Кіріспе
Найзағайдың тудырған дыбысы
Көк күркірі – найзағайдың салдарынан пайда болатын дыбыс. Найзағайға дейінгі қашықтық пен оның сипатына байланысты, ол ұзақ, төменгі гулден кенеттен, қатты жарылысқа дейін өзгеруі мүмкін. Найзағайдың салдарынан температура мен қысымның күрт өсуі, найзағайдың жолындағы ауаның жылдам кеңеюіне себеп болады. Бұл ауаның кеңеюі қатты дыбыс толқынын тудырады, ол көбінесе "көк күркірі" немесе "көк күркіреуі" деп аталады. Көк күркірін ғылыми тұрғыдан зерттеу бронтология деп, ал көк күркірінен туындайтын иррационалдық қорқыныш (фобия) бронтофобия деп аталады.
Этимология
Қазіргі ағылшын тіліндегі "thunder" сөзіндегі (көне ағылшын тіліндегі "þunor" сөзінен) d әрпі эпентетикалық болып табылады және қазіргі голланд тіліндегі "donder" сөзінде де кездеседі (орта голланд тіліндегі "donre" сөзімен салыстырыңыз; сондай-ақ көне норвеж тіліндегі "þorr", көне фриз тіліндегі "þuner", көне жоғарғы неміс тіліндегі "donar" сөздерінің бәрі түпкілікті протогерман тіліндегі "*þunraz" сөзінен тараған). Латын тілінде бұл термин "tonare" – "көк күркіреу" дегенді білдіреді. Солтүстік құдайы Тордың аты көне скандинав тіліндегі "көк күркіреу" сөзінен шыққан. Ортақ прото-индоевропалық түбір – "*tón r̥" немесе "*", ол галл тіліндегі "Taranis" сөзінде де кездеседі.
Себеп
Күн күркіреуіне себепші болған жайт ғасырлар бойы болжамдар мен ғылыми зерттеулердің тақырыбы болып келді. Бастапқы пікірлер бойынша, оны құдайлар тудырған, бірақ ежелгі грек философтары оны желдің бұлттарға соққан күші (Анаксимандр, Аристотель) және бұлттар ішіндегі ауа қозғалысы (Демокрит) сияқты табиғи себептерге байланыстырған. Римдік философ Лукреций бұл бұлттардың ішінде мұз жауынның соқтығысқан дыбысынан пайда болады деп санайтын. Бұл қыздыру жылдамдықпен сыртқа қарай кеңеюге алып келеді, соның салдарынан қоршаған салқын ауаға дыбыс әдетте жылдам қозғалмайтын жылдамдықтан артық жылдамдықпен әсер етеді. Соның нәтижесінде пайда болатын импульс – жарылыс толқынына немесе үстіркіш ұшақтың алдындағы толқынға ұқсас шок толқыны болып табылады. Күн күркіреуінің бастапқы нүктесіне жақын жерде дыбыс қысымының деңгейі әдетте 165-180 дБ құрайды, бірақ кейбір жағдайларда 200 дБ-тан да асуы мүмкін. Настоящий найзағайды модельдеу бойынша жүргізілген тәжірибелік зерттеулер осы модельмен үлкен дәрежеде сәйкес келетін нәтижелер берді, алайда процестің нақты физикалық механизмдері туралы пікірталас әлі де жалғасуда.
Салдарлар
Күн күркірінің тудырған толқыны мүлікке зиян келтіруге жеткілікті, жақын жердегі адамдардың құлақ пердесін жарып, есту қабілетін қанағаттандырмайтын деңгейге дейін нашарлатуы мүмкін. Температура инверсиясы кезінде бұлт пен жер арасында шағылысқан найзағай кезінде инверсиялық күн күркірі пайда болады; осының нәтижесіндегі күркір дыбысы инверсия болмаған жағдайдағы бірдей қашықтықтан шыққан дыбысқа қарағанда әлдеқайда күшті акустикалық энергияға ие. Инверсия кезінде жерге жақын ауа, жоғарыдағы ауадан салқын болады; инверсия көбінесе жылы ылғалды ауа суық фронттан өтетін кезде пайда болады. Температура инверсиясының ішінде дыбыс энергиясы тік бағытта таралуына кедерес келтіреді, бұл инверсия болмағанда болар еді, сондықтан дыбыс энергиясы жер бетіне жақын қабатта жинақталады. Бұлттан жерге шағылысқан найзағай (CG) әдетте екі немесе одан көп қайта соққыдан тұрады. Кейінгі соққылардың акустикалық энергиясы бірінші соққыдан жоғары болады.
Түсінігі
Найзағай мен күн күркіріне байланысты ең байқалатын жайт – найзағайды дыбысын естігенше көру. Бұл жарық жылдамдығының дыбыс жылдамдығынан әлдеқайда артық болуының салдары. Құрғақ ауадағы дыбыс жылдамдығы шамамен немесе -қа тең.
Бұл шамамен; "бір мың бір, бір мың екі" деп санау – берілген найзағайдың жарқырауын байқаған сәттен оның күркіріне дейінгі секундтарды санаудың тиімді тәсілі (найзағайдың қауіпсіздік үшін қаншалықта жақын екенін анықтауға пайдалануға болады). Сондықтан санаған секундтарды беске бөліңіз, нәтиже найзағай соққан жерге дейінгі қашықтықты мильмен көрсетеді. Яғни, өте жарқын найзағай жарқырауы мен дерлік бірден естілетін күркірі – найзағайдың өте жақын жерге түскенін көрсетеді. Жақын жердегі найзағай алдымен тықылдау немесе мата жыртылғандай дыбыс, содан кейін зеңбірек оғы атылғандай немесе қатты жарылыс/соққы, одан кейін үздіксіз күркіреу ретінде сипатталған. Алғашқы дыбыстар найзағайдың жетекші бөліктерінен, содан кейін қайтарым соққының жақын бөліктерінен, содан кейін алыс бөліктерінен естіледі.