Кіріспе

Ливан-американдық дәрігер, Қытайда тәжірибе жасаған және коммунистерді қолдаған Ма Хайде (26 қыркүйек 1910 – 3 қазан 1988), туған аты Шафик Джордж Хатем (جورج شفيق حاتم), – Қытайда медицинамен айналысқан американдық дәрігер.

Отбасы және ерте өмірі

Шафик Джордж Хатем Нью-Йорк штатының солтүстігінде ливандық-американдық отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Нахум Салама Хатем 1902 жылы Ливанның Метан тауларындағы Хаммана ауылынан АҚШ-қа көшіп келіп, Массачусетс штатының Лоренс қаласындағы тоқыма фабрикасында жұмыс істеді. 1909 жылы Ливанға сапар барысында Нахум Баханес ауылынан шыққан, одан екі жас кіші Тамам Жозефке үйленді. Джордж Хатемнің ата-анасы марониттер тегінен шыққан. Бірақ, қазіргі заманғы өмірбаяндар бойынша, бұл қате түсінік болған, тіпті Джордж Хатемнің өмірінде де жиі кездесетін еді. Олар үйленгеннен кейін Хатем отбасы Нью-Йорк штатының Буффало қаласына көшіп келді, онда Нахум болат зауытында жұмыс істеді. Буффалода 1910 жылдың 26 қыркүйегінде олардың тұңғыш баласы Джордж дүниеге келді. Ол 1927 жылы Гринвилл орта мектебін үздік бітіруші ретінде аяқтады. Хатем Солтүстік Каролина университетінде медицинаға дайындық сабақтарына қатысты, сонымен қатар «Диалектика» және «Филантропиялық» қоғамдарының мүшесі болды. Одан кейін ол Бейруттегі Америка университетінде және Женева университетінде медицина оқыды. Женевада «Шаг» деген лақап атымен танымал болған ол Шығыс Азия студенттерімен танысып, Қытай туралы көп мәлімет алды. Бір досының ата-анасынан алған қаржылық көмекпен ол бірнеше адаммен бірге Шанхайға барып, жыныстық аурулармен күресу және мұқтаждарға негізгі медициналық көмек көрсету үшін медициналық практика ашты.

Шанхай

1933 жылғы 3 тамызда Хатем әріптестері Лазар Кац пен Роберт Левинсонмен бірге Триестіден Азияның бірнеше портына, оның ішінде Сингапур мен Гонконгқа барып келді. 5 қыркүйекте үш жас американдық дәрігер Шанхайға қонды. Хатем Шанхайда практикасын ашып, өзін Ма Хайте (Ма Хайде) деп атады. Шанхайды және оның теңсіздіктерін таныған сайын, ол көргендерін түсіндіруге көмектесетін үш адаммен танысты: белгілі журналист Агнес Смедли, Жаңа Зеландиялық белсенді Реви Аллей және солшыл көзқарасты жақтаушылардың арасындағы басты тұлға – Сунь Ятсеннің жесірі Сонг Чинлин. Реви Аллей келесі елу жылға оның досы мен ұстазы болды, Сонг маңызды таныстырулар жасады, ал Хатемнің қоғамдық денсаулық салмағы туралы жазбаларын оқыған Смедли оны Лю Динмен таныстырды. Қытай коммунистерімен байланыс жасаған Лю, Хатемнің бойын оятқан «жас қызыл инженер» деп сипатталды. 1936 жылға қарай Шанхайдың жемқорлығына көңілі толып, әлемнің фашизмге бет бұруынан алаңдаған Хатем Испанияға Республикалық үкіметке көмектесуге немесе Солтүстік-Шығыс Қытайдағы коммунистік қозғалысқа қосылуға шешім қабылдады. Ол практикасын жабып, бұрынғы коммунистік байланыстардың көмегімен Гоминьдан шебінен өтіп, Мао Цзэдунның коммунистік әскерлеріне медициналық көмек көрсету үшін жасырын жеткізілді.

Яньань

1936 жылдың жазында Ма коммунистердің Баоаньдағы (қазіргі Жидан) штаб-пәтеріне, коммунистер бақылайтын Шанси-Ганьсу-Нинся шекара аймағының уақытша астанасына барды. Оған американдық журналист Эдгар Сноу ілесіп жүрді. Хатемнің өтініші бойынша ол Сноудың танымал "Қытай үстіндегі қызыл жұлдыз" кітабының бірінші басылымында тікелей аталмады. Ол сол жерде Батыста білім алған дәрігер ретінде анонимді түрде кездеседі, ол Маоның қандай да бір құпия аурудан қайтыс болуы мүмкін емесін тексеріп, сол кездегі қауесетті жоққа шығарды. 1937 жылы Жапониямен соғыс күшейгенде, Ма Хайди Сун Цзинлинге, Агнес Смедлиге және басқа да белгілі тұлғаларға жапон әскерлерімен күресіп жатқан коммунистік әскерлерге шетелдік медициналық қызметкерлерді жұмылдыруды ұйымдастыру туралы өтініштер жіберді. 1938 жылдың наурыз айының соңында Бетюн Янаньға келгенде, ол Норман Бетюнмен кездескендердің бірі болды және Бетюнға майдан мен аймақта медициналық қызмет көрсетуді ұйымдастыру жұмысын бастауға көмектесті. Ол 1944 жылдың шілдесінде американдық азаматтық және әскери топ – Дикси миссиясы Янаньға келген кезде қатысты. Америкада туған дәрігермен кездескен көптеген американдықтарды оның тұлғасы таңқалдырып, қуантты. Миссия туралы көптеген есептерде Хайдиге сілтеме жасалады. Топтың "Док Ма" деп білетін Ма, мерзімімен майор Мелвин Касбергке коммунистік аумақтардағы медициналық көмектің жағдайын зерттеуде көмектесетін.

Соғыстан кейінгі өмір

1949 жылы коммунистер жеңіске жеткенге дейін Ма дәрігер болып жұмыс істеді, содан кейін халық денсаулығы саласындағы қызметкер болды. Ол Қытай Халық Республикасының азаматтығын алған тұңғыш шетелдік азамат болды. Соғыстан кейінгі Қытайда жалпақ исік және көптеген жұқпалы ауруларды жоюға үлкен үлес қосты, осы еңбегі үшін 1986 жылы қоғамдық қызмет көрсеткені үшін Ласкер сыйлығымен марапатталды. Қытай Халық Республикасында сенім мен билікке ие болған, Қытайда тумаған аз ғана адамның бірі болды. Оның қытайша есімін шамамен "Ат" (тегі, қытайлық мұсылмандардың арасында кең таралған) және "Теңізден келген ізгілік" (аты) деп аударуға болады. 1950 жылдары Маға құпия түрде Қытай азаматтығы берілді, бірақ ол 1960 жылдарға дейін американдық паспортын сақтап қалды. Қытайдағы ең қадірленген америкалық ретінде танылғанына қарамастан, Мәдени революция кезінде "буржуазиялық құл" деп жала жапты. 1988 жылдың 3 қазанында Ма Пекин қаласында 78 жасында дүние салды. Ол Қытайдың Пекин қаласындағы Бабаошань революциялық зиратына жерленген.