Кіріспе

Девон кезеңінің тамырлы өсімдіктерінің жойылған туысы – ежелгі өсімдік.

Археоптерис – папоротник сияқты жапырақтары бар, жойылған прогимносперм ағаштарының туысы. Құнды белгіше қазба ретінде, бұл ағаш Жоғарғы девоннан Төменгі карбонға дейінгі қабаттарда табылады, ең көне қазбалары 385 миллион жыл бұрын пайда болған және бүкіл әлемде тараған. 2007 жылы Ваттиезаның табылуына дейін көптеген ғалымдар Археоптеристі ең ерте ағаш деп есептеген. Бүйір бұтақтары, нығайтылған бұтақ буындары және бүгінгі ағаштарға ұқсас тармақталған діңгектері бар, ол спора таситын басқа таксондарға қарағанда қазіргі тұқымды ағаштарға көбірек ұқсайды; ол ағаш тәрізді және шөптесін папоротниктердің ерекшеліктерін біріктіреді және прогимноспермдерге жатады – гимнасперм сияқты ағаш тіні бірақ тұқымдар емес, споралар түзіретін жойылған өсімдіктер тобы.

Таксономия

Джон Уильям Доусон бұл туысты 1871 жылы сипаттаған. Атауы көне грек тіліндегі [[wikt:ἀρχαῖος (archaīos, "көне")] және [[wikt:πτέρις (ptéris, "папоротник")] сөздерінен шыққан. Археоптерис бастапқыда папоротник ретінде жіктеліп, 100 жылдан астам уақыт бойы осылай болып қалды. 1911 жылы орыс палеонтологы Михаил Димитриевич Залеский қазіргі Украинадағы Донец бассейнінен тасқа айналған жаңа типтегі ағаш сипаттады. Ол бұл ағашқа Калликсилон деп ат қойды, бірақ тек қана діңгекті тапты. Оның қылқан жапырақты ағаштарға ұқсастығы анықталды. Сондай-ақ, Археоптерис туысына жататын папоротниктердің қалдықтары көбінесе Калликсилонның қалдықтарымен бірге табылатыны байқалды. 1960 жылдары палеонтолог Чарльз Б. Бек Калликсилон деп белгілі ағаш пен Археоптерис деп белгілі жапырақтардың, шындығында, бір өсімдіктің бөліктері екенін көрсетті. Бұл өсімдік тірі өсімдіктерде кездеспейтін ерекшеліктерінің қосындысынан тұрды, ол нағыз жалаңаяқ тұқымды өсімдіктер мен папоротниктер арасындағы байланыс еді. Археоптерис туысы Archaeopteridales орнына және Archaeopteridaceae тұқымдасына жатады. Атауы алғашқы қауырсынды құс, Археоптерикс, атауымен ұқсас, бірақ бұл жағдайда өсімдіктің жапырақтарының папоротник сияқты болуына қатысты.

Сперматофиттермен байланысы

Археоптерис – гимноспермдердің алыс ата-бабалары саналатын прогимноспермдер тобына жататын, спора арқылы көбейетін ағаш тәрізді өсімдіктердің бірі. Археоптерис тұқымдарды өндірудің орнына споралар арқылы көбейді, бірақ Archaeopteris halliana сияқты кейбір түрлері гетероспоралы, яғни екі түрлі спора өндірді. Бұл тамырлы өсімдіктердің тұқым арқылы көбеюге қарай эволюциясының бастапқы қадамы деп есептеледі, ал тұқымдар алғаш рет ең ертеде, қазірде жойылған гимноспермдер тобында – тұқымдық папоротниктерде (Pteridospermatophyta) пайда болған. Қоғамжапырақтар немесе Пинофиталар – карбон кезеңінде тұқымдық папоротниктерден пайда болған, қазіргі гимноспермдердің төрт бөлімінің бірі.

Сипаттама

Бұл туысқа жататын ағаштар әдетте, кейбір қылқан жапырақтыларды еске түсіретін жапырақты жапырақтарымен бірге белгілі бір биіктікке дейін өседі. Ірі папоротник тәрізді жапырақшалар желдейтін пішіндегі жапырақшалармен тығыз орналасқан. Кейбір түрлерінің діңдерінің диаметрі белгілі бір шамадан асып кеткен. Бұтақтар спираль бойынша орналасқан, әр бұтақтың тамырында екі бөлікті қамтитын жапырақшасы болған. Археоптерис нотосарияның бір түрі тіпті сол кездегі Антарктика шеңберінің ішінде де кездескен: жапырақтары мен өнімді құрылымдары қазіргі Оңтүстік Африкадағы Ватерлоо фермасының қазбалы қалдықтарынан анықталған. Шеклер Археоптеристің ортаны өзгертуде маңызды рөл атқарғанына сендіреді. "Оның түскен жапырақтары өзендерді қоректендіріп, тұщы су балықтарының эволюциясына зор ықпал етті, олардың саны мен түрлері сол кезде өркендеді, сондай-ақ басқа теңіздік экожүйелердің эволюциясына да әсер етті. Бұл кең тамыр жүйесін қалыптастырған алғашқы өсімдік болды, сондықтан топырақтың химиялық құрамына айтарлықтай әсер етті. Экожүйедегі осы өзгерістер болғаннан кейін, олар мәңгілікке өзгерді. Бұл бір реттік құбылыс болды." Шамамен ауыр шыршаға ұқсайтын Археоптерис, девон кезеңінде Жердің климатының өзгеруіне қатысқан болуы мүмкін, бірақ көміртек кезеңінің басында қысқа мерзім ішінде жойылып кетті.