Кіріспе

Тауыс беру – кейіпкерді сомдау немесе дауыс арқылы көрерменге ақпарат жеткізу өнері. Осындай өнермен айналысатын адамдарды дауыстық актерлер/актрисалар, дауыстық суретшілер, дубляж шеберлері, дауыс таланты, дауыс өнерпаздары немесе талантты дауыстар деп атайды. Ұлыбританияда тауыс беру, әсіресе BBC радио драмалық өндірісінің таралуы арқасында, ерекше актерлік мамандық ретінде мойындалған. Тауыс берудің мысалдарына анимациялық, сахнадан тыс, кадрдан тыс немесе көрінбейтін кейіпкерлерді сомдау жатады. Мұндай жұмыстар көркем фильмдерде, шетел тіліндегі фильмдерді дубляждауда, анимациялық фильмдерде, анимеде, телешоуларда, бейне ойындарда, мультфильмдерде, деректі фильмдерде, жарнамаларда, аудио кітаптарда, радио драмаларында және комедияларда кездеседі. Сондай-ақ, тауыс берушілерді ойын-сауық саяхаттарында, театрлық қойылымдарда, қуыршақтар театрында және аудио ойындарда естіруге болады. Дауыстық актерлердің жұмысына ән салу да кіруі мүмкін, әсіресе фантастикалық кейіпкерді сомдағанда, бірақ кейде кейіпкердің ән дауысы үшін жеке орындаушы шақырылады. Тауыс берушілердің дауысын дүкендерде, лифттерде, күту бөлмелерінде және қоғамдық көліктерде еститін алдын ала жазылған және автоматтандырылған хабарламаларда да қолдануға болады.

Кейіпкерлердің дауыстары

Анимациялық кейіпкерлерге дауыс беруді дауыс актері жасайды. Нақты түсірілімдерде дауыстық актерлік көбінесе компьютерлік бағдарламалардың, радио диспетчерлерінің немесе экранда көрінбейтін басқа кейіпкерлердің рөлін оқуды қамтиды. Аудиодрамаларда көбірек еркіндік бар, себебі дауысты түпнұсқа актерге немесе анимациялық кейіпкерге сәйкес келтірудің қажеті жоқ. Өндірушілер мен агенттіктер әртүрлі дауыс стильдерін іздейді, мысалы, драмалық қойылымдар үшін күшті дауыстарды немесе трендтік нарықтар үшін жас, әдемі дыбысталатын дауыстарды. Кейбір дауыстар қарапайым, табиғи, күнделікті адамдар сияқты естіледі; барлық дауыстар дұрыс қолданылғанда және тиісті жағдайда дауыстық өнер саласында өз орнын табады.

Баяндылық

Дауыстық актерлік өнерінде баяндама – аудиторияға оқиғаны жеткізу үшін айтылатын түсіндірмелердің қолданылуы. Баяндаушы – оқиға авторының сюжет туралы ақпаратты көрерменге жеткізу үшін жасайтын жеке тұлға немесе жеке емес дауыс. Баяндаушы рөлін ойнайтын дауыс актері оған берілген сценарийді орындауға жауапты. Дәстүрлі әдеби туындыларда (мысалы, роман, әңгіме, мемуарлар) баяндама – қажетті оқиға элементі; ал басқа, көбінесе әдеби емес туындыларда (мысалы, пьесалар, телешоулар, бейне ойындар және фильмдер) баяндама – қосымша.

Коммерциялық

Дауыс берудің ең көп таралған қолданыстарының бірі – коммерциялық жарнама. Дауыс беруші жарнамамен байланысты хабарды жеткізу үшін шақырылады. Бұл теледидар, радио, кино және онлайн жарнама сияқты түрлі жанрларды қамтиды. Әрбір жанр өзінің ерекше стилімен ерекшеленеді. Мысалы, телеарнадағы жарнамалар көбінесе тар, тегіс интонациямен (немесе прозодиялық үлгімен) айтылады, ал радиодағы жарнамалар, әсіресе жергілікті жарнамалар, шамадан тыс стильде өте кең интонациямен айтылады. Маркетологтар мен жарнама берушілер радио, теледидар, онлайн жарнамалар және тағы да басқаларда дауыстық жазбаларды пайдаланады; 2017 жылы Ұлыбританияда жарнамаға жұмсалған жалпы сома 21,8 миллиард фунт стерлингке жетеді деп күтілген. Әдетте, коммерциялық жарнамаларда дауыстық өңдеуде ғана «де-дем алу» әдісі қолданылатын. Бұл жазбадан жасанды түрде тыныс-демалды жоюды білдіреді, және бұл аудиторияның жарнамалық хабардан ыңғайсыздануын болдырмау үшін жасалады. Дегенмен, тыныс-демалды жою қазіргі кезде көптеген басқа дауыс беру түрлерінде де жиі қолданылады.

Аударма

Дауыстау локализациясы – бұл дауыстау аудармасының практикасы, онда актерлер шетел тіліндегі фильм немесе телесериалдың дыбыстауын өзгертеді. Дауыстау аудармасы – аудиовизуалды аударманың бір түрі, онда дауыстау локализациясынан өзгеше, актерлердің дауысы түпнұсқа дыбыс жолына жазылады, оны фондық дыбыс ретінде естуге болады. Бұл аударма әдісі көбінесе деректі фильмдер мен жаңалықтар бағдарламаларында шетел тілінде сұхбат берушілердің сөздерін аудару үшін қолданылады.

Автоматтандырылған диалогты ауыстыру

Автоматтандырылған диалогты ауыстыру (ADR) – түсірілім процесінен кейін түпкілікті актердің диалогты қайта жазу арқылы аудио сапасын жақсарту немесе диалогтағы өзгерістерді бейнелеу процесі. Бұл "лупинг" немесе "лупинг сессиясы" деп те аталады. ADR түсірілім алаңында жазылған түпнұсқа сөздерді мағынасын нақтылау, айтылуын немесе уақытын жақсарту, сондай-ақ акцентті дауыстық өнімді алмастыру үшін де қолданылады. Ұлыбританияда бұл процедура "постсинхронизация" немесе "постсинхрон" деп аталады.

Автоматтандырылған хабарландырулар

Дауыс суретшілері жеке үлгі фрагменттерін автоматты түрде хабарландыру үшін компьютермен ойнатуға да қолданылады. Ең қарапайым түрінде, әрбір жазба қажет болған кезде қайта ойнатылатын қысқа фразадан тұрады, мысалы, 1969 жылы Лондон метросында пайда болған "mind the gap" хабарламасы, қазіргі уақытта Эмма Кларк дауыстайды. Күрделі жүйелерде, мысалы, сөйлейтін сағатта, хабарлама "минуттар өткен", "он сегіз" және "p. m." сияқты фрагменттерден құрастырылады. Мысалы, "он екі" сөзі "он екі сағат" және "алты он екі" үшін де қолданылуы мүмкін. Автоматтандырылған хабарландырулар телефон желілеріндегі күту хабарларын және туристік орындардағы белгілі бір орынға арналған хабарламаларды да қамтуы мүмкін.

Жасанды интеллектпен жасалған және жасанды интеллектпен өзгертілген дауыстар

Адам дауысын өзгертуге және жасауға арналған бағдарламалық құралдар 21-ші ғасырда кең танымал болды. AI стартапы Dessa мыңдаған сағаттық подкаст аудиосын пайдаланып, Джо Роганның дауысын компьютерде шығарды, ал Ubisoft Watch Dogs: Legion видео ойынында мыңдаған кейіпкерлерге ерекше дауыстар беру үшін сөйлеу синтезін қолданды. Google 2020 жылы мәтіннен адамға ұқсас сөйлеуді жасауға қатысты шешімін жариялады.

Америка Құрама Штаттары

Фильм трейлерлері, теледидар және радио жарнамаларында дауыстық актерлер жиі дауыстық актерлік агенттіктер арқылы шақырылады.

Ұлыбритания

Ұлыбритания 1988 жылдан 1994 жылға дейін Солтүстік Ирландиядағы зорлық-зомбылыққа қатысы бар адамдардың сөздерін эфирге таратуға тыйым салды. Бірақ телеарна өндірушілері бұл шектеуді айналып өту үшін, тыйым салынған адамдардың бейнесіне кәсіби дауыс берушілерді тарттырып, олардың сөздерін дубляж жасады.

Жапония

Дауыс актері (声優) мамандықтары аниме, аудиодрамалар мен бейне ойындарда рөлдер орындауды, жапон емес фильмдерді дубляждау үшін дауыс беруді, сондай-ақ деректі фильмдер мен осы сияқты бағдарламаларға баяндама жасауды қамтиды. Жапонияда шамамен 130 дауыс актерлік мектептері мен труппалары бар, олар көбінесе белгілі бір телерадиокомпанияда немесе таланттар агенттігінде жұмыс істейді. Олар жиі өздерінің сүйікті орындаушыларын тыңдау үшін ғана бағдарламаларды көретін жанкүйерлер мен ізбасарларын тартады. Көптеген жапон дауыс актерлері музыка саласына да белсенді түрде қатысып, көбінесе өзі ойнаған бағдарламалардың ашылу немесе жабылу тақырыптарын орындайды, сондай-ақ анимациялық емес қосымша жобаларға қатысады, мысалы, аудиодрамалар (бірдей кейіпкерлерді жаңа сюжеттерде пайдаланады) немесе кейіпкерлік әндер (анимеге енбейтін, бірақ кейіпкерді одан әрі дамытатын рөлде орындалатын әндер).

Бразилия

Кинотеатрлардағы фильмдердің көпшілігі португал тіліне дубляждалады, ал бразилиялықтардың басым бөлігі фильмдерді өз ана тілінде көруді ұнатады. Көптеген дауыс актері сонымен қатар дубляж режиссерлері және аудармашылар болып та жұмыс істейді. Бразилияда дауыс актері болу үшін кәсіби актер болу және дубляж курстарын бітіру қажет. Бразилиядағы кейбір атақты адамдар да дауыс берумен айналысқан.

Иран

Ирандағы дауыстау өнері үш санатқа бөлінеді: парсы фильмдерін дауыстау, ирандық анимацияларды дауыстау және басқа елдерге қатысты фильмдер мен анимацияларды дубляждау (парсы тілінен өзге тілдерде). Бірінші санатта, фильм түсірілімі кезінде дыбысты бірден жазу мүмкіндігі болмағандықтан, дауыс актері киноактерлердің орнына сөйлеген. Бұл түрі бұрынғы жылдармен байланысты болғанымен, қазір жабдықтардың артуына байланысты актерлердің дауысын бірден жазу мүмкін. Алайда, бүгінгі күнге дейін кейде негізгі актердің орнына дауыс актерінің дауысы қолданылады. Иран анимацияларында, әлемнің басқа бөліктеріндегідей, дауыс актері анимациялық кейіпкерлердің орнына сөйлейді. Бірақ ирандық дауыс актерінің басым бөлігі шетелдік фильмдерді дубляждаумен айналысады. Мұндай жағдайда фильмнің түпнұсқа тілі парсы тіліне аударылады, ал дубляж режиссері фильмнің атмосферасына және актерлердің ерін қозғалысына сәйкес сөйлемдерді құрастырады. Соңында, дауыс актері актерлердің дауысының орнына рөлдерді ойнайды.

Видео ойындардағы дауыс беру

Актерлер көбінесе ойын кейіпкерлеріне өз дауыстарын береді, ал кейбіреулері АҚШ, Канада, Ұлыбритания және Жапония сияқты негізгі ойын өндіруші елдерде мансап құрды. Олардың есімдері кейде дауыстаған белгілі бір кейіпкермен байланысты болады. Ең танымал видео ойындарының дауыс актерлері: Мая Сакамото (Final Fantasy XIII-тегі Lightning-тің жапондық нұсқасы), Тацухиса Сузуки (Final Fantasy XV-тегі Noctis Lucis Caelum), Мию Ирино (Kingdom Hearts сериясындағы Сораның жапондық нұсқасы), Дэвид Хейтер (Metal Gear сериясындағы Solid Snake және Big Boss), Стив Даунз және Джен Тейлор (Halo сериясындағы Master Chief және Cortana), Нолан Норт (Uncharted сериясындағы Натан Дрейк және Assassin's Creed сериясындағы Дезмонд Майлз), Трой Бейкер (The Last of Us сериясындағы Джоэл) және Чарльз Мартине (Nintendo-ның Mario франшизасындағы Марио, Луиджи, Варио және Валуиги). Сонымен қатар, кино немесе теледидарда көбірек танымал актерлер де бейне ойындар кейіпкерлеріне дауыс берді, мысалы, Рей Лиотта (Grand Theft Auto: Vice City-дегі Томми Версетти және Call of Duty: Black Ops II-дегі Билли Гандсом), Майкл Дорн (World of Warcraft-тағы және Mass Effect 2-дегі Gatatog Uvenk-тегі әртүрлі кейіпкерлер), Кайли Вернофф (Grand Theft Auto V-тегі Миранда Кован және Red Dead Redemption 2-дегі Сьюзан Гримшоу), Эшли Джонсон (The Last of Us сериясындағы Элли), Кристен Белл (Assassin's Creed франшизасының алғашқы үш бөліміндегі Люси Стиллман) және Кевин Спейси (Call of Duty: Advanced Warfare-тегі Джонатан Айронс). Кейбір актерлер, тірі актерлік және анимациялық туындылардан, бейне ойындарда өз рөлдерін қайта ойнады, мысалы, Кевин Конрой (Бэтмен) және Марк Хамилл (Жокер) Бэтмен: Arkham сериясында, Сильвестр Сталлоне (Джон Рэмбо) Mortal Kombat 11-де, Kingdom Hearts-те Уолт Дисней анимациялық студиясының туындыларынан әртүрлі актерлер және Майк Поллок (Доктор Эггман) Sonic the Hedgehog-та.