Кіріспе

10 ғасырдағы қамал, Сент-Тропе, Прованс. Фраксинет немесе Фраксинет (فرخشنيط немесе فرخشة Farakhsha, латын тілінен fraxinus: "емен ағашы", fraxinetum: "емен тоғайы") 887 және 972 жылдар аралығында Прованстағы шекаралық мемлекеттің орталығындағы мұсылман бекінісі орналасқан жер болды. Ол қазіргі Ла-Гарде-Фрейнетпен, Сент-Тропеге жақын жерде сабақтастырылған. Бұл қамал әл-Андалустан келген мұсылмандармен салынған. Осыдан мұсылмандар Рона аңғарына, Пьемонтқа және тіпті Сент-Галл аббаттығына шабуылдар жасады. Олардың басты қызметі – еуропалықтарды құлдыққа алып, исламдық сауда нарықтарына сату болды. Бір кезде олар Батыс Альп тауларындағы өткелдерді бақылады. Оларды бірнеше рет құлатуға тырысты, бірақ 972 жылы Туртур шайқасында провансальдық және пиемонттық ақсүйектердің біріккен күштерімен жеңіліске ұшырады.

Негізгі дереккөздер

Фраксинетум тарихын қайта құру үшін латын тіліндегі христиандық дереккөздер, араб тіліндегі мұсылмандық дереккөздерден гөрі көп. Фраксинетум мұсылмандарының ең маңызды замандас баяндамасы – Кремона епискобы Людпрандтың (972 ж. қайтыс болған) «Антаподозисі». Епископ Фраксинетумды «Отто I істері туралы кітабында» (Liber de rebus gestis Ottonis), Германия королі Отто I билігінің есебінде де атаған. Латын тіліндегі басқа да замандас баяндамалық дереккөздер – 919–966 жылдарды қамтитын Флодоардтың жылнамалары және Эккехардтың (973 ж. қайтыс болған) «Casus sancti Galli». Құжаттық дереккөздер аз, бірақ Марсельдегі Сент-Виктор аббаттығының 838–1000 жылдарды қамтитын алғашқы картасында Фраксинетумға қатысты бірнеше сілтемелер бар. Сонымен қатар, бірнеше өмірбаяндар мен қасиеттілердің өмірбаяндары Фраксинетумға қатысты ақпараттарды қамтиды. 960 жыл шамасында жазылған Иоанн Горзелік туралы өмірбаян, Отто I-нің оның аумағына жасалған шабуылға жауап ретінде жүргізген дипломатиялық әрекеттері туралы баяндайды. Клунилік Одило мен Сирус жазған Майолдың өмірбаяндары («Vitae sancti Maioli») оны тұтқындау туралы маңызды дереккөздер болып табылады, осы оқиға Фраксинетумның құлдырауына себеп болды. 986 жылы қайтыс болған әулие туралы XI ғасырдың бірінші жартысында жазылған анонимді «Vita sancti Bobonis» Фраксинетумның құлдырауы туралы айтады. Оның баяндамасы «Chronicon Novalicense»-дегі Fraxenedellum бекінісінің қирауы туралы мәліметке негізделген сияқты. Фраксинетумды атаған замандас мұсылман дереккөздерінің арасында Ибн Хавкалдың (977 ж.) араб тіліндегі «Сурат әл-Ард» кітабы бар, ол әл-Иштахридің (951 ж.) «Китаб әл-Масалик ва ал-Мамалик» географиялық трактатының қайта қарастырылған нұсқасы, сондай-ақ аты белгісіз парсы географиясы «Худуд әл-Алам» (10 ғасырдың соңы) кіреді. Ибн Хайянның (1076 ж. қайтыс болған) «Муктабис» кітабында да Фраксинетум туралы айтылған.

Орналасқан жері

Фраксинетум бекінісі Мон де Морес төбесінде, қазіргі Ла Гард Фрейн ауылына қарайтын жерде Рим дәуірінен бері сақталған. Оның атауы латын тіліндегі fraxinus (емен ағашы) сөзінен шыққан, және бұл төбені жауып тұрған қалың емен орманына сілтеме болуы мүмкін. Мұсылман географтары әл-Иштахри мен Ибн Хаукал Фраксинетумды Джабал әл-Килал ("ағаш тауы") деп атаған. Олар мұсылмандық анклавты кең, көптеген өзендермен және құнарлы топырақпен жабылған, оны кесіп өтуге екі күн уақыт кететін деп сипаттаған. Ибн Хаукал оны Ронның сағасындағы арал деп жаңылысқан.

Жеке тұлға

Ибн Хаукалдың мәліметінше, бұл елді мекен Кордова Омейяд халифатына тәуелді болған. Лиудпранд Фраксинетум мұсылмандарын Испаниядан келген сарацендер (saraceni) деп, ал Vita sancti Bobonis оларды қарапайым испандықтар (hispanicolae) деп сипаттаған. Басқа да дереккөздерде оларды fusci (қоңыр терілілер), pagani (кәпірлер) немесе Hagarenes деп атаған. Мұхаммед Баллан пікірінше, Фраксинетум тек елді мекен ғана емес, сонымен қатар аймақтық тұрғыдан экономикалық және әскери маңызы бар шекаралық мемлекет болған.

Құрылтай және кеңейту

Фраксинетумның мұсылмандық билігі 887 жылы, Лиудпрандтың айтуынша, жиырмаға жуық андалусиялық теңізшіні тасымалдаған кішкентай кеме Сент-Тропеге жақын жерге қонғанда басталды. Андалусиялықтар төбесінде өскен елді мекенді басып алды, содан кейін қамалдың өзін де иеленді. Лиудпранд пен Ибн Хауқалдың мәлімдемесінше, бұл жерге тек орман ішіндегі тар жолмен ғана жетуге болатын. Лиудпрандтың сөзіне қарағанда, отарлаушылар Испания мен Балеар аралдарына хабар жіберіп, күштерді шақырды. Дінге деген ынтасы мен тонауға құмарлығынан шақыруға шамамен 100 жауынгер жауап берді. Өздерінің билігінің алғашқы 20 жылында Фраксинетум мұсылмандары Прованс аймағын бағындырып, Альпі таулары арқылы Италияға шабуылдар жасады. Лиудпранд олардың жедел табысына провансальдықтардың араздасуы мен келіспеушіліктері себеп болды деп айыптады. 906 жылға қарай олар Прованс пен Италия арасындағы Монт-Сенис асуын бақылады. Сол жылы Италиядағы Акви, Улкс және Суза қалаларына шабуыл жасап, оларды басып алды. 11 ғасырлық Хроника Новалиценсаға сәйкес, олар осы кезде Новалеза аббаттығына да қауіп төндірді. 911 жылға қарай олар батыс Альпілік асулардың барлығын бақылап, саудагерлер мен паломниктерден баж алысты. 915 және 918 жылдар аралығында Эмбрун, Мориен және Вьенне қалаларына шабуыл жасады. 920 жылы Италияда, сондай-ақ Марсель мен Прованстың батысындағы Экс-ан-Прованс қалаларына тағы да шабуылдар ұйымдастырылды. Фраксинетум ал-Андалус құл саудасының бір бөлігіне айналды. Халық құл шабуылдарынан қорқып қашып, франктердің оңтүстік жағалауларын қорғауын қиындатты. Фраксинетум сарациндері тұтқындаған франк тұтқындарын мұсылмандық Таяу Шығыстың құл саудасына сатты. 929 және 933 жылдар аралығында Фраксинетум мұсылмандары бақылауын Альпінің шығыс жағындағы асуларға дейін кеңейтіп, Жоғарғы Рона аңғарына шабуыл жасады. 939 жылы Альпі тауларын қайтадан кесіп өтіп, Сент-Галл аббаттығына шабуыл жасап, Сент-Морис-д'Агун аббаттығын қиратты. Қазіргі заманғы викингтер сияқты, мұсылман шабуылшылары да байлығымен және қорғаныссыздығымен көзге түсетін монастырларды нысанаға алды.

Биік нүктесі

Фраксинетумдықтар 935 жылы Генуяға Фатимидтердің шабуылына қатысқан болуы мүмкін. Олар 940 жылы Фрежус портын қиратты, бұл Италия королі Югтің жауап беруіне себеп болды. 941 немесе 942 жылы ол Византия империясымен одақ құруға тырысты және император Романос Лекапеностан жағымды жауап алды. Ол Фраксинетумға құрлықтан шабуыл жасағанда, Византияның келандрия флоты мұсылман кемелерін грек отымен жойды. Фраксинетум берілуге азық болған сәтте, Юг Италия тағына таласқан қарсыласы, Ивреялық маркграф Беренгардың Германиядағы жер аударылуынан саксон әскерімен Италияға шабуыл жасауға дайындалып жатқаны туралы хабар алды. Юг қоршауды тоқтатып, мұсылмандармен келісім жасады. Олар Альпілік өткелдерді сақтап қалуға рұқсат алды, бәлкім, Италия шекарасын қорғау үшін. Югтің саясатының күрт өзгеруі сол кездегі Омейяд халифатымен ашқан сауда қатынастарымен де байланысты болуы мүмкін. Югтің шешімін замандас христиан жазушылары айыптады. Лиудпранд оны жүздеген, тіпті мыңдаған христианның өліміне кінәлады. 940-шы жылдары Фраксинетум өкіметінің биігіне жетті және көптеген христиан көтерілісшілеріне пана берді. 962 жылы Италия патшасы Адалберт құлағаннан кейін Фраксинетумға қашқан. 951 жылы Реймстік Флодар өзінің жылнамасында «Альпілік өткелдерді басып алған сарацендер Римге баратын саяхатшылардан салық алып, осылай ғана оларға жол бергенін» жазды. 954 жыл шамасында Фраксинетум венгр басқыншыларымен қақтығысқа түсті. Бургундия королі Конрад осы қақтығыстың нәтижесінде екі тарапты да қырды. Келесі жылы Лехфельд шайқасында Германия королі Отто I венгрлерге ойсыратып жеңіс сыйлады, бұл неміс патшасына Фраксинетумнан келетін қауіпке назар аударуға мүмкіндік берді. Бір кезде әскери жорық жоспарланған болуы мүмкін, бірақ ол орындалмады. Бұл Видукинд Корвейдің сарацендерді Оттоның жеңілген жауларының қатарына қосуына кедергі болмады.

Құлдырау және жеңіліс

956 жылы Жоғарғы Рейн аңғарындағы шабуыл Отон I-ді Омейяд сарайына елшілік жіберуге мәжбүр етті, ол Фраксинетумды бақылауға қабілетті деп сенді. Баллан олардың Отонның аумағына жасаған шабуылын "бірінші ірі қателіктері" деп атайды. Батыс Еуропаның ең қуатты екі сарайы арасында бірнеше елшілік алмасылды. Осыдан кейін Испаниядан Фраксинетумға берілетін материалдық көмек күрт азайды. 972 жылы мұсылмандар Альпі тауларын кесіп өтіп бара жатқан Клуни аббаты Майолусты тұтқындап, одан сыйақы талап етті. Босатылғаннан кейін Майолус әскери жауап шарасын ұйымдастырды. Прованс графы Вильгельм I және Турин графы Ардуин бастаған Прованс, Пьемонт және Септиманиядан жиналған христиан әскері 972 жылдың жазында Туртур шайқасында мұсылмандарды жеңіске жеткізді. Фраксинетум жыл соңына дейін қысқа қоршаудан кейін түсті. Фраксинетум құлағаннан кейін, елден кетпеген мұсылмандар өлтірілді немесе құлдыққа сатылды. Көптегендер христиан дініне көшіп, Прованста крепостной шаруалар болып қалды, ал бұрынғы мұсылман жерлері жеңіске жеткен провансалық ақсүйектерге бөлісті.

Басқару

Фраксинетум мұсылмандары Прованс және Пьемонт аймақтарында басып алған жерлерінде бекіністер салды, бірақ латын деректері оларды ерекшелемейді, барлығын Фраксинетум немесе оның Фрассинето, Фрасендельо немесе Фраксинт сияқты түрлері деп атайды. Тау өткелдерін бақылау және шабуылдар жасау үшін Альпі таулары арқылы бекіністер тізбегі салынды. Фраксинетумның исламдық үкім ету формасы тікелей емес еді. Христиандар діндерін және қалалар өз басқаруын dhimma (бағыныштылық шарты) мен jizya (жеке басына салық) төлеу арқылы сақтап қалды. Басқыншылардың басты мақсаты – "еуропалықтарды ислам әлемінің құл саудасына түсіру" еді. Прованс жағалауындағы 10-ғасырға жататын мұсылман кемелерінің қалдықтары археологиялық дәлел ретінде Фраксинетумның мұсылман әлемінің қалған бөлігімен сауда байланыстарын күйзелгенін көрсетеді.