Кіріспе
Ағаш өңдеу операцияларының (кесу, тегістеу, ұнтақтау, фрезерлеу сияқты) қосалқы өнімдері немесе қалдықтары. Ағаш ұнтағы (немесе ағаш шаңы) – ағаш өңдеу процестерінің, мысалы, кесу, тегістеу, ұнтақтау және фрезерлеу сияқты операцияларының қосалқы өнімі немесе қалдығы болып табылады. Ол өте ұсақ ағаш түйіршіктерінен тұрады. Бұл операциялар ағаш өңдеу машиналарымен, портативті электр құралдарымен немесе қол құралдарын пайдалану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Кейбір өндіріс салаларында ол маңызды өрт қаупін және кәсіби шаңға ұшырау көзі болуы мүмкін. Ағаш ұнтағы, бөлшектер түрінде, бөлшекті тақтайдың негізгі құрауыш бөлігі болып табылады. Денсаулыққа қауіпті факторларды зерттеу еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау саласынан, ал желдетуді зерттеу ішкі ауа сапасын жақсарту инженерлік саласынан басталады. Ағаш ұнтағы – IARC 1-ші топтағы канцероген.
Құрылу
Ағаш өңдеу операциялары, мысалы, аралау, фрезерлеу және тегістеу кезінде жұмыс бетінде шаң мен жоңқа сияқты екі түрлі қалдық пайда болады. Бұл операциялар лигнификацияланған ағаш жасушаларын сындырып, сонымен қатар тұтас жасушаларды және жасушалар топтарын бөліп шығарады. Ағаш жасушаларының сынға ұшуы шаңның түзілуіне, ал жасушалар топтарының бөлінуі жоңқаның пайда болуына себеп болады. Жасушалардың неғұрлым көп сынға ұшуы, шаң бөлшектерінің неғұрлым ұсақ болуына әкеледі. Мысалы, аралау және фрезерлеу жасушаларды сындыру және жоңқа жасау процестерінің аралас комбинациясы болса, тегістеу көбінесе жасушаларды сындыруға бағытталған процесс болып табылады.
Қолданылуы
Ұнтақ ағаш ағаш талшықты тақтайшалар жасауға кеңінен қолданылады; ірі ұнтақ ағаш қағаз массасы үшін де пайдаланылуы мүмкін. Ұнтақ ағаштың басқа да көптеген қолдану орындары бар, оның ішінде мульча ретінде, мысықтарға арналған сазды құмға балама ретінде немесе отын ретінде пайдалануға болады. Мұздатқыштар пайда болғанға дейін, ол жазда мұзды сақтау үшін мұз қоймаларында жиі қолданылатын. Ол көркемдік мақсаттарда және миниатюралық теміржолдар мен басқа да модельдерде шашырату үшін қолданылған. Сондай-ақ, ол сұйық төгілгендерді сіңіру үшін қолданылады, осылайша төгілгенді оңай жинауға немесе сүртіп тастауға болады. Сондықтан бұрын ол барларда жиі кездесетін. Ол Катлер шайырын жасауға қолданылады. Сумен араластырылып, мұздатылғанда, ол баяу еруге ұшырайтын, әлдеқайда берік мұз түрін құрайды. Ұнтақ ағаш көмір брикеттерін жасау үшін қолданылады. Алғашқы коммерциялық көмір брикеттерін ойлап табуға Генри Форд лайық, ол оларды өз автокөлік зауытында пайда болған ағаш қалдықтары мен ұнтақ ағаштан жасаған.
Тағам
Целлюлоза – адамдар үшін сіңірілмейтін талшықты крахмал, сондай-ақ кейбір аз калориялы тағамдардың толтырғышы. Оны ағаш ұнтағынан, әрі басқа да өсімдіктерден алуға болады. Уптон Синклердің "Жуңғар" романына негізделген, шұжыққа толтырғыш ретінде ағаш ұнтағы қолданылған деген қауесетке ешқандай құжаттық дәлел жоқ. Бірақ ағаш ұнтағынан алынған целлюлоза шұжық қабықтарын жасауға қолданылды. Ағаш ұнтағынан алынған целлюлоза нанға да қосылды. Астық жетіспеген кезде, коммиссброт нанының құрамында кейде ағаш ұнтағы болды. Аушвиц концлагерінен аман қалған дәрігер Миклош Нийшли "Аушвиц: Дәрігердің куәгерлік баяны" еңбегінде доктор Йозеф Менгелеге қызмет еткен медициналық қызметкерлер "ұнтақ себілген жабайы қаштаннан жасалған нанмен" күн көріп отырғанын жазды. Ағаш ұнтағы көптеген өңделген тауық өнімдерінің негізгі құрамына кіреді.
Денсаулыққа қауіп төндіретін факторлар
Ауада таралатын арақ шаңдары және арақ шаңдарының жиналуы денсаулық пен қауіпсіздікке қатысты бірқатар қауіптер тудырады. Ағаш шаңы, мысалы, құмдау сияқты процестерден пайда болатын ағаш бөлшектері ауаға ұшып, тыныс алған кезде денсаулыққа қауіпті мәселеге айналады. Ағаш шаңы – адамға қатерлі ісік тудыратын белгілі зат. Кейбір ағаштар мен олардың шаңдарында қатты аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін токсиндер бар. Арақ шаңдарының құрамы оның қандай материалдан жасалғанына байланысты: табиғи ағаштан жасалған арақ шаңы, өңделген ағаштан немесе ағаш қаптамасынан жасалған арақ шаңынан өзгеше. Ауадағы ағаш шаңын тыныс арқылы алу аллергиялық және аллергиялық емес тыныс алу симптомдарын, шырышты қабықшаның зақымдануын және қатерлі ісіктің пайда болуына себеп болуы мүмкін. АҚШ-та канцерогендік факторлардың тізімдерін Америка Мемлекеттік Өнеркәсіптік Гигиенистер Конференциясы (ACGIH), Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау басқармасы (OSHA) және Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау ұлттық институты (NIOSH) жариялайды. Бұл ұйымдардың барлығы ағаш шаңын мұрын қуысы мен параназальды синустарға қатысты канцерогенді деп мойындайды. Адамдар жұмыс орнында ағаш шаңын тыныс алу, терімен немесе көзбен тікелей жанасу арқылы жұқтыруы мүмкін. OSHA жұмыс орнында ағаш шаңына қатысты рұқсат етілген шекті мөлшерді (заңды лимит) 8 сағаттық жұмыс күні ішінде 15 мг/м3 жалпы және 5 мг/м3 тыныс алу арқылы әсер ету деңгейі ретінде белгілеген. NIOSH 8 сағаттық жұмыс күніне 1 мг/м3 ұсынылатын шекті мөлшерді белгіледі. Судағы бактериялар сусымалы органикалық заттарды ыдыратады, бірақ қолжетімді оттегінің көп бөлігін пайдаланады. Бұл жоғары биохимиялық оттегі сұранысы балықтар мен басқа да организмдердің өлуіне әкелуі мүмкін. Бұл пайдалы бактерияларға да зиянды әсер етеді, сондықтан бұрын хоббистер белсендірілген көмірге жұмсалатын шығындарды үнемдеу үшін үй аквариумдарында арақ шаңын қолданған болса да, қазіргі таңда мұндай амалға көшуге кеңес берілмейді.
Жарылыс және өрт
Ағаш ұнтағы өртке қауіпті және жиналғанда оңай тұтанатын отын көзі болып табылады. Ауадағы ағаш ұнтағы ұшқындардан немесе жылудың жиналуынан тұтанып, шаң өртіне немесе жарылысқа алып келуі мүмкін.
Қоршаған ортаға әсері
Ағаш өңдеу зауыттарында, егер аралық тақтайшаларға қайта өңделмесе, ара шаңын жағуға немесе басқа да өңдеу операциялары үшін жылу өндіруге пайдаланбаса, ара шаңы жиналып, жергілікті су жүйелеріне зиянды заттарды сіңіріп, қоршаған ортаға қауіп тудыруы мүмкін. Бұл шағын ағаш өңдеушілер мен экологиялық агенттіктерді қиын жағдайға түсірді. Ағаш қалдықтарын ормандағы өлі ағаштармен салыстыратын ағаш өңдеушілер үшін ара шаңының қоршаған ортаға қауіпті екенін анықтаудың ғылыми негізі туралы сұрақтар әлі де ашық (әсіресе бұл ұсақ бөлшектерге қатысты). Техникалық кеңесшілер кейбір экологиялық зерттеулерді қарастырды, бірақ көпшілігі стандартталған әдістемеге немесе жануарларға тікелей әсер ететін нақты дәлелдерге ие емес. Олар кең су ағызу аймақтарын ескермейді, сондықтан учаскеден суға түсетін материалдың мөлшері жалпы ағызу аймағымен салыстырғанда өте аз. Бірақ басқа ғалымдар мұның керісін айтады, "суда еріту – ластанудың шешімі" деген пікір қазіргі экологиялық ғылымда қабылданбайды. Ағаштын орманда ыдырауы ара шаңының әсеріне ұқсас, бірақ айырмашылық көлемде. Ағаш өңдеу зауыттары бір орында мыңдаған кубометр ағаш қалдықтарын сақтай алады, сондықтан мәселе концентрацияға байланысты. Көбірек алаңдатарлық нәрсе – лигнин және май қышқылы сияқты заттар, олар тірі ағаштарды жануарлардан қорғайды, бірақ суға сіңіп, жануарларды уландыруы мүмкін. Бұл заттар ағашта қалады және ағаш шірігенде баяу ыдырайды. Бірақ ағаш өңдеушілер көп көлемде ағаш өңдегенде және осы материалдардың көп мөлшерде ағып кетуіне мүмкіндік бергенде, олардың токсикалық әсері көптеген организмдерге зиян келтіруі мүмкін.
Ағаш ұны
Ағаш ұны – ұсақ ұнтақталған ағаш, оның тұтқырлығы құм немесе аралау қытықтарына ұқсас, бірақ бөлшектерінің мөлшері ұсақ ұнтақтан шамамен күріш дәнінің көлеміне дейін айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Көптеген ағаш ұны өндірушілер тұтқырлығы біркелкі болатын ағаш ұнын жасауға қабілетті. Барлық жоғары сапалы ағаш ұны беріктігі мен мықтылығы үшін қатты ағаштан жасалады. Өте төмен сапалы ағаш ұны кейде қарағай немесе шырша сияқты шырышсыз жұмсақ ағаштардан жасалады.
Қолданбалар
Ағаш ұны көбінесе бакелит сияқты термостойық шайырларда және линолеум еден жабынында толтырғыш ретінде қолданылады. Ағаш ұны сондай-ақ палубалар мен шатырлар сияқты ағаш-пластик композиттік құрылыс өнімдерінің негізгі құрамы болып табылады. 1920 жылға дейін ағаш ұны ¼ дюйм қалыңдықтағы Эдисонның алмаз дискілерінде толтырғыш ретінде қолданылған. Ағаш ұны электр станцияларында суыту суының құбырлары арқылы ағып жатқан негізгі конденсатордың (жылу алмастырғыш) кішкентай тесіктерін бітеу үшін пайдаланылады, осы мақсатта ағаш ұнының шағын мөлшері сумен бірге құбырларға жіберіледі. Жіберілген ағаш ұнының бір бөлігі тесіктерді бітейді, ал қалғаны станциядан салыстырмалы түрде экологиялық зиянсыз жолмен шығарылады. Оның сіңіру қасиеттеріне байланысты, түрлі салаларда май немесе майды кетіру үшін тазалау құралы ретінде қолданылады. Сонымен қатар, ол судағы қорғасынның ластануын жоюға қабілетті екені де белгілі. Ағаш ұны дәнді толтыру құрамында байланыстырғыш ретінде қолданылуы мүмкін.
Экспозиция
Ауадағы ағаш шаңына ұшырауды сипаттау үшін ең көп қолданылатын параметр – масса бірлігіне шаққандағы ағаш шаңының жалпы концентрациясы. Метрлік жүйе қолданылатын елдерде бұл әдетте мг/м3 (куб метрге миллиграмм) өлшеніп есептеледі.
Еуропалық Одақтың 25 мүше елінде (ЕО 25) елдер, салалар, ұшырау деңгейі және ағаш шаңының түрін бағалау мақсатында жүргізілген зерттеуде 2000–2003 жылдары шамамен 3,6 миллион жұмысшы (ЕО 25 жұмыспен қамтылған халқының 2,0%) жұмысынан ағаш шаңына ұшырағандығы анықталды. Ең жоғары ұшырау деңгейі құрылыс секторында және жиһаз өнеркәсібінде болды деп бағаланды.
Қатерлі ісік
Адамдардағы зерттеулердің жеткілікті дәлелдеріне сүйенсек, ағаш шаңы адам үшін канцероген екені белгілі. Адамдар арасында жүргізілген эпидемиологиялық зерттеулер ағаш шаңына ұшыраудың мұрын қатерлі ісігінің (мұрын қуысы және мұрын қуысының арасындағы қуыстардың) пайда болу қаупін арттыратынын көрсетті. Ағаш шаңымен байланысты мұрын қатерлі ісігінің пайда болуы көптеген жағдайлар бойынша хабарламаларда, когорттық зерттеулерде және мұрын қатерлі ісігіне арналған бақылау зерттеулерінде байқалды.
Желдету
Ағаш өңдеу кезінде ауадағы шаң концентрациясын төмендету үшін шаң сору жүйелері қолданылады. Оларды екі түрге бөлуге болады. Біріншісі – жергілікті желдеткіш жүйелер, екіншісі – жалпы бөлме желдеткіш жүйелері. Жеке қорғаныш құралдарының бір түрі болып табылатын жеке респираторларды пайдалану жұмысшыларды шаңнан қорғауға да мүмкіндік береді.
Жергілікті төгу
Жергілікті ауа тарту жүйелері (LEV) шаң пайда болатын жерден қалдықтарды жою құрылғысына дейін құбырлар арқылы сору күшімен тартылған ауаға негізделген. Олар төрт элементтен тұрады: шаң пайда болатын жердегі шаң ұстағыштар, желдету арналары, ауа тазарту құрылғысы (қалдықтарды бөлуші немесе шаң жинағыш) және ауа жылжыту құрылғысы (желдеткіш, әйтпесе импеллер). Ағаш өңдеу кезінде пайда болатын шаң мен жоңқаларды қамтитын ауа импеллермен сорылады. Импеллер әдетте қалдықтарды жою құрылғысына немесе шаң жинағышқа орнатылады немесе оған жақын орналастырылады. Ағаш өңдеуге арналған LEV жүйелерінің жұмыс көрсеткіштеріне қатысты нұсқаулар бар, және олар көптеген елдердегі кәсіби ауа сапасы регламенттерімен байланысты. Көбінесе ACIAH ұйымы белгілеген LEV нұсқауларына сілтеме жасалады.
Кіші көлемді/жоғарғы жылдамдық
Төмен көлемді/жоғарғы жылдамдықты (LVHV) жинақтау жүйелері – бұл құралдың құрамдас бөлігі ретінде жасалған немесе кескіш құралдың жұмыс істейтін нүктесіне өте жақын орналасқан, сыртқы ауа тартқыш капотты пайдаланатын LEV-тің (жергілікті ауа тарту вентиляциясы) арнайы түрлері. Капоттың дизайны ластанушы заттар шығарылатын жерде 50 м/с-тан (10 000 фпм) жоғары жылдамдықпен ауаны тартуға арналған. Бұл жоғары жылдамдық, капоттың кішкентай бетінен туындаған, көбінесе 0,02 м³/с (50 cfm) төмен ауа ағынымен сүйемелдейді. Бұл жүйелер көшбаспадағы электр құралдары үшін тиімді болып табылады, бірақ технологияны кеңінен пайдалану әлі де кеңінен таралған жоқ. Festool – құрал конструкциясына енгізілген LVHV желдеткішін пайдаланатын көшбаспадағы электр құралдарын шығаратын өндірушілердің бірі.
Бөлме
Дұрыс жобаланған жағдайда, жалпы желдету ауадағы шаңды бақылау құралы ретінде де қолданылуы мүмкін. Жалпы желдету көбінесе тері мен киімнің шаңдануын, сондай-ақ беткейлерде шаң жиналуын азайтуға көмектеседі.
Тарих
Бір кезде ағаш кесу зауыттарының операторлары арақ шаңын беруге тіпті қиналатын. Олар оны орманға төгіп тастаған немесе одан құтылу үшін өртеп жіберген. 2008 жылғы баяндамаға сәйкес, қазіргі таңда олардың арақ шаңына сұраныс жоғары. Мысалы, арақ шаңын биомассалық электр стансалары отын ретінде пайдаланады немесе оны сүт шаруалары мал төсегі ретінде сатып алады.