Кіріспе
Жалпы іріктемеге негізделген зерттеу түрі. Медициналық зерттеулерде, әлеуметтік ғылымдарда және биологияда көлденең қималы зерттеу (көлденең қималы талдау, көлденең зерттеу, таралу зерттеуі деп те аталады) – белгілі бір уақыт мезгілінде популяциядан немесе оның өкілдік бөлігінен алынған деректерді талдайтын байқау зерттеуінің түрі, яғни көлденең қималы деректер. Экономикада көлденең зерттеулер көбінесе қималық регрессияны қолдануды қамтиды, бұл белгілі бір уақыт мезгілінде қызығушылық тудыратын тәуелді айнымалыға тәуелсіз айнымалының себептік әсерінің болуын және шамасын анықтауға мүмкіндік береді. Олар уақыт қатарын талдаудан ерекшеленеді, онда бір немесе бірнеше экономикалық көрсеткіштердің уақыт бойынша өзгеруі қадағаланады. Медициналық зерттеулерде көлденең қималы зерттеулер жағдайды бақылау зерттеулерінен зертенеді, өйткені олар зерттеуге жататын барлық популяция туралы деректерді ұсынуға бағытталған, ал жағдайды бақылау зерттеулері әдетте тек белгілі бір жағдайға ұшыраған адамдарды қамтиды және оларды салыстыру үшін таңдалған үлгімен, көбінесе халықтың қалған бөлігінің аз бөлігімен салыстырады. Көлденең қималы зерттеулер – сипаттамалық зерттеулер (ұзындығына қарай немесе эксперименттік емес). Жағдайды бақылау зерттеулерінен айырмашылығы, олар ғана емес, сонымен қатар таралудың абсолютті және салыстырмалы тәуекелдерін сипаттау үшін қолданылады (кейде таралу тәуекелінің коэффициенті немесе PRR деп аталады). Олар популяцияның кейбір ерекшеліктерін, мысалы, аурудың таралуын сипаттау үшін қолданылуы мүмкін, бірақ себеп-салдар байланысын дәлелдей алмайды. Ұзындығына қарай зерттеулер зерттеу популяциясының мүшелеріне белгілі бір уақыт аралығында бірнеше рет байқаулар жасау арқылы екеуінен де ерекшеленеді.
In medical research, social science, and biology, a cross sectional study (also known as a cross sectional analysis, transverse study, prevalence study) is a type of observational study that analyzes data from a population, or a representative subset, at a specific point in time—that is, cross sectional data. In economics, cross sectional studies typically involve the use of cross sectional regression, in order to sort out the existence and magnitude of causal effects of one independent variable upon a dependent variable of interest at a given point in time. They differ from time series analysis, in which the behavior of one or more economic aggregates is traced through time. In medical research, cross sectional studies differ from case control studies in that they aim to provide data on the entire population under study, whereas case control studies typically include only individuals who have developed a specific condition and compare them with a matched sample, often a tiny minority, of the rest of the population. Cross sectional studies are descriptive studies (neither longitudinal nor experimental). Unlike case control studies, they can be used to describe, not only the odds ratio, but also absolute risks and relative risks from prevalences (sometimes called prevalence risk ratio, or PRR). They may be used to describe some feature of the population, such as prevalence of an illness, but cannot prove cause and effect Longitudinal studies differ from both in making a series of observations more than once on members of the study population over a period of time.
Денсаулық сақтау
Көлденең қима зерттеулері белгілі бір уақытта жиналған деректерді қамтиды. Олар көбінесе жедел немесе созылмалы жағдайлардың таралуын бағалау үшін қолданылады, бірақ аурудың себептерін анықтауға немесе араласудың нәтижелерін зерттеуге жарамайды. Көлденең қима деректері себеп-салдарлық байланыстың болуын анықтау үшін қолданылмайды, себебі оқиғалардың уақыт реті белгісіз болады. Мұндай зерттеулерді халық санағы деп те атауға болады. Көлденең қима зерттеулерінде өткен оқиғалар туралы сұрақтарды қоса арнайы деректер жинау жүргізілуі мүмкін, бірақ көбінесе бұрыннан басқа мақсаттар үшін жиналған деректер пайдаланылады. Олардың құны орташа деңгейде болады және сирек кездесетін ауруларды зерттеуге қолайлы емес. Өткен оқиғаларды еске түсірудегі қиындықтар да қателіктерге алып келуі мүмкін.
Артықшылықтар
Жүйелі түрде жиналатын деректерді пайдалану үлкен көлденең қима зерттеулерін аз немесе тіпті шығынсыз жүргізуге мүмкіндік береді. Бұл эпидемиологиялық зерттеулердің басқа түрлеріне қарағанда маңызды артықшылық. Арзан көлденең қима зерттеулерінен бастап, жиналатын деректердің негізінде гипотезалар қою, содан кейін оларды нақтырақ тексеру үшін жағдайды бақылау зерттеулері, одан әрі кохорт зерттеулері мен сынақтарға өту ұсынылған. Кохорт зерттеулері мен сынақтар әлдеқайда қымбатқа түседі және көбірек уақыт алады, бірақ олар күштірек дәлелдер беруі мүмкін. Көлденең қима зерттеуде белгілі бір топқа қаралып, алкоголь тұтыну сияқты қандай да бір фактордың зерттеліп отырған денсаулық салдарымен, мысалы бауыр циррозымен байланысы бар-жоғы анықталады. Егер алкоголь тұтыну бауыр циррозымен байланысты болса, онда алкогольдің циррозға себеп болуы мүмкін деген гипотеза қолдау табады.
Кемшіліктер
Әдеттегі деректер нақты сұраққа жауап беру үшін арналмаған болуы мүмкін. Әдетте жиналатын деректер қай айнымалы себеп, қайсы салдар екенін көрсетпейді. Басқа мақсаттар үшін жиналған деректерді пайдаланатын көлденең қима зерттеулері көбінесе шатастыратын факторлар туралы деректерді, яғни болжамды себеп пен салдар арасындағы байланысқа әсер ететін басқа айнымалыларды қамтуға мүмкіндік бермейді. Мысалы, тек қазіргі алкоголь тұтыну және цирроз туралы мәліметтер алкогольдің бұрынғы тұтынылуының немесе басқа себептердің рөлін зерттеуге мүмкіндік бермейді. Көлденең қима зерттеулері есте сақтау қателігіне өте сезімтал. Көптеген жағдай-бақылау зерттеулері барлық қатысушылар туралы арнайы дайындалған деректерді жинайды, соның ішінде қызығушылық тудыратын гипотезаны тексеруге мүмкіндік беретін деректерді де қамтиды. Дегенмен, жеке сезімдерге байланысты мәселелерде нақты сұрақтар жаңсақтық көзі болуы мүмкін. Мысалы, өзінің кінә сезімін азайтуға тырысатын адам бұрынғы алкоголь тұтынуын қате баяндауы мүмкін. Мұндай жаңсақтық әдетте жиналатын статистикада аз болуы мүмкін, немесе байқаулар үшінші тараптармен жасалса, мысалы, аймақ бойынша алкоголь салығының тіркелмелері арқылы тиімді түрде жойылуы мүмкін. Сонымен қатар, когорттық әсер болуы мүмкін, онда әлеуметтік және қоршаған ортаның әсерлеріндегі айырмашылықтар қартаюға байланысты даму өзгерістері ретінде қарастырылады. Айырмашылықтардың пайда болуы ұрпақтар мен этникалық топтардың бөлінуімен сәйкес келеді, яғни ортақ тарихи оқиғаны бастан өткерген адамдар тобы ортақ әсерге ұшырайды, сондықтан оқиғаның себеп-салдарлық байланысын анықтау қиын.
Жиынтық деректердің кемшіліктері
Көлденең қималы зерттеулерде жеке деңгейдегі деректер болуы мүмкін (мысалы, ұлттық денсаулық сараптамаларында әр адамға бір жазба). Дегенмен, қазіргі эпидемиологияда қызығушылық тудыратын барлық халықты сараптау мүмкін болмағандықтан, көлденең қималы зерттеулер көбінесе басқа мақсаттар үшін жиналған деректерді қайта талдауды қамтиды. Көп жағдайда зерттеушіге жеке жазбалар қолжетімді болмайды, сондықтан топтық деңгейдегі ақпаратты пайдалану қажет. Мұндай деректердің негізгі көздері көбінесе АҚШ-тағы Халық санағы бюросы немесе Ауруларды бақылау орталықтары сияқты ірі мекемелер болып табылады. Мысалы, Ұлыбританияда жеке санақ деректері тек бір ғасырдан кейін ғана жарияланады, ал соңғы санақ деректері жеке тұлғалар туралы ақпаратты қамтимайды. Оның орнына деректер әдетте әкімшілік аумақтар бойынша жинақталады. Жиынтық деректерге негізделген жеке тұлғалар туралы қорытындылар экологиялық қателікке байланысты әлсірейді. Сондай-ақ, "атомдық қателікке" ұшырау мүмкіндігі бар, онда жиынтық сандар туралы болжамдар жеке деңгейдегі деректерді жинақтау негізінде жасалады (мысалы, округтік орташаны есептеу үшін санақ учаскелерінің орташа көрсеткіштерін қолдану). Мысалы, қала деңгейінде нәресте өлімі мен отбасылық табыс арасында байланыс болмауы мүмкін, бірақ жеке деңгейде олардың арасындағы байланыс өте күшті болуы мүмкін. Барлық жиынтық статистика композициялық әсерлерге ұшырайды, сондықтан маңыздысы – табыс пен нәресте өлімі арасындағы жеке деңгейдегі байланыс ғана емес, сонымен қатар әрбір қаладағы төмен, орта және жоғары табысты адамдардың үлесі де. Кейс-контроль зерттеулері әдетте жеке деңгейдегі деректерге негізделгендіктен, оларда бұл мәселе туындамайды.
Экономика
Экономикада көлденең қималық талдаудың артықшылығы – әртүрлі уақыттардан алынған деректерді пайдаланудың түрлі қиындықтарын болдырмау, мысалы, қалдықтардың тізбектес корреляциясы. Сондай-ақ, деректерді талдаудың өзі айнымалылар арасындағы қатынастардың уақыт өте келе тұрақты болады деген болжамды қажет етпейді, бірақ бұл бір уақыт кезеңіндегі нәтижелерді басқа уақытта да жарамды деп есептегенде сақтық танытуды талап етеді. Экономикадағы көлденең қималық талдаудың мысалы – ақша сұранысының регрессиясы, яғни түрлі адамдардың белгілі бір уақыттағы жоғары ликвидті қаржы активтерінде сақтайтын сомалары, олардың табысына, жалпы қаржылық байлығына және түрлі демографиялық факторларға байланысты. Әрбір дерек нүктесі нақты бір адамға немесе отбасыға қатысты, ал регрессия бүкіл адамдар немесе отбасылар популяциясынан бір уақытта алынған статистикалық үлгіде жүргізіледі. Керісінше, ақша сұранысының уақыт аралық талдауы әртүрлі уақыттардағы бүкіл елдің ақша қорлары туралы деректерді пайдаланады және оны сол кездегі (немесе дерлік сол кездегі) табысқа, жалпы қаржылық байлыққа және пайыздық мөлшерлемелердің белгілі бір өлшеміне регрессиялайды. Көлденең зерттеудің артықшылығы – түрлі демографиялық факторлардың (мысалы, жас) жеке айырмашылықтарға қандай әсер ететінін зерттеу мүмкіндігі; бірақ оның кемшілігі – ақша сұранысына пайыздық мөлшерлеменің әсерін анықтай алмайды, себебі көлденең зерттеуде белгілі бір уақытта барлық бақыланатын бірліктер бірдей ағымдағы пайыздық мөлшерлемелермен қатар келеді.