Кіріспе
Швециядағы спорттық дәстүрлер мен іс-шаралар туралы мәлімет
Спорт Швецияда ұлттық ойын-сауық болып есептеледі және халықтың шамамен жартысы спорттық іс-шараларға белсенді қатысады. Швециядағы спортты ұйымдастырудың ең маңызды мекемелері – Швед спорт конфедерациясы және Швед Олимпиада комитеті. Барлығы 2 миллионнан астам адам (жалпы халықтың шамамен 20 пайызы) спорттық клубтардың мүшесі болып табылады. Қатысушылар саны бойынша ең көп таралған спорт түрлері – футбол, флорбол, ат спорты, гандбол, гольф, гимнастика және жеңіл атлетика, ал теледидар көрермендерінің саны бойынша – футбол, хоккей, гандбол, банди, гольф, мотор спорты (әсіресе спидвей және Формула-1) және жеңіл атлетика. Мұз үстіндегі хоккей мен футбол – ең басты спорт түрлері. Қысқы спорт түрлері де қатысушылар мен көрермендер саны бойынша танымал, ал флорбол 1990 жылдары қатысушылар арасында үлкен танымалдылыққа ие болды, соңғы бес жылда көрермендер саны артып, басқа командалық спорт түрлерінен басып озды. Басқа да танымал спорт түрлеріне банди, баскетбол, бағдарлау, теннис және үстел теннисі жатады. Баскетболдан басқа американдық спорт түрлері көп танымал бола алмады, бірақ американдық футбол мен бейсбол да ойналады. Канадалық рингет спорт түрі де жанкүйерлерді қызықтырады және дамиды, бірақ Канада мен Финляндиядағыдай кең таралмаған. Бос уақытта айналысуға танымал спорт түрлері мен іс-шараларға браннбол (мектептерде танымал), боул, кубб, шаңғы тебу, жүзу, гимнастика, жаяу серуендеу, жүгіру, велосипед тебу, билеу және аң аулау жатады. 2017 жылы Швеция әлемдегі жан басына шаққандағы ең жақсы бесінші ел деп танылды және екі спорт түрінде – банди мен бағдарлауда әлемдік көшбасшы атанды. Өте күшті швед флорболы бұл тізімге енбеді.
Тарих
Швед спорт қозғалысының тарихы 19-ғасырдың басына, Пехр Хенрик Линг гимнастикасына дейін жетеді. Бұл – демалыс қозғалысы болған және 20-ғасырдың көп жылдары бойы Швециядағы ең ірі фитнес-қызмет ретінде өз орнын сақтап келді. Сонымен қатар, бұл спорт түрі сол ғасырдың жартысына дейін мектептерде кеңінен таралды. Спорт қозғалысы 1880 және 1890 жылдары алғашқы қадамдарын жасады, осы кезде мысалы, футбол, банди және жеңіл атлетика заманауи спортқа айналу үшін Швецияда дамыды. Швецияда алғашқы ресми бағдарлау жарысы 1981 жылы өтті (бағдарлау тарихына қараңыз). Бүгінде бағдарлау Швециядағы ең танымал спорт түрлерінің бірі болып табылады, және оған 100 000-нан астам адам қатысады.
Ұйым
АҚШ-тан өзгеше, тіпті жастар арасындағы ұйымдастырылған спорт та мектептермен сол деңгейде байланысты емес. Сондай-ақ, Швецияда көптеген спорт клубтары бірнеше спорт түрінен жарысады.
Белгілі спортшылар, командалар және жарыстар
Орташа көлемді ел үшін Швеция көптеген спорт түрлерінде жоғары нәтижелер көрсетеді.
Футбол
Швециядан келген қазіргі халықаралық танымал футболшылардың қатарында Эмиль Форсберг, Златан Ибрагимович және Виктор Линделоф бар. Тарихи тұрғыдан танымал футбол жұлдыздары – Италияның «Милан» клубы үшін әлі де аңыз мәртебесіне ие болған «Гре Но Ли» деп белгілі үш ойыншы. «Гре Но Ли» – 1950 жылдары Гуннар Грен, Гуннар Нордаль және Нильс Лидхолм деп аталған футболшылар. Бұрынғы белсенді футбол жұлдыздарының ішінде Хенрик Ларссон, Гленн Стромберг және Фредди Люнберг бар. Швеция ұлттық футбол құрамасы ФИФА әлем чемпионатында бірнеше сәттіліктерге қол жеткізді, 1958 жылы турнирді қабылдағанда екінші орынды, ал 1950 және 1994 жылдары екі рет үшінші орынды иеленді. УЕФА Еуропа чемпионатындағы ең жақсы көрсеткіштері 1992 жылы Швецияда өткен Еуропа чемпионатына сай келеді, олар жартылай финалға өтті. Швециялықтардың мақтан тұтатыны – 1968 жылдан 2011 жылға дейін Англия Швецияны жеңе алмады. Италия мен Англияда Англия ұлттық құрамасын 2006 жылғы әлем чемпионатынан кейін отставкаға дейін басқарған швед Свен Геран Эриксон ерекше құрметке ие. Сондай-ақ, олар 2009 жылы 21 жасқа дейінгі УЕФА Еуропа чемпионатын қабылдады, бірақ жартылай финалда пенальтилер сериясында Англияға есе жіберді. УЕФА-ның ірі жарысында жеңіске жеткен жалғыз швед клубы – 1982 және 1987 жылдары УЕФА кубогын жеңіп алған IFK Гётеборг. 1979 жылы «Мальмё ФФ» 1978–79 жылғы Еуропа кубогының (қазіргі УЕФА Чемпиондар лигасы) финалына өтті, бірақ Мюнхенде «Ноттингем Форесттан» 1:0 есебімен жеңілді.
Мұз үстіндегі хоккей
Ерлер құрамасы хоккейден әлем чемпионатын он бір рет жеңіп алды, сондай-ақ 1994 және 2006 жылғы Олимпиадаларда алтын медальдарға ие болды. Әйелдер ұлттық құрамасы 2002 жылғы қысқы Олимпиадада және 2005 жылғы әйелдер арасындағы шайбалы хоккей чемпионатында қола медальдар, ал 2006 жылғы қысқы Олимпиадада күміс медаль жеңіп алды. Белгілі шведтік NHL хоккейшілерінің қатарында Питер Форсберг, Матс Сундин, Никлас Лидстрём, Маркус Няслунд, Даниэль Альфредссон, Хенрик Седин, Даниэль Седин, Бёрье Салминг, Хенрик Цеттерберг, Никлас Бэкстрём, Хенрик Лундквист, Йохан Францен, Никлас Кронвалл, Патрик Берглунд, Томас Стин, Бенгт Аке Густафссон, Хокан Лооб, Матс Няслунд, Кент Нильссон, Эрик Карлссон және Пелле Линдберг бар. Швеция хоккей лигасы 1975 жылы құрылды. 1922 жылдан бері, алғашқы швед чемпионаттары өткізілген сәттен бастап, «Юргорденс ИФ» 16 чемпиондық атақпен ең табысты команда атанды, одан кейін 13 атақпен «Брюнес ИФ», содан соң «Фэрьестад БК» және «ИК Гёта» 9 атақтан жеңіп алды.
Топтама
Банди Швецияда ерекше мәртебеге ие, кейбір жанкүйерлері оны құлшылыққа жақын сезіммен қабылдайды. Жыл сайынғы ұлттық банди чемпионатының финалы – дәстүрлі шара, оны банди жанкүйерлері ғана емес, көптеген адамдар бақылайды. Швеция – банди спортында көш бастаған елдердің бірі, бірнеше рет Банди әлем чемпионатын және әйелдер банди әлем чемпионатын бір реттен басқа барлық жолы жеңіп алған. Сондай-ақ, ол жаттықтырушыларды көптеп экспорттайды. 2018 жылғы мәліметтерге сәйкес, Қытай, Словакия, Нидерланды, Сомали және Украина ұлттық құрамаларын швед мамандары басқарады. Әлемдегі басқа барлық елдерден көптеп жабық ареналар осында орналасқан. Банди – хоккей отбасының бір бөлігі, ол кішкентай доп пен қысқа иілген таяқтармен ойналады. Лицензия алған спортшылар саны бойынша әлемдегі екінші ең ірі қысқы спорт түрі болып табылады.
Шаңғы спорты
Шаңғы спортында Ингемар Стенмарк, Пернилла Виберг және Аня Пэрсон альпий шаңғысында бір кезде үстемдік құрды, ал Сикстен Йернберг, Гунде Сван және Томас Вассберг – кросс-кантри шаңғысында. Шаңғымен секіруде Ян Боклов өзінің жаңа V стилі техникасымен спортты түбегейлі өзгертті. Биатлоннан Магдалена Форсберг 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында басымды әйел спортшы болды, ал кейін Хелена Экхолм мен Ханна Оберг әйелдер биатлонындағы жетекші бәсекелестердің қатарына енді.
Гандбол
Швеция төрт рет әлем чемпионатында (1954, 1958, 1990, 1999) жеңіске жетті және Румыния мен Франциямен бірге ең көп титул жеңіп алған командалардың бірі. Олар сонымен қатар үш рет әлем чемпионатының күміс (1964, 1997, 2001), төрт рет әлем чемпионатының қола (1938, 1961, 1993, 1995), бес рет Еуропа чемпионатының алтын (1994, 1998, 2000, 2002, 2022) және төрт рет Олимпиада күміс медалін (1992, 1996, 2000, 2012) иеленді. Швеция ұлттық гандбол құрамасы спорт тарихындағы ең табысты команда деп есептеледі. Швецияның танымал гандболшылары: Магнус Висландер, Стефан Лёвгрен, Стаффан Олссон, Питер Гентцель, Ола Линдгрен, Томас Свенссон, Ким Андерссон, Магнус Андерссон, Маттиас Андерссон, Маркус Ахлм, Джонас Каллман, Ким Экдаль Ду Риц және Магнус Ернемыр.
Автоспорт
Формула 1 жарысында үш швед жүргізушісі жеңіске жетті: Ронни Петерсон, Джо Бонье және Гуннар Нильссон. Петерсон он жеңіске қол жеткізді және 1971 және 1978 жылдардағы F1 әлем чемпионатында екінші орын алды. Раллиде Бьёрн Вальдегард 1979 жылы Әлемдік ралли чемпионатында, 1977, 1984, 1986, 1990 жылдары Сафари раллиінде, 1969 және 1970 жылдары Монте-Карло раллиінде, сондай-ақ 1977 жылы Британдық RAC раллиінде жеңімпаз атанды. Стиг Бломквист 1984 жылы WRC жеңімпазы атанды. Сонымен қатар, Эрик Карлсон 1962 және 1963 жылдары Монте-Карло раллиінде жеңіске жетті. Басқа да танымал жүргізушілер: екі мәрте DTM (Deutsche Tourenwagen Masters) және Чемпиондар жарысының жеңімпазы Маттиас Экстрем, бірнеше рет Спидвей әлем чемпионы Тони Рикардсон; Британдық Туринг Кар чемпионы Рикард Райделл, IRL чемпионы және Индианаполис 500 жеңімпазы Кенни Брекк және Индианаполис 500 жеңімпазы Маркус Эриксон. 1950 жылы алғаш рет өткізілген Швеция раллиі 1973 жылдан бері Әлемдік ралли чемпионатының бөлігі болып табылады. Ал Андерсторп автотрассасы 1973 жылдан 1978 жылға дейін Формула 1 Швеция Гран-присін, 1971 жылдан 1977 жылға дейін және 1981 жылдан 1990 жылға дейін Швеция мотоцикл Гран-присін, 1985 жылдан 1987 жылға дейін Еуропа Туристік автомобиль чемпионатының жарыстарын, 1991 және 1993 жылдары Супербайк әлем чемпионатының жарыстарын, 2002 және 2003 жылдары FIA GT чемпионатының жарыстарын және 2007 жылы Туристік автомобильдер әлем чемпионатының жарыстарын қабылдады.
Баскетбол
Баскетбол Швецияда бірқатар халықаралық маңызы бар іс-шаралар арқылы назар аударды. 1999 жылы әлем тарихындағы ең үздік баскетболшылардың бірі Ервин "Магик" Джонсон M7 Borås клубын сатып алып, онда бірнеше ойын өткізді. Кейіннен бірнеше швед баскетбол командалары халықаралық турнирлерге қатысты. Магик Джонсонның Швециядағы алғашқы ойындарынан он жыл өткен соң, Джонас Жеребко Швецияда туып өскен және НБА-да ойнаған алғашқы адам болды. 2012 жылы екінші швед ойыншысы Джеффри Тейлор оның ізін басты. Екеуі де 2013 жылғы Еуробаскетте Швеция құрамасынан ойнап, бұрынғы чемпион Ресейге қарсы күтпеген жеңіске жетті. Дегенмен, бұл олардың елді алдын ала кезеңнен өтуіне жеткіліксіз болды. Жеребко мен Тейлор екеуі де Швецияда кәсіби карьерасын аяқтағаннан кейін елге қоныстанған американдық баскетболшылардың ұлдары. Тейлор 17 жасында АҚШ-қа жоғары мектепте және колледжде баскетбол ойнау үшін кетті. Жеребко НБА-да он маусым ойнады, алдымен «Детройт Пистонс» (2009–2015), «Бостон Селтикс» (2015–2017), «Юта Джаз» (2017–2018) және «Голден Стэйт Уорриорс» (2018–2019) командаларында өнер көрсетті. Ол 2019 жылғы НБА финалға жарақат алған «Уорриорс» командасымен қатысты, бірақ алты ойыннан кейін «Торонто Рэпторс» командасына есе жіберді. 2019 жылдың 14 тамызында Жеребко ВТБ Біріккен лигасы мен Еуролиганың «Химки» клубымен келісімшартқа отырды. Бірақ 2021 жылдың 23 қаңтарында «Химки» Жеребкомен жасалған келісімшартты бұзды. Тейлор Еуропаға оралмас бұрын және «Реал Мадрид» клубымен келісімшартқа қол қоймас бұрын «Шарлотт Хорнетс» командасымен үш маусым ойнады (2012–2015 жылдар). 2018 жылдың мамыр айында «Реал Мадрид» 2017–2018 жылғы Еуролига чемпионы атанды, финалда «Фенербахче Догуш» командасын 85–80 есебімен жеңді. 34 Еуролига ойынында Тейлор орташа есеппен ойынға 5,9 ұпай, 1,9 доптарды қайтарып алу және 1,2 нәтижелі пас берді.
Регби одағы
"Швед футболы" 19 ғасырда футбол ассоциациясының, кейбір регби элементтері бар түрі болды. 1900 жылға қарай швед футбол клубтары регбидің ықпалы жоқ Футбол ассоциациясының ережелерін қолданды. Дегенмен, регби одағы екінші дүниежүзілік соғыс аралығында Швецияға британдық кемелер арқылы әкелінді.
Регби лигасы
Регби лигасы жергілікті/әуесқой деңгейінде ойналады, және бұл спорт барлық скандинавия елдерінде қарқынды өсуге зор мүмкіндіктерге ие. Швеция қазіргі уақытта RLIF рейтингінде 31-орында саналады.
Тестілеу және спорттық алаң
Швециялық бірқатар спортшылар жеңіл атлетикада халықаралық деңгейде сәтті өнер көрсеткен. 1940 жылдары Гундер Хэгг, Арне Андерссон және Леннарт Странд жүгірушілері орта қашықтыққа жүгіруде үстемдік құрды. Соңғы жылдары Патрик Шёберг (әлем чемпионы және Еуропа рекордшысы), Людмила Энгквист (Олимпиаданың алтын медалінің иегері), Кайса Бергквист (әлем чемпионы және Олимпиада жүлдегері), Стефан Холм (Афина Олимпиадасының алтын медалінің иегері) және Арманд Дуплантис (Токио Олимпиадасының чемпионы және Әлем чемпионатының жүлдегері) сияқты жұлдыздар көзге түсті. 2004 жылғы Олимпиада ойындарында Каролина Клюфт (жеңіл атлетиканың көпсайысшысы) және Кристиан Олссон (үш қадаммен секіруші) есімді екі швед спортшысы алтын медаль жеңіп алды. Сусана Каллур 2008 жылы 60 метрге кедергілермен жүгіруде әлемдік рекордты орнатқан.
Электрондық спорт
Электрондық спорт Швецияда StarCraft II-нің іске қосылуынан бері үдеп келеді, швед ұлттық телеарналары жыл бойы Dreamhack жарыстарын көрсетеді. Ерекше көзге түскен ойыншылар – Оңтүстік Кореядағы өнер көрсеткені үшін Джонатан "Jinro" Уолш, ал Маркус "Thorzain" Эклоф және Йохан "NaNiwa" Луччеси 2011-2013 жылдары Кореялық емес ең үздік ойыншылардың қатарында болды. Швед ойыншылары басқа да бәсекелестік видео ойындарда да сәттілікке жетті. "Alliance" командасы 2013 жылы Dota 2 бойынша "The International" турнирін жеңіп, шамамен 1,4 миллион АҚШ долларын жеңіп алды. Counter Strike ойыны бойынша нәтижелер мен жүлде қоры тұрғысынан Швеция ең жоғары рейтингтегі ел болды. Эмиль "HeatoN" Кристенсен және Патрик "f0rest" Линдберг – ойын тарихындағы ең маңызды ойыншылардың екеуі, кейіннен олар екеуі де "Ninjas in Pyjamas" командасының құрамына енді.
Гольф
Швецияда жарты миллионға жуық белсенді гольфшы бар, ал швед гольфшілері 100-ден астам Еуропалық тур және 25 PGA тур турнирінде жеңіске жеткен. Райдер кубогының Еуропа құрамасына тоғыз ойыншы іліккен: Жоаким Хеггман, Пер Ульрик Йоханссон, Джеспер Парневик, Роберт Карлссон, Джармо Санделин, Пьер Фулке, Никлас Фаст, Питер Хансон және Хенрик Стенсон. Карлссон мен Стенсон (екі рет) Еуропалық турдың Артықшылық ордені/Дубайға жарысын ұтқан. Стенсон 2013 жылы PGA тур чемпионатының FedEx кубогын жеңіп алғаннан кейін әлемдік рейтингте екінші орынға көтерілді. Фаст пен Парневик (екі рет) Британ Ашық чемпионатында күміс жүлдегер атанды, ал Стенсон 2016 жылы осы турнирді рекордтық көрсеткішпен жеңіп, Олимпиадада күміс медальді жеңіп алуға аздай уақыт қалғанда бұл жетістікті жеткізді. Аника Сёренстам – Дүниежүзілік гольф даңқы залының мүшесі және 1995–2005 жылдары өзінің спортында үстемдік құрды, он мәрте ірі турнирде жеңіске жетіп, 72 LPGA тур турнирінде жеңімпаз атанды. Сёренстамнан басқа, Лизелотте Нойман, Хелен Альфредссон және Софи Густафсон (төрт рет) Ladies European Tour Order of Merit жеңімпаздары болды. Басқа да белгілі әйел гольфшілер: Анна Нордквист, Мария Хьорт, Карин Кох және Катрин Нильсмарк. Скандинавиялық Мастерс 1991 жылдан бері Еуропалық турдың бөлігі болып табылады. Бұрынғыда, тур 1973–1990 жылдар аралығында өткізілген Скандинавиялық Enterprise Open және 1986–1990 жылдар аралығында PLM Open турнирлерін ұйымдастырды. Сонымен қатар, Аниканың басқаруымен өткен Скандинавиялық TPC 1996–2008 жылдар аралығында Ladies European Tour-дың бөлігі болды. Елде басқа да LET турнирлері, сондай-ақ 2003 және 2007 жылдарғы Солхейм кубогы өтті.
Бағдарлау
Швеция тарихындағы ең табысты бағдарлау спорты бойынша ел.
Басқалар
Теннисшілердің арасында үш бірде-бір әлемнің бұрынғы No.1 ойыншысы бар: Бьёрн Борг (он бір «Үлкен дулыға» титулы), Матс Виландер (жеті) және Стефан Эдберг (алты), сондай-ақ екі бұрынғы әлемнің No.1 жұп ойыншысы – Йонас Бьоркман (тоғыз) және Андерс Ярд (сегіз). Швецияның басқа да танымал спортшылары: ауыр салмақтағы бокс чемпионы және Халықаралық бокс даңқы залының мүшесі Ингемар Йоханссон; Олимпиаданың алтын медалін жеңіп алған фехтовальщик Йохан Харменберг; және бірнеше әлем чемпионаттары мен Олимпиада жүлдегері үстел теннисішісі Ян Ове Вальднер. Швецияның тағы да танымал үстел теннисішілері: Маттиас Фальк, Йорген Перссон және Трулс Мёрегардх. Арне Борг, Гуннар Ларссон, Андерс Холмерц, Стефан Нистранд, Тереза Алшаммар, Анна Карин Каммерлинг, Эмма Игельстрём, Ларс Фроландер және Сара Сёстрём – Олимпиадада және/немесе әлем чемпионаттарында сәтті өнер көрсеткен танымал жүзушілердің кейбірі. Швеция сонымен қатар ат спорты (Малин Бариард, Рольф Геран Бенгтссон) және жылдам конькимен жүзу (Томас Густафсон) салаларында да халықаралық деңгейде табысқа жетті. Велоспортта Швецияны 1971 жылғы «Джиро» жарысының жеңімпазы Гёста Петтерссон, екі мәрте «Джиро» жүлдегері Томми Прим, 1982 жылғы «Вуэльта» подиумына көтерілген Свен Аке Нильссон, 2004 жылғы «Париж-Рубайк» жарысының жеңімпазы Магнус Бэкстедт және 1976 жылғы Олимпиаданың жол жарысының чемпионы Бернт Йоханссон, сондай-ақ қазіргі кездегі Эмма Йоханссон, Томас Лёвквист, Густав Ларссон, Фредрик Кессиакофф және Эмилия Фалин сияқты бірнеше кәсіби велоспортшылар өкілдік етеді. Швецияда аралас жекпе-жек спортының да танымалдылығы артып келеді. Швециядағы ең танымал жекпе-жекші – Александр Густафсон, ол «Ultimate Fighting Championship» жеңіл ауыр салмақ дивизионында титул үшін күресуге жақын. 2012 жылдың желтоқсанына қарай Густафсон Sherdog сайты бойынша әлемдегі жеңіл ауыр салмақтағы алтыншы нөмірлі спортшы болып саналады. Ол Швецияда өтетін UFC жарысының басты жұлдызы – UFC on Fuel TV: Gustafsson vs. Mousasi, билеттері сатылымға түскен күні сағаттар ішінде сатылып кетті. Швеция 2022 жылғы 19 жасқа дейінгі лакросс әлем чемпионатында алғаш рет ұлттық құрамамен қатысады.
Көрермендер спорты
Швецияда футбол (Алсвенскан) және шайбалы хоккей (Швед хоккей лигасы) ең танымал спорт түрлері. Гандбол және флорбол да оларға жақын, сонымен қатар банди және спидвей сияқты аймақтық ерекшеліктері де бар. Банди ойыны үшін ондаған жабық арена салынған.