімі, әлемдегі ең зор жеке байлықпен қатар, оны барлық түрдегі солшыл реформаторлар мен революционерлердің орталығына айналдырды – Джордж Бернард Шоудан бастап, оның Фабиан қоғамы Уайтчепелде үнемі кездесетін, Владимир Ленинге дейін, ол Ресейден жер аударылған кезде Уайтчепелде митингтер өткізді. Бұл аймақта Шарлотта Уилсон құрған анархистік «Freedom Press» баспаханасы әлі де орналасқан. 1936 жылғы 4 қазанда Освальд Мосли басқаратын Ұлыбританиялық фашистер одағы, еврей халқы көп шоғырланған Шығыс Ендіден шеру өткізуді жоспарлады. БУФ Тауэр-Хиллде және оның төңірегінде жиналды, ал жүздеген мың жергілікті тұрғындар шеруді тоқтатуға келді. Тауэр-Хилл маңында БУФ-пен қақтығыстар болды, бірақ зорлықтың көп бөлігі полиция БУФ-тың өтуіне арналған жолды ашуға тырысқанда болды. Полиция жақын маңдағы Кэбл-стритте наразылық білдірушілермен күресті – бұл қақтығыстар сериясы Кэбл-стрит шайқасы және Тауэр-Хилл шайқасы деп аталды, бірақ ең ірі қақтығыстар Олдгейт пен Уайтчепелде, атап айтқанда Гардинер бұрышында, Леман-стрит, Коммерциялық көше және Уайтчепел-Хай-стрит қиылысында болды. Сент-Марк және Али көшелерінің қиылысында орналасқан халал мейрамханасы 1939 жылы сол аймақта тұратын көптеген үнді теңізшілеріне қызмет көрсету үшін ашылды. Қазір ол Шығыс Лондондағы ең көне үнді мейрамханасы. Уайтчепель 20-ғасырдың бірінші жартысында кедей болып қала берді, бірақ бұрынғыдан аздап жақсарды. Ол жаудың бомбалауынан және кейіннен неміс V қаруларының шабуылдарынан қатты зақым көрді. Қауымдық шіркеу, Сент-Мэри Матфелон, 1940 жылғы 29 желтоқсандағы шабуылда қатты зақымдалды, бұл шабуыл Лондонның екінші Ұлы өртіне әкеп соқты. Қалдықтары 1952 жылы бұзылды. Сент-Мэридің тастан жасалған іздері мен бұрынғы зираты Алтаб Али саябағының бір бөлігі ретінде сақталды. 1978 жылғы 4 мамырда үш жасөспірім 24 жастағы Бангладеш туған киім тігуші Әлтаб Әлиді жұмысынан үйіне қайтып бара жатқанда нәсілдік жеккөрушілікпен өлтірді. Шабуыл Адлер көшесінде, Сент-Мэри шіркеуінің басында, Сент-Мэри Матфелонның бұрын тұрған жерінде болды. Оның өлтірілуіне байланысты жергілікті бенгал қауымының көпшілік наразылығы болды. Бұрынғы шіркеудің бақшалары кейіннен оның құрметіне Алтаб Али саябағы деп аталды. 1990 жылы Хаммерсмит пен Уайтчепель арасындағы Метрополитен желісі жойылды және Хаммерсмит және Сити желісі деп аталатын жаңа желі ретінде бөлек көрсетілді.

21 ғасыр

Кроссрейл Элизабет желісінің Уайтчепель станциясына тоқтайды. Шығыс бағытындағы пойыздар 2010 жылы басталған кең ауқымды қайта құрудан өткен тарихи станциядан шыққаннан кейін екі тармаққа бөлінеді. Кроссрейлге дайындық үшін 2016 жылдың қаңтар айында қызметтерді жақсарту және станцияның сыйымдылығын арттыру мақсатында ескі Уайтчепель станциясы жөндеу және жаңғырту жұмыстары үшін жабылды. Корольдік Лондон ауруханасы 2012 жылы жабылып, 650 миллион фунт стерлингке жаңа ғимаратта қайта ашылды, ол бастапқы орналасқан жерінің артында салынды. Кейін жергілікті кеңес ескі орнына иелік етіп, Мулбери Плейс қаласындағы қалалық әкімшіліктің ғимаратын алмастырып, жаңа қалалық әкімшілік ғимаратын ашты. 2022 жылдың наурызында Уайтчепель станциясының табельдеріне бенгал тілінде "হোয়াইটচ্যাপেল" деген жазу орнатылды. Лондонның британдық пакистандық мэрі Садик Хан 26 наурыздағы Бангладеш Тәуелсіздік күніне дейін табельдер орнатылғанына "қуанышты" екенін айтты. Сондай-ақ 2022 жылы Уайтчепельде, бұрынғы Адлер үйі орналасқан жерде, Адлер және Кок көшелерінің қиылысында Ұлыбританиядағы еврей тарихи мұрасын сақтау қоғамының филиалы тарихи белгі орнатылды. Адлер үйі 1891-1911 жылдары Британ империясының бас раввині Герман Адлердің құрметіне аталды. Бұл белгі 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Уайтчепельдің британдық еврей босқындарының өмірі үшін маңызды орталық болғанын көрсетеді.

Басқару

Жергілікті кеңес мекемелері ескі Лондон корольдік ауруханасының ғимаратында азаматтық орталық ретінде біріктіріледі. Жергілікті кітапхана, енді «Идея дүкені» деп аталады, Уайтчепель көшесінде орналасқан.

Мәдениет

Уайтчепель-роудта 19 ғасырдағы екі театр орналасқан: Эффингем (1834–1897) және Павильон театры (1828–1935; ғимарат 1962 жылы бұзылды). Чарльз Диккенс кіші (Чарльз Диккенстің үлкен баласы) өзінің 1879 жылғы «Лондонның Диккенс сөздігі» кітабында Павильонды былай сипаттады: «3000-нан астам адамды қабылдай алатын үлкен шығыс аймақтық театры. Дөңгелек типтегі мелодрама, фарс, пантомима және т.б.» 20 ғасырдың басында бұл аймақтың көптеген еврей халқына қызмет ететін идиш театрының үйі болды және ағылшын-еврей «Уайтчепель жігіттері» авангардты әдеби және көркемдік қозғалысын тудырды. 1970 жылдардан бері Уайтчепель және Шығыс Лондонның басқа да жақын маңдағы аудандары Лондонның өнер өмірінде маңызды орын алды. Аймақтың ең танымал өнер мекемесі – 1901 жылы құрылған Уайтчепель өнер галереясы, ол кедей ауданда жоғары мәдениеттің алдыңғы қатарында болды. Аудан жаңаруымен (gentrified) қала бойынша, тіпті халықаралық деңгейде танымалдылыққа ие болып, қолдау алды. 2005 жылдан бастап галерея Heritage Lottery Fund қорынан 3,26 миллион фунт стерлинг көмегімен кеңейтілді. Жаңа нысан 2009 жылы ашылды. 21 ғасырдың басында Уайтчепель Лондонның панк-рок және скүз-рок өнерінде маңызды орын алды, бұл өнердің орталығы Уайтчепель фабрикасы және Ритм фабрикасы болды, ол сонымен қатар мейрамхана мен түнгі клуб есебінде де жұмыс істеді. Бұл өнерге The Libertines, Zap!, Nova, The Others, Razorlight және The Rakes сияқты топтар кіреді, олардың барлығы музыкалық чарттарда коммерциялық сәттілікке жетті.

Демография

Бангладештіктер аймақтағы ең ірі этникалық топ болып табылады және Уайтчепел ауданының жалпы халқының 40% құрайды. Уайтчепел жолының соңында орналасқан Шығыс Лондон мешіті Еуропадағы ең ірі мешіттердің бірі. Мешіт қоғамы 1910 жылы құрылған, ал Силхети қауымы жылдар бойы тез өскендіктен мешітке деген қажеттілік артты. 1985 жылы бұл үлкен, арнайы салынған күмбезді және минаретті мешіт Уайтчепелдің орталығында салынды, ол әр апта сайын мыңдаған жамағатты тартады және 2004 жылы Лондон мұсылман орталығымен одан әрі кеңейтілді. 2005 жылы Уильям Верри Дэвид Аджайдың жобасы бойынша 12 миллион фунт стерлинг қаржымен салған Уайтчепел идея дүкені кітапханасы 2006 жылғы Стирлинг жүлдесіне ұсынылды. Уайтчепел 2011 жылмен салыстырғандаАқ британдықАзиялықҚара Уайтчепел халқы 14,86224.4%49.8%4.4%Лондонның Тауэр-Хамлетс ауданы31.2%41.2%7.3%

Әдебиетте

Уайтчепель Чарльз Диккенстің «Пиквик қағаздары» (22-тарау) романында Пиквиктер Ипсвичке кеткенде тоқтайтын «Булл Инн» тавернасының орналасқан жері ретінде суреттеледі. Жолда, Уайтчепель жолымен келе жатқан Сэм Веллер бұл «өте жақсы маңай емес» дейді және кедейлік пен мұндағы шабақтардың көптігі арасындағы байланысты байқайды. Диккенстің «Оливер Твист» романындағы Фагиннің бірі Уайтчепельде орналасқан, ал Фагиннің прототипі, мүмкін, 1785–1850 жылдары өмір сүрген Айки Соломон есімді жергілікті ұрлық тауары сатушы болған. Уайтчепель еврей авторларының көптеген романдарының оқиғасы осы жерде өрбітеді, мысалы, Израиль Зангуиллдің «Гетто балалары» және «Шнорнерлердің патшасы», сондай-ақ Саймон Блюменфельдтің «Еврей баласы». Шолем Алейхемнің классикалық идиш романының бірнеше тарауы 20-ғасырдың басындағы Уайтчепельде, Шығыс Еуропадан қашқан кедей еврей отбасының көзқарасынан баяндалады. Эммануэль Литвиновтың «Кішкентай планета арқылы саяхат» романында Уайтчепель және оның еврей тұрғындары 1920-1930 жылдардағы өмірді көрнекті бейнелейді. Уильям Гибсон мен Брюс Стерлингтің «Айырмашылық қозғалтқышы» романының басты кейіпкері, люддит көшбасшысының қызы және жезөкше Сибил Джерард Уайтчепельден шыққан. Романның сюжеті осы жерде басталады. Майкл Муркоктың «Азаттыққа қираған үйінділер» романындағы эпизодтардың бірі 1905 жылғы Уайтчепельде орын алады, онда Польшадан келген он бір жасар еврей босқыны, ата-анасымен бірге тер төгіп жұмыс істейтін шеберханадағы өмірі және орыс революционерлері мен патша сақшылары арасындағы қақтығыс суреттеледі. Моника Алидің 2003 жылғы «Брик Лейн» романы Уайтчепельде өрбітеді және 1990-шы жылдардың басында және 2000-шы жылдардың басында Тауэр-Хамлетсте өмір сүрген жас бангладештік әйелдің өмірін көрсетеді. Уайтчепель Джек-Жарқау туралы көптеген туындыларда оқиға орны ретінде қолданылады. Мұндай мысалдардың бірі – 1987 жылғы Айен Синклердің «Ақ шапалақ» романы. Бұл оқиға сонымен қатар танымал комикс авторы Уоррен Эллис жазған «FreakAngels» ғылыми-фантастикалық веб-комикінің оқиға орыны болып табылады. Уайтчепель Эдит Пиафтың «C'est à Hambourg» әнінде әлемдік орындардың бірі ретінде еске алынады, онда жезөкшелердің ауыр өмірі суреттеледі. 2002 жылы Уайтчепель Артур Конан Дойлдың «Сассекс вампирі» әңгімесіне негізделген Шерлок Холмс фильмінің түсірілім алаңы ретінде пайдаланылды. Уайтчепель 2013–2016 жылдары көрсетілген «Риппер-стрит» телесериалының түсірілім орны болды.

Қазіргі темір жол станциялары

Уайтчепелде екі метро станциясы бар: Олдгейт-Ист және Уайтчепель. Олдгейт-Ист Дистрикт және Хаммерсмит пен Сити желілерімен қамтамасыз етіледі. Уайтчепельге осы желілермен қатар Элизабет және Шығыс Лондон желілері де қызмет көрсетеді.

Тарихи темір жол станциялары

Уайтчепел станциясы бастапқыда Уайтчепел (Майл-Энд) деп аталды, бұл оның Уайтчепелдің Миль-Эндпен және Бетнал Гринмен шекарасында орналасқандығын көрсетеді. Алдгейт-Ист станциясы бастапқыда қазіргі орнынан батысқа қарай 150 метрде болды, сондай-ақ бір кезде қазіргі Шығыс Лондон мешітінің шығысында Сент-Мэри (Уайтчепел-роуд) деп аталатын қосымша дистрикт желісі станциясы болған. 1930 жылдары Алдгейт-Ист станциясы бастапқы орнынан шығысқа қарай 150 метрге көшірілді, соның салдарынан үш станса тым жақын орналасты; нәтижесінде теміржол үш стансаның арасындағы Сент-Мэри станциясын жабып үнемдеді.

Басқа режимдер

Лондонның 15, 25, 106, 115, 135, 205, 254, D3, N15, N205, N253, N550 және N551 автобустары осы аумақта қозғалады. Уайтчепель орталықтағы Уайтчепель жолындағы A11 және оңтүстікте A13 және A1203 тас жолы (шығыс-батыс бағытында) арқылы Ұлттық жол желісіне қосылған. A11 жолындағы CS2 велосипедтік бағыты Олдгейттен Стратфордқа дейін созылады.

Болашақтағы даму

Уайтчепель базары мен A11 дәлізі қазіргі уақытта маршрут бойындағы қоғамдық кеңістіктерді жақсартуға 20 миллион фунт стерлинг инвестиция тартуда. Лондонның Тауэр-Хэмлетс және Ньюхэм округтері Англия мұрасы және Лондондық көлікпен бірлесіп осы жердегі тарихи ғимараттарды қайта жаңарту және базарының жағдайын жақсартуда.