Кіріспе

Кен орнында ізделіп отырған минералды қоршап тұратын немесе онымен тығыз араласқан коммерциялық құндылығы жоқ материал. Тау-кен өндірісінде ганг (/g//æ//ŋ/) – кен орнында ізделіп отырған минералды қоршап тұратын немесе онымен тығыз араласқан коммерциялық құндылығы жоқ материал. Ол тау-кен өндірісі кезінде өңделмейтін, кен немесе минералдық денеге жататын қалдық тау жыныстарынан және құрамынан бағалы минералдар алынып тасталған қалдықтардан өзгеше. Бағалы минералды гангтық минералдардан бөлу процесі минералды өңдеу, минералды байыту немесе кенді байыту деп аталады. Бұл тау-кен өндірісінің қажетті және көбінесе маңызды аспектісі. Минералдардың сипатына байланысты бұл процесс күрделі болуы мүмкін. Мысалы, қорғасын кенінің бір түрі – галена, көбінесе гангысында ірі түйірлер түрінде кездеседі, сондықтан оны бөліп алу үшін көбінесе кең көлемде өңдеу қажет болмайды; бірақ қалайының негізгі кен минералы – касситерит, әдетте гангысында өте ұсақ кристалдар түрінде таралады, сондықтан қатты тау жынысынан қазып алғанда, кенді тасушы тау жынысын алдымен өте ұсақтап ұғып, содан кейін кенді бөлу үшін күрделі процестерден өткізу қажет. Белгілі бір кен орнында және нақты уақытта гангылық материалдағы ізделіп отырған минерал(дар)дың концентрациясы осы кен орнын өндірудің коммерциялық тұрғыдан тиімділігін анықтайды. Ізделіп отырған минерал(дар)ды гангтық минералдардан бөлудің қарапайымдығы да маңызды рөл атқарады. Бастапқы тау-кен кәсіпорындары, салыстырмалы түрде қарапайым әдістерге ие болғандықтан, көбінесе жоғары дәрежеде бөлуге қол жеткізе алмады, сондықтан көптеген минералдар кен орындарының қалдықтарына түсіп қалды. Минералдың құны артқанда немесе ізделіп отырған минерал(дар)ды алу үшін кенді өңдеудің жаңа және арзан тәсілдері енгізілгенде, мұндай ескі қалдықтарды қайта өңдеу тиімді болуы мүмкін.

Кен орындарынан шығарылған қалдықтардағы кенді кендердің қоршаған ортаға әсері

Пайдалы кендердің минералды өңдеу процестері арқылы (көпшілігінің) құнды минералдарынан бөлініп, кен орнының қалдықтарына тасталған ганг минералдары маңызды экологиялық салдарға әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ганг минералы болып табылатын пириттің тотығуы, қышқыл шахталық сулардың негізгі көздерінің бірі болып табылады.

Қайта пайдалану

Бір кезде қосалқы зат деп саналған және төгілген минералдар кейіннен коммерциялық мақсатта қолданылуы мүмкін. Мұндай жағдайда, бұрынғы төгілген қалдықтар қажетті минералды алу үшін қайта өңделеді. Мысалы, 19-шы ғасырда мыс кен орындарында арсенопирит минералы төгілген, бірақ ғасыр соңында арсен қосылыстары инсектицидтер ретінде танымал болғаннан кейін пайдаланыла бастады. 21-шы ғасырда қосалқы заттарды пайдалану экологиялық тұрғыдан қарастырылуда. Мысалы, 2002 жылы Қытайда көмір өндіруден жылына шамамен 130 миллион тонна қосалқы зат өндірілді. Бұл, сондай-ақ өндірілген 60 миллион тонна көмір шламмен араластырылып, электр энергиясын өндіруге қолданылуы мүмкін; ал көмір шахтасының қосалқы заттары көмір күлімен біріктіріліп, құрылыс материалдарын жасауға болады. Мұндай жобалардың шамамен құны 4 миллиард юаньға дейін жетеді, бірақ жылына 4 миллион тоннадан астам стандартты көмірді үнемдеуге болады деп күтілуде.