Кіріспе
Ауыр жаттығудан кейін оттегі қабылдау жылдамдығының артуы
Ауыр жаттығудан кейін артық оттегі тұтыну (EPOC, көбінесе "afterburn" деп аталады) – ауыр дене шынықтырудан кейін оттегі қабылдау жылдамдығының өлшенетін жоғарылауы. Тарихи тұрғыда, анаэробтық энергия жұмсалуын, әсіресе сүт қышқылы/лактат метаболизмін түсіндіру үшін немесе оны анықтауға тырысу үшін "оттегі қарызы" термині кеңінен қолданылды; шындығында, "оттегі қарызы" термині бүгінгі күнге дейін жиі қолданылады. Дегенмен, тікелей және жанама калориметриялық тәжірибелер лактат метаболизмінің оттегі қабылдаудың жоғарылауына себеп болатынын нақтырақ дәлелдемеді. Қалпына келтіру кезеңінде оттегі (EPOC) денені тынығу күйіне қайта келтіру және жаңа орындалған жаттығуға бейімдеу процестерінде қолданылады. Оларға: гормондардың тепе-теңдігін қалпына келтіру, отын қорын толықтыру, жасушаларды жаңарту, жүйкелік жүйе жұмысын қамтамасыз ету және анаболизм жатады. Жаттығудан кейінгі оттегі тұтыну фосфаген жүйесін қалпына келтіреді. Жаңа АТФ синтезделеді, ал оның бір бөлігі АТФ және креатин деңгейі тынығу деңгейіне оралғанша креатинге фосфат топтарын береді. EPOC-тың тағы бір қызметі – жаттығу кезінде дене температурасының көтерілуінен туындаған денедегі метаболизмнің күшеюіне отын беру. EPOC отынның жоғары тұтынуымен бірге жүреді. Дене шынықтыру кезінде май қоры ыдырайды және еркін май қышқылдары (ЭМҚ) қан ағынына бөлінеді. Қалпына келтіру кезінде ЭМҚ-ның отын ретінде тікелей тотығуы және энергияны қажет ететін ЭМҚ-ның май қорына қайта айналуы жүзеге асырылады.
Excess post exercise oxygen consumption (EPOC, informally called afterburn) is a measurably increased rate of oxygen intake following strenuous activity. In historical contexts the term "oxygen debt" was popularized to explain or perhaps attempt to quantify anaerobic energy expenditure, particularly as regards lactic acid/lactate metabolism; in fact, the term "oxygen debt" is still widely used to this day. However, direct and indirect calorimeter experiments have definitively disproven any association of lactate metabolism as causal to an elevated oxygen uptake. In recovery, oxygen (EPOC) is used in the processes that restore the body to a resting state and adapt it to the exercise just performed. These include: hormone balancing, replenishment of fuel stores, cellular repair, innervation, and anabolism. Post exercise oxygen consumption replenishes the phosphagen system. New ATP is synthesized and some of this ATP donates phosphate groups to creatine until ATP and creatine levels are back to resting state levels again. Another use of EPOC is to fuel the body’s increased metabolism from the increase in body temperature which occurs during exercise. EPOC is accompanied by an elevated consumption of fuel. In response to exercise, fat stores are broken down and free fatty acids (FFA) are released into the blood stream. In recovery, the direct oxidation of free fatty acids as fuel and the energy consuming re conversion of FFAs back into fat stores both take place.
Тиімділіктің ұзақтығы
ЭПОК әсері жаттығу аяқталғаннан кейін бірден ең жоғары шағында болады және уақыт өте келе азаяды. Бастапқы деңгейден артық күш жұмсауды қамтитын бір тәжірибеде EPOC метаболизмді күшейтіп, жаттығудан кейін үш сағаттан соң 13%-ға, ал 16 сағаттан соң 4%-ға дейін төмендейтін артық деңгейге жеткізеді. Тағы бір зерттеу, нақты осы әсер 16 сағаттан астам сақталуын тексеру мақсатымен жүргізілді. Зерттеуде жаттығу аяқталғаннан кейін 48 сағат ішінде тесттер жасалды және зерттелген жаттығу дозасы бойынша жаттығудан кейінгі 38 сағатқа дейін өлшенетін әсерлердің бар екені анықталды.
EPOC әсерінің көлемі
Зерттеулер көрсеткендей, EPOC әсері аэробтық жаттығудан кейін де байқалады. Салыстырмалы ұзақтығы және қарқындылығы бар жаттығу түрлерінде аэробтық жаттығу жаттығу кезінде көбірек калория жағады, бірақ бұл айырмашылық анаэробтық жаттығудан кейін EPOC кезеңінде болатын калория шығынының артуымен ішінара теңдестіріледі. Бір зерттеуде жоғары қарқынды интервалдық жаттығу түріндегі анаэробтық жаттығулар тері астындағы майдың көп жоғалуына әкелетіндігі анықталды, тіпті қатысушылар жаттығу кезінде жартысынан да аз калория жұмсаған болса да. Бұл нәтижеге EPOC әсерінің себеп болған-болмағаны әлі анықталған жоқ, сондай-ақ зерттеу кезеңінде қатысушылардың диетасының калориялық құрамы бақыланбады. Көптеген зерттеушілер EPOC өлшемін жаттығу мен қалпына келтіру кезіндегі энергия шығынын анықтаудың немесе өлшеудің табиғи бөлігі ретінде пайдаланады, ал кейбіреулері мұны қажет деп санамайды. Бір реттік немесе бірнеше реттік салмақ көтеруден кейін Скотт және авторлар тобы EPOC-тың энергияның жалпы шығынына елеулі үлес қосатынын анықтады. 2004 жылғы Мэйрелл мен Гомес жасаған осы тақырыптағы әдебиеттерге шолуда былай делінген: «Қорыта айтқанда, бір реттік қарсылық жаттығуынан (яғни, бірнеше рет салмақ көтеруден) туындайтын EPOC энергия теңгеріміне үлкен әсер етпейді; алайда, оның жиынтық әсері маңызды болуы мүмкін». Рейнольдс пен Кравиц осы әдебиеттерге шолу жасағанда былай атап өтті: «Қарсылық жаттығуларына қатысудан ерлер мен әйелдер үшін EPOC-тың жалпы салмақ бақылауға қатысты пайдасы маңызды уақыт аралығында көрінеді, себебі килокалориялар жеке жаттығудан кейінгі сессияларда аз мөлшерде жұмсалады». EPOC әсері жаттығудың қарқындылығымен және (кем дегенде аэробтық жаттығуларда, сондай-ақ анаэробтық жаттығуларда да) жаттығудың ұзақтығымен бірге артады. Араласа және үздіксіз жаттығуларды салыстыратын зерттеулер жоғары қарқынды араласа жаттығулар үшін EPOC жауабының жоғары екенін тұрақты түрде көрсетеді.