Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Полюстердің бірін айналып өтетін тұрақты суық ядролы төмен қысым аймағы. Шани Муту романы.
Persistent cold core low pressure area that circles one of the poles
Shani Mootoo's novel
Полярлық айналым, немесе жай ғана полярлық айналым – суық, айналатын ауаның үлкен аймағы; полярлық айналымдар Жердің екі полярлық аймағын да айналып өтеді. Полярлық айналымдар басқа айналатын, төмен эллипстікке ие планеталық денелерде де кездеседі. Полярлық айналым термині екі түрлі құбылысты сипаттау үшін қолданылуы мүмкін: стратосфералық полярлық айналым және тропосфералық полярлық айналым. Стратосфералық және тропосфералық полярлық айналымдар Жердің айналу бағытында айналады, бірақ олар әртүрлі мөлшерде, құрылымда, маусымдық циклдарда және ауа райына тигізетін әсерлерде ерекшеленеді. Стратосфералық полярлық айналым – бұл 15 км-ден 50 км-ге дейінгі биіктікте, 50° полюстік ендіктен жоғары орналасқан, жоғары жылдамдықты, циклондық айналатын желдердің аймағы және қыста ең күшті болады. Ол күзде, Арктика немесе Антарктика температурасы полярлық түннің басталуымен тез төмендегенде қалыптасады. Полюс пен тропиктер арасындағы температураның айырмашылығының артуы күшті желдерге себеп болады, ал Кориолис күші айналымның айналуына ықпал етеді. Стратосфералық полярлық айналым көктемде, полярлық түн аяқталғанда ыдырайды. Кенеттен стратосфералық жылыну (SSW) – бұл қыста стратосфералық айналымның ыдырауы кезінде болатын құбылыс, ол жер бетіндегі ауа райына маңызды әсер етуі мүмкін. Тропосфералық полярлық айналым көбінесе тропосфералық қанатын ағынының полярлық жағы деп анықталады. Оның экваторға қарайғы жиегі 40° пен 50° аралығында, ал ол жер бетінен 10 км-ден 15 км-ге дейін созылады. Оның жылдық циклі стратосфералық айналымнан өзгеше, өйткені тропосфералық айналым жыл бойы сақталады, бірақ стратосфералық айналымға ұқсас, өйткені ол полярлық аймақтар ең суық болатын қыста да күшті. Тропосфералық полярлық айналым алғаш рет 1853 жылы сипатталған. Стратосфералық айналымның SSW-лері 1952 жылы 20 км-ден жоғары биіктіктегі радиозондтық бақылаулар арқылы ашылды. Тропосфералық полярлық айналым 2013–2014 жылғы Солтүстік Американың суық қысында жаңалықтар мен ауа райы туралы ақпарат құралдарында жиі талқыланды, бұл терминді өте суық температураны түсіндіру ретінде танымал етті. Тропосфералық айналым 2021 жылы АҚШ-тың орталық бөлігіндегі ең суық температураның нәтижесінде көпшіліктің назарына ілікті, сарапшылар оның әсерін климаттың өзгеруімен байланыстырады. Озонның жоғалуы ең көп полярлық айналымдарда, әсіресе Оңтүстік жарты шарда болады, көктемде ең жоғары деңгейге жетеді.
A circumpolar vortex, or simply polar vortex, is a large region of cold, rotating air; polar vortices encircle both of Earth's polar regions. Polar vortices also exist on other rotating, low obliquity planetary bodies. The term polar vortex can be used to describe two distinct phenomena; the stratospheric polar vortex, and the tropospheric polar vortex. The stratospheric and tropospheric polar vortices both rotate in the direction of the Earth's spin, but they are distinct phenomena that have different sizes, structures, seasonal cycles, and impacts on weather. The stratospheric polar vortex is an area of high speed, cyclonically rotating winds around 15 km to 50 km high, poleward of 50°, and is strongest in winter. It forms in Autumn when Arctic or Antarctic temperatures cool rapidly as the polar night begins. The increased temperature difference between the pole and the tropics causes strong winds, and the Coriolis effect causes the vortex to spin up. The stratospheric polar vortex breaks down in Spring as the polar night ends. A sudden stratospheric warming (SSW) is an event that occurs when the stratospheric vortex breaks down during winter, and can have significant impacts on surface weather. The tropospheric polar vortex is often defined as the area poleward of the tropospheric jet stream. The equatorward edge is around 40° to 50°, and it extends from the surface up to around 10 km to 15 km. Its yearly cycle differs from the stratospheric vortex because the tropospheric vortex exists all year, but is similar to the stratospheric vortex since it is also strongest in winter when the polar regions are coldest. The tropospheric polar vortex was first described as early as 1853. The stratospheric vortex's SSWs were discovered in 1952 with radiosonde observations at altitudes higher than 20 km. The tropospheric polar vortex was mentioned frequently in the news and weather media in the cold North American winter of 2013–2014, popularizing the term as an explanation of very cold temperatures. The tropospheric vortex increased in public visibility in 2021 as a result of extreme frigid temperatures in the central United States, with experts linking its effects to climate change. Ozone depletion occurs most heavily within the polar vortices – particularly over the Southern Hemisphere – reaching a maximum depletion in the spring.
Солтүстік жарты шар
Арктиканың тропосфералық шұңқыры күшті болғанда, оның анық көрінетін және дерлік дөңгелек пішіні болады. Полярлық фронтқа жақын жақсы шектелген реактивті ағынмен бір ғана шұңқыр болады, ал Арктика ауасы жақсы сақталады. Бұл солтүстік тропосфералық шұңқыр әлсірегенде, екі немесе одан да көп кіші шұңқырларға бөлінеді, ең күштілері Баффин аралында (Нунавут) және Солтүстік-Шығыс Сібірде орналасқан. Ол өте әлсіз болғанда, Арктика ауасының ағыны ұйымсыз болады, суық Арктика ауасының массалары экваторға қарай жылжып, температураның күрт және жылдам төмендеуіне әкеледі. 2019 жылдың қаңтар айының соңында АҚШ пен Канаданың көп бөлігін қамтыған суық қысқа "полярлық шұңқыр" кінәлі деп айтылды. Бұл "полярлық шұңқыр" терминінің ғылыми тұрғыдан дұрыс қолданылуы емес, шын мәнінде әлсіреген полярлық шұңқырдың салдарынан туындаған суық Арктика ауасының шығуына байланысты. АҚШ Ұлттық ауа райы қызметі мұндай ауқымды суықта сыртта 10 минуттан кейін мұздану мүмкін екенін ескертті, ал зардап шеккен аймақтардағы жүздеген мектептер, колледждер мен университеттер жабылды. АҚШ-та суықтан 21 адам қайтыс болды. АҚШ-тың орталық-батыс штаттарындағы желдің салқындату тиісі 50°F (45°C) жоғары болды. Полярлық шұңқырдың Еуропаға да әсер еткені айтылуда. Мысалы, 2013-14 жылғы Ұлыбританиядағы қысқы су тасқынына полярлық шұңқырдың АҚШ пен Канадаға суық әкелуі себеп болды деп саналады. Сол сияқты, Ұлыбританиядағы 2009-10 және 2010-11 жылдары болған суыққа да полярлық шұңқыр кінәлі деп есептелді.
When the tropospheric vortex of the Arctic is strong, it has a well defined and nearly circular shape. There is a single vortex with a jet stream that is well constrained near the polar front, and the Arctic air is well contained. When this northern tropospheric vortex weakens, it breaks into two or more smaller vortices, the strongest of which are near Baffin Island, Nunavut, and the others over northeast Siberia. When it is very weak, the flow of Arctic air becomes more disorganized, and masses of cold Arctic air can push equatorward, bringing with them a rapid and sharp temperature drop. A deep freeze that gripped much of the United States and Canada in late January 2019 has been blamed on a "polar vortex". This is not the scientifically correct use of the term polar vortex, but instead is referring to outbreaks of cold Arctic air caused by a weakened polar vortex. The US National Weather Service warned that frostbite is possible within just 10 minutes of being outside in such extreme temperatures, and hundreds of schools, colleges, and universities in the affected areas were closed. Around 21 people died in US due to severe frostbite. States within the midwest region of the United States had windchills just above 50 °F ( 45 °C). The Polar vortex is also thought to have had effects in Europe. For example, the 2013–14 United Kingdom winter floods were blamed on the Polar vortex bringing severe cold in the United States and Canada. Similarly, the severe cold in the United Kingdom in the winters of 2009–10 and 2010–11 were also blamed on the Polar vortex.
Оңтүстік жарты шар
Оңтүстік жарты шардағы Антарктикалық шұңқыры – Росс мұздық шельфісінің шетіне жуық, шамамен 160° батыс бойлықта орналасқан жалғыз төмен қысым аймағы. Полярлық айналым күшті болғанда, орта ендіктегі батыс желдері (30° мен 60° аралығындағы батыстан соғатын желдер) күшейіп, тұрақты болады. Полярлық айналым әлсіз болғанда, орта ендіктегі жоғары қысым аймақтары полярлық айналымды, реактивті ағынды және полярлық фронтты экваторға қарай ығыстырып жіберуі мүмкін. Реактивті ағын "қисайып", оңтүстікке бұрылатыны байқалады. Бұл салдарынан суық, құрғақ ауа орта ендіктегі жылы, ылғалды ауамен тез араласып, "суық толқын" деп аталатын ауа райының күрт және қарқынды өзгеруіне әкеледі. Австралияда полярлық айналым, "полярлық шабуыл" немесе "полярлық суыну" деп те аталады, ол Антарктидадан ауа әкелетін суық фронт. Бұл жаңбыр, қар (әдетте құрлықтың ішкі аймақтарында, ал биік тауларда қар көшкіндері), күшті, мұзды желдер және елдің оңтүстік-шығыс бөлігінде – Виктория, Тасмания, Оңтүстік Австралияның оңтүстік-шығыс жағалауы және Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік жартысында (бірақ Ұлы Бөлу жотасының жел соққан бетінде ғана, ал желден қорғалған бетінде foehn желдерінің әсері байқалады) нөсер жауады.
The Antarctic vortex of the Southern Hemisphere is a single low pressure zone that is found near the edge of the Ross ice shelf, near 160 west longitude. When the polar vortex is strong, the mid latitude Westerlies (winds at the surface level between 30° and 60° latitude from the west) increase in strength and are persistent. When the polar vortex is weak, high pressure zones of the mid latitudes may push poleward, moving the polar vortex, jet stream, and polar front equatorward. The jet stream is seen to "buckle" and deviate south. This rapidly brings cold dry air into contact with the warm, moist air of the mid latitudes, resulting in a rapid and dramatic change of weather known as a "cold snap". In Australia, the polar vortex, known there as a "polar blast" or "polar plunge", is a cold front that drags air from Antarctica which brings rain showers, snow (typically inland, with blizzards occurring in the highlands), gusty icy winds, and hail in the south eastern parts of the country, such as in Victoria, Tasmania, the southeast coast of South Australia and the southern half of New South Wales (but only on the windward side of the Great Dividing Range, whereas the leeward side will be affected by foehn winds).
Сәйкестендіру
Екі полярлық айналымның негіздері орта және жоғарғы тропосферада орналасқан және стратосфераға дейін созылады. Оның астында үлкен, тығыз және суық арктикалық ауа массасы жатыр. Полюстің суық құрғақ ауа массасы мен оңтүстікке қарай орналасқан жылы ылғалды ауа массасының арасындағы шекара полярлық фронттың орналасуын анықтайды. Полярлық фронт шамамен 60° ендікте орналасқан. Полярлық айналым қыс айларында күшейеді, ал жаз айларында әлсірейді, себебі ол экватор мен полюстер арасындағы температура айырмашылығына байланысты. Полярлық циклон – полярлық ауа массаларының ішінде орналасқан төмен қысым аймақтары, олар жыл бойына кездеседі. Стратосфералық полярлық айналым субтропикалық қанағат ағынынан жоғары ендікте қалыптасады. Көптеген полярлық айналымдардың радиусы кемінде болады. Тропопауза деңгейінде потенциалдық температураның жабық контурларының мөлшері оның күшін анықтау үшін қолданылады. Ал басқалары полярлық айналымды анықтау үшін 500 гПа қысым деңгейіне дейін (қыс мезгілінде теңіз деңгейінен шамамен биіктікте) деңгейлерді пайдаланады.
The bases of the two polar vortices are located in the middle and upper troposphere and extend into the stratosphere. Beneath that lies a large mass of cold, dense Arctic air. The interface between the cold dry air mass of the pole and the warm moist air mass farther south defines the location of the polar front. The polar front is centered roughly at 60° latitude. A polar vortex strengthens in the winter and weakens in the summer because of its dependence on the temperature difference between the equator and the poles. Polar cyclones are low pressure zones embedded within the polar air masses, and exist year round. The stratospheric polar vortex develops at latitudes above the subtropical jet stream. Horizontally, most polar vortices have a radius of less than At the level of the tropopause, the extent of closed contours of potential temperature can be used to determine its strength. Others have used levels down to the 500 hPa pressure level (about above sea level during the winter) to identify the polar vortex.
Ұзақтығы және күші
Полярлық айналымдар жазда ең әлсіз, ал қыста ең күшті болады. Полярлық айналым әлсіз болған кезде жоғары ендіктерге көшіп баратын экстратропикалық циклондар полярлық ауа массасында кішігірім айналымдарды (салқын ядролы төмен қысым аймақтарын) құру арқылы жалғыз айналымды бұза алады. Бұл айналым бір айдан астам уақытқа созылуы мүмкін. Полярлық айналымның күші мен орны оның айналасындағы кең аймақтағы ағын үлгісін қалыптастырады. Солтүстік жарты шарда оның шамасын бағалау үшін қолданылатын индекс – Арктикалық осцилляция. Арктикалық айналым ең күшті болған кезде, жалғыз айналым болады, бірақ әдетте Арктикалық айналым созылыңқы пішіндес, екі циклон орталығы бар, біреуі Канададағы Баффин аралында, екіншісі солтүстік-шығыс Сібірде. Арктикалық үлгі ең әлсіз болған кезде, субтропикалық ауа массалары полюске қарай еніп, Арктикалық ауа массаларын экваторға қарай жылжытуы мүмкін, 1985 жылғы қысқы Арктикалық жарылысы сияқты. Антарктикадағы полярлық айналым Арктикадағыдан гөрі айқын және тұрақтырақ. Арктикада жоғары ендіктердегі құрлық массаларының таралуы Солтүстік жарты шарда Россби толқындарын тудырады, олар полярлық айналымның ыдырауына ықпал етеді, ал Оңтүстік жарты шарда айналым аз бұзылады. Полярлық айналымның ыдырауы – кенеттен стратосфералық жылыну деп аталатын ерекше құбылыс, онда айналым толығымен ыдырап, бірнеше күн ішінде 30–50 °C (54–90 °F) жылынуы мүмкін. Полярлық айналымның күшеюі мен әлсіреуіне массаның қозғалысы мен полярлық аймақтағы жылу алмасуы себеп болады. Күзде полярлық желдің жылдамдығы артады және полярлық айналым стратосфераға көтеріледі. Нәтижесінде полярлық ауа біртұтас айналатын ауа массасын құрайды: полярлық айналым. Қыс жақындаған сайын айналым ядросы суынады, жел азаяды және айналым энергиясы төмендейді. Қыстың соңы мен көктемнің басында айналым ең әлсіз күйіне жетеді. Соның салдарынан, қысқы уақытта айналым ауасының үлкен бөліктері солтүстік ендіктерден келетін күшті ауа райы жүйелерінің әсерінен төмен ендіктерге бұрылуы мүмкін. Стратосфераның төменгі деңгейінде күшті потенциалдық бұрқасындық градиенттері сақталады, ал осы ауаның көп бөлігі Оңтүстік жарты шарда желтоқсанға дейін және Солтүстік жарты шарда сәуірге дейін, ортаңғы стратосферада айналым ыдырағаннан кейін де полярлық ауа массасында қалады. Солтүстік полярлық айналымның ыдырауы наурыздың ортасынан мамырдың ортасына дейін жүреді. Бұл құбылыс қыстан көктемге өтуді білдіреді және гидрологиялық циклге, өсімдіктердің өсу маусымына және жалпы экожүйе өнімділігіне әсер етеді. Бұл өтудің уақыты теңіз мұздарының, озонның, ауа температурасының және бұлттылықтың өзгеруіне де әсер етеді. Стратосфералық ағын құрылымының өзгеруіне және тропосферадан планеталық толқындардың жоғары қарай таралуына байланысты ерте және кеш полярлық ыдырау эпизодтары болды. Айналымға көбірек толқындар енгенінің нәтижесінде, айналым қалыптыдан гөрі жылдам жылынады, ертерек ыдырауға және көктемге алып келеді. Ыдырау ертерек болса, ол айналымның қалдықтарымен сипатталады. Ыдырау кешіксе, қалдықтар тез таралады. Егер ыдырау ертерек болса, ақпанның соңынан наурыздың ортасына дейін бір жылыну кезеңі болады. Егер ыдырау кешіксе, екі жылыну кезеңі болады, біреуі қаңтарда, екіншісі наурызда. Аймақтық орташа температура, жел және геопотенциалдық биіктік ерте ыдыраудан бұрын және кейін қалыпты мәндерінен әртүрлі ауытқуларды көрсетеді, ал ауытқулар кеш ыдыраудан бұрын және кейін тұрақты болып қалады. Ғалымдар Арктикалық айналымның ыдырауының кешігуін планеталық толқын белсенділігінің азаюымен, стратосфералық кенеттен жылыну оқиғаларының азаюымен және озонның азаюымен байланыстырады. Кенеттен стратосфералық жылыну оқиғалары әлсіз полярлық айналымдармен байланысты. Бұл стратосфералық ауаның жылынуы Арктикалық полярлық айналымдағы циркуляцияны сағат тіліне қарсы бағыттан сағат тіліне бағытқа өзгерте алады. Бұл жоғарыдағы өзгерістер төмендегі тропосферадағы өзгерістерге әкеледі. Тропосфераға әсер етудің мысалы Атлант мұхитының айналым үлгісінің жылдамдығының өзгеруі. Гренландияның оңтүстігіндегі әлсіз жер, "Солтүстік Атлантиканың Ахилл табаны" деп аталған, төмендеудің бастапқы қадамы орын алады. Полярлық айналымнан келетін аз мөлшердегі жылу немесе салқындату төмендеуді бастауы немесе кешіктіруі мүмкін, Атлант мұхитының Гольфстрімін және басқа да мұхит ағындарының жылдамдығын өзгертеді. Барлық басқа мұхиттар Атлант мұхитының жылу энергиясын тасымалдауына тәуелді болғандықтан, планетадағы климатқа күрт әсер етуі мүмкін. Полярлық айналымның әлсіреуі немесе күшеюі толқындардың астындағы бір шақырымнан астам теңіз айналымын өзгерте алады. Тропосферадағы күшейтілген дауыл жүйелері полюсті салқындатады, полярлық айналымды күшейтеді. Ла-Ниньямен байланысты климаттық аномалиялар полярлық айналымды айтарлықтай күшейтеді. Полярлық айналымның күшеюі құрғақ стратосфералық ауа айналым ядросына енген кезде салыстырмалы ылғалдылықтағы өзгерістерге әкеледі. Айналымның күшеюімен айналымға жақын су буы концентрациясының төмендеуіне байланысты ұзақ толқынды салқындату пайда болады. Су мазмұнының төмендеуі айналым ішіндегі төмендеген тропопаузаның нәтижесі болып табылады, ол ылғалды тропосфералық ауадан жоғары құрғақ стратосфералық ауаны орналастырады. Айналым түтігі, шоғырланған бұрқасындықтың сызығы, орын ауысқанда тұрақсыздық туындайды. Бұл болғанда, айналым сақиналары планеталық толқындардың әсеріне ұшырап, ыдырауға бейім болады. Екі жарты шардағы планеталық толқын белсенділігі жылдан жылға өзгереді, полярлық айналымның күші мен температурасына сәйкес жауап тудырады. Айналым периметріндегі толқындардың саны ядроның мөлшерімен байланысты; айналым ядросы кішірейгенде, толқындардың саны артады. Полярлық және орта ендіктердегі ауаның араласу дәрежесі полярлық түнгі ағынының эволюциясы мен орнына байланысты. Әдетте, араласу айналымның ішінде сыртынан қарағанда аз болады. Араласу орта және жоғарғы стратосферадағы қысқы тұрақсыз планеталық толқындармен жүреді. Айналымның ыдырауына дейін Арктикалық полярлық айналымнан ауаның шығуы 420 км (261 миль) биіктігінен жоғары күшті кедергілерге байланысты аз болады. Бұл биіктікте орналасқан полярлық түнгі ағыны ерте қыста әлсіз. Нәтижесінде, ол төмен түсетін полярлық ауаны бұрғыламайды, ол орта ендіктердегі ауамен араласады. Кейінгі қыста ауа бөлшектері соншалықты төмен түспейді, араласу азаяды. Айналым ыдырағаннан кейін, бұрынғы айналым ауасы бір ай ішінде орта ендіктерге таратылады. Кейде Гренландиялық блокада деп аталатын жоғары қысымды ауа массасы полярлық айналымды оңтүстікке бұруына себеп болуы мүмкін, оның әдеттегі Солтүстік Атлантика арқылы өтетін жолынан ауытқуына себеп болуы мүмкін.
Polar vortices are weakest during summer and strongest during winter. Extratropical cyclones that migrate into higher latitudes when the polar vortex is weak can disrupt the single vortex creating smaller vortices (cold core lows) within the polar air mass. Those individual vortices can persist for more than a month. The strength and position of the polar vortex shapes the flow pattern in a broad area about it. An index which is used in the northern hemisphere to gauge its magnitude is the Arctic oscillation. When the Arctic vortex is at its strongest, there is a single vortex, but normally, the Arctic vortex is elongated in shape, with two cyclone centers, one over Baffin Island in Canada and the other over northeast Siberia. When the Arctic pattern is at its weakest, subtropic air masses can intrude poleward causing the Arctic air masses to move equatorward, as during the Winter 1985 Arctic outbreak. The Antarctic polar vortex is more pronounced and persistent than the Arctic one. In the Arctic the distribution of land masses at high latitudes in the Northern Hemisphere gives rise to Rossby waves which contribute to the breakdown of the polar vortex, whereas in the Southern Hemisphere the vortex is less disturbed. The breakdown of the polar vortex is an extreme event known as a sudden stratospheric warming, here the vortex completely breaks down and an associated warming of 30–50 °C (54–90 °F) over a few days can occur. The waxing and waning of the polar vortex is driven by the movement of mass and the transfer of heat in the polar region. In the autumn, the circumpolar winds increase in speed and the polar vortex rises into the stratosphere. The result is that the polar air forms a coherent rotating air mass: the polar vortex. As winter approaches, the vortex core cools, the winds decrease, and the vortex energy declines. Once late winter and early spring approach the vortex is at its weakest. As a result, during late winter, large fragments of the vortex air can be diverted into lower latitudes by stronger weather systems intruding from those latitudes. In the lowest level of the stratosphere, strong potential vorticity gradients remain, and the majority of that air remains confined within the polar air mass into December in the Southern Hemisphere and April in the Northern Hemisphere, well after the breakup of the vortex in the mid stratosphere. The breakup of the northern polar vortex occurs between mid March to mid May. This event signifies the transition from winter to spring, and has impacts on the hydrological cycle, growing seasons of vegetation, and overall ecosystem productivity. The timing of the transition also influences changes in sea ice, ozone, air temperature, and cloudiness. Early and late polar breakup episodes have occurred, due to variations in the stratospheric flow structure and upward spreading of planetary waves from the troposphere. As a result of increased waves into the vortex, the vortex experiences more rapid warming than normal, resulting in an earlier breakup and spring. When the breakup comes early, it is characterized by with persistent of remnants of the vortex. When the breakup is late, the remnants dissipate rapidly. When the breakup is early, there is one warming period from late February to middle March. When the breakup is late, there are two warming periods, one January, and one in March. Zonal mean temperature, wind, and geopotential height exert varying deviations from their normal values before and after early breakups, while the deviations remain constant before and after late breakups. Scientists are connecting a delay in the Arctic vortex breakup with a reduction of planetary wave activities, few stratospheric sudden warming events, and depletion of ozone. Sudden stratospheric warming events are associated with weaker polar vortices. This warming of stratospheric air can reverse the circulation in the Arctic Polar Vortex from counter clockwise to clockwise. These changes aloft force changes in the troposphere below. An example of an effect on the troposphere is the change in speed of the Atlantic Ocean circulation pattern. A soft spot just south of Greenland is where the initial step of downwelling occurs, nicknamed the "Achilles Heel of the North Atlantic". Small amounts of heating or cooling traveling from the polar vortex can trigger or delay downwelling, altering the Gulf Stream Current of the Atlantic, and the speed of other ocean currents. Since all other oceans depend on the Atlantic Ocean's movement of heat energy, climates across the planet can be dramatically affected. The weakening or strengthening of the polar vortex can alter the sea circulation more than a mile beneath the waves. Strengthening storm systems within the troposphere that cool the poles, intensify the polar vortex. La Niña–related climate anomalies significantly strengthen the polar vortex. Intensification of the polar vortex produces changes in relative humidity as downward intrusions of dry, stratospheric air enter the vortex core. With a strengthening of the vortex comes a longwave cooling due to a decrease in water vapor concentration near the vortex. The decreased water content is a result of a lower tropopause within the vortex, which places dry stratospheric air above moist tropospheric air. Instability is caused when the vortex tube, the line of concentrated vorticity, is displaced. When this occurs, the vortex rings become more unstable and prone to shifting by planetary waves. The planetary wave activity in both hemispheres varies year to year, producing a corresponding response in the strength and temperature of the polar vortex. The number of waves around the perimeter of the vortex are related to the core size; as the vortex core decreases, the number of waves increase. The degree of the mixing of polar and mid latitude air depends on the evolution and position of the polar night jet. In general, the mixing is less inside the vortex than outside. Mixing occurs with unstable planetary waves that are characteristic of the middle and upper stratosphere in winter. Prior to vortex breakdown, there is little transport of air out of the Arctic Polar Vortex due to strong barriers above 420 km (261 miles). The polar night jet which exists below this, is weak in the early winter. As a result, it does not deviate any descending polar air, which then mixes with air in the mid latitudes. In the late winter, air parcels do not descend as much, reducing mixing. After the vortex is broken up, the ex vortex air is dispersed into the middle latitudes within a month. Occasionally, the high pressure air mass, called the Greenland Block, can cause the polar vortex to divert to the south, rather than follow its normal path over the North Atlantic.
Экстремалды ауа райы
2001 жылы жасалған зерттеу стратосфералық айналымның ауа райы үлгілеріне қалыптан тыс әсер ететінін көрсетті.
A study in 2001 found that stratospheric circulation can have anomalous effects on weather regimes.
Озонның кемуі
Антарктикалық полярлық айналымның химиясы озонның күрт азаюына әкеп соқты, бірақ оның әсері 2000 жылдардан бері әлсіреуде. Шамамен 2075 жылы 1980 жылғы деңгейге қайта оралуы күтілуде. Полярлық стратосфералық бұлттардағы азот қышқылы хлорфторкөміртектерімен (ХФК) әрекеттесіп хлор түзетін болады, ол озонның фотохимиялық ыдырауын катализдейді. Хлор концентрациясы полярлық қыста артады, ал озонның ыдырауы көктемде күн сәулесі қайтып келген кезде ең жоғары шарықталады. Бұл бұлттар шамамен -80 °C ( -112 °F) төмен температурада ғана пайда болады. Арктика мен орташа ендіктер арасындағы ауа алмасуы жоғары болғандықтан, солтүстік полюстегі озонның азаюы оңтүстік полюске қарағанда әлдеқайда аз. Сәйкесінше, Арктикадағы озон деңгейінің маусымдық төмендеуі әдетте "озон кемтігі" деп сипатталады, ал Антарктикадағы күрт озон азаюы "озон тесігі" деп есептеледі. Алайда, 2011 жылы Арктикадағы полярлық айналымдағы химиялық озонның ыдырауы алғаш рет Арктикадағы "озон тесігі" деп анық айқындалатын деңгейге жетті.
The chemistry of the Antarctic polar vortex has created severe ozone depletion, although the effect has been weakening since the 2000s. It is expected to return to 1980 levels in about 2075. The nitric acid in polar stratospheric clouds reacts with chlorofluorocarbons to form chlorine, which catalyzes the photochemical destruction of ozone. Chlorine concentrations build up during the polar winter, and the consequent ozone destruction is greatest when the sunlight returns in spring. These clouds can only form at temperatures below about 80 °C ( 112 °F). Since there is greater air exchange between the Arctic and the mid latitudes, ozone depletion at the north pole is much less severe than at the south. Accordingly, the seasonal reduction of ozone levels over the Arctic is usually characterized as an "ozone dent", whereas the more severe ozone depletion over the Antarctic is considered an "ozone hole". That said, chemical ozone destruction in the 2011 Arctic polar vortex attained, for the first time, a level clearly identifiable as an Arctic "ozone hole".
Жерден тыс
Басқа астрономиялық денелерде де полярлық құйындар бар екені белгілі, оның ішінде Венера (қос құйын – яғни, бір полюсте екі полярлық құйын), Марс, Юпитер, Сатурн және Сатурнның серігі Титан. Сатурнның оңтүстік полюсі – Күн жүйесіндегі жалғыз белгілі ыстық полярлық құйын.
Other astronomical bodies are also known to have polar vortices, including Venus (double vortex – that is, two polar vortices at a pole), Mars, Jupiter, Saturn, and Saturn's moon Titan. Saturn's south pole is the only known hot polar vortex in the solar system.