Кіріспе

Гинкгоальдар – жалаңаш тұқымды өсімдіктердің бір реті, оның ішінде қазіргі кезде тек бір ғана түрі кездеседі: Гинкго билоба, гинкго ағашы. Бұл реттің тасқа басқан қалдықтары бүкіл әлемнен табылған және шамамен 300 миллион жыл бұрынғы Ерте перм кезеңіне дейін жетеді.

Эволюция

Гинкгофита мен Цикадофитаның ерте карбон кезеңінен бастау алатын өте көне эволюциялық таралмасы бар. Бұл топтың палеонтологиялық жазбадағы ең ерте өкілі – Франциядағы Ассель дәуіріне (299-293 миллион жыл бұрын) жататын Трихопитыс. Гинкгоның қазіргі түрлеріне ұқсас көбею мүшелері алғаш рет Орта юра кезеңінде пайда болды, олармен бірге Йимая және Каркеня сияқты басқа да туыс формалар кездеседі. Бұл формалар Гинкгоға ұқсас жапырақтармен байланысты, бірақ көбею құрылымдары мен тұқымдарымен ерекшеленеді. Гинкгоальдардың түрлері кеш карбон және кайнозой кезеңдерінде азайды, бұл гүлді өсімдіктердің дамуымен бірге жүрді. Гинкгодан басқа барлық Гинкгофиттар карбон кезеңінің соңында жойылып кетті. Қазіргі гинкго ағаштары Қытайға тән.

Көбею

Гинкго ағаштары жұмыртқалық және тозаңды құрылымдарды өндіреді. Бұл құрылымдар екі үйлі болып келеді, яғни еркек және әйел құрылымдары әртүрлі Гинкго өсімдіктерінен пайда болады. Тозаң мүшелері гүлді өсімдіктердің гүлшоғырына (мысыққа) өте ұқсас. Олар бүр қабықшаларының қойнауларынан, ал жапырақтары Гинкго ағашының қысқа бұтақтарынан шығады. Тозаң стробилоидтағы спорофилдердің ұштарындағы екі-төрт бөліктен тұратын қаптарда орналасқан. Гинкго ағаштарының жұмыртқалары қысқа бұтақтардағы жапырақ қойнауларынан өседі, әрқайсысында екі жұмыртқа болады. Жұмыртқа қозғалмалы, қамшылы еркек гаметалармен ұрықтанады. Бұл ұрықтану процесі көктемде ағаштың өзінде басталады. 2-3 см диаметріндегі ісінген, жеміске ұқсас жұмыртқалар күзде ағаштан түседі, ал ұрықтану қыс/көктемге дейін жалғасады. Бұл жұмыртқаның ішінде цикад тұқымына ұқсас бір үлкен тұқым бар.

Гинкгофит ағашы

Гинкгоға ұқсас көрінетін қазбалар Гинкгоксилон, Гинкгомиелоксилон немесе Протогинкгоксилон деп аталатын морфогенге жатқызылады. Гинкгофиттердің қазбаланған ағашы жазбаларда сирек кездеседі, мүмкін, оның ыдырауы оңай болғандықтан, немесе оны көптеп таралған қызыл ағаштардың үлгілерінен ажырату қиындық тудыратындықтан. Қызыл ағаш сияқты, оның екіншілік жұқа қабырғалы ксилемасы және эустель мен екі беткейлі тамырлық камбиумнан құралған бастапқы тамыр жүйесі бар. Екіншілік ксилема сәулелеріндегі трахеидтерде тек қабырғаларында ғана болатын және дөңгелек шекаралы тесіктер кездеседі.

Гинкгофиттер жапырағы

Гинкгофиттердің жапырақтары мезозой кезеңінен бері көбінесе өзгеріссіз сақталып келеді. Оның тарихи түрде кең таралған ареалы оны маңызды жапырақ морфологиясына айналдырады, ал бірегей стоматалары мен изотоптық құрамы мезозой және кайнозой дәуірлерін қайта жаңғыртуда маңызды рөл атқарады. Гинкгофиттерге ұқсас жапырақ қазбаларын гинкгоиттер деп атайды. Sphenobaiera сияқты, қазір жойылған, ұқсас морфотиптер де бар, олар желдей пішіндес, терең тілімделген жапырақтарымен және анық сабақтарының болмауымен сипатталады. Қазіргі Гинкго билобаның ерекше пішіні жапырақтың өте тар морфологиясы туралы түйсік береді, бірақ бұл топта кең түрлілік кездеседі. Гинкго туысының өзінде морфологиялық әртүрлілік бай. Юра кезеңіне жататын Гинкго дигитатаның жапырақтары ұзын, үшбұрышты жапырақ тілімдерімен және жапырақ аралық аймақтары стоматалар мен шайыр денелерімен жабылған, ал G. pluripartita-ның жапырақтары 2 см-ден аспайды және жапырақ аралық бөлігі гипостоматикалық болып келеді.