Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағаш өсімдіктерінің сабақтары мен тамырларының ең сыртқы қабаттары
Outermost layers of stems and roots of woody plants
Қабық – ағаш өсімдіктерінің сабақтары мен тамырларының ең сыртқы қабаты. Қабыққа ағаштар, ағаш тәрізді жүзімдер және бұталар жатады. Қабық – бұл тамырлық камбиумнан тысқары жатқан барлық тіндерді білдіретін, арнайы техникалық термин емес атау. Ол ағашты жабады және ішкі қабық пен сыртқы қабықтан тұрады. Ішкі қабық, ересек сабақтарда тірі тіндерден құралған, перидерманың ең ішкі қабатын қамтиды. Ересек сабақтың сыртқы қабығына сабақтың бетіндегі өлі тіндер, сыртқы перидерманың бөліктері және перидерманың сырт жағындағы барлық тіндер кіреді. Ағаштардағы тірі перидермадан тысқары орналасқан сыртқы қабық ритидом деп те аталады. Қабықтан алынатын өнімдерге қабықтан жасалған қаптамалар, дәмдеуіштер, танин алуға арналған күйдіргіш қабық, шайыр, латекс, дәрілер, уларлар, түрлі галлюциногендік заттар және пробка жатады. Қабықтан мата, қайық, арқан жасап, сонымен қатар сурет салу және карта жасау үшін бет ретінде пайдаланған. Көптеген өсімдіктер әдемі немесе қызықты қабық түсі мен текстурасы үшін өсіріледі немесе олардың қабығы ландшафттық малч ретінде қолданылады. Қабық алу процесі декортикация деп аталады, ал қабығы алынған ағаш діңі декортикацияланған деп есептеледі.
Bark is the outermost layer of stems and roots of woody plants. Plants with bark include trees, woody vines, and shrubs. Bark refers to all the tissues outside the vascular cambium and is a nontechnical term. It overlays the wood and consists of the inner bark and the outer bark. The inner bark, which in older stems is living tissue, includes the innermost layer of the periderm. The outer bark on older stems includes the dead tissue on the surface of the stems, along with parts of the outermost periderm and all the tissues on the outer side of the periderm. The outer bark on trees which lies external to the living periderm is also called the rhytidome. Products derived from bark include bark shingle siding and wall coverings, spices, and other flavorings, tanbark for tannin, resin, latex, medicines, poisons, various hallucinogenic chemicals, and cork. Bark has been used to make cloth, canoes, and ropes and used as a surface for paintings and map making. A number of plants are also grown for their attractive or interesting bark colorations and surface textures or their bark is used as landscape mulch. The process of removing bark is decortication and a log or trunk from which bark has been removed is said to be decorticated.
Сырқауыш
Ритидом – ағаштардың сабақтарын жауып тұратын қабықтың ең танымал бөлігі. Ол көбінесе өлі жасушалардан тұрады және суберленген перидерма, қыртыс және ұрықтандыру тіндерінің көптеген қабаттарының қалыптасуы нәтижесінде пайда болады. Ритидом ескі ағаштардың сабақтарында және тамырларында ерекше жақсы дамыған. Бұталарда ескі қабық тез қабығылып, қалың ритидом жиналады. Әдетте, ритидом ағаштың діңінің немесе түбінің (жерден басталып, негізгі тармақталу басталатын жерге дейінгі бөлік) ең қалың және ерекше болып келеді.
The rhytidome is the most familiar part of bark, being the outer layer that covers the trunks of trees. It is composed mostly of dead cells and is produced by the formation of multiple layers of suberized periderm, cortical and phloem tissue. The rhytidome is especially well developed in older stems and roots of trees. In shrubs, older bark is quickly exfoliated and thick rhytidome accumulates. It is generally thickest and most distinctive at the trunk or bole (the area from the ground to where the main branching starts) of the tree.
Химиялық құрамы
Қабық тіндері ағаш тамырлы өсімдіктердің салмағының 10-20% құрайды және әртүрлі биополимерлер, таниндер, лигнин, суберин және полисахаридтерден тұрады. Қабық тінінің 40%-ға дейін лигниннен тұрады, ол өсімдіктің маңызды бөлігі болып табылады және целлюлоза сияқты әртүрлі полисахаридтер арасындағы байланыс арқылы құрылымдық қолдауды қамтамасыз етеді. Ақ шіру саңырауқұлағы Lentinula edodes (Шиитаке саңырауқұлағы) арқылы шіру кезінде қабық қабырғасындағы лигнинді 13C NMR талдауы лигнин полимерлерінің құрамында өсімдіктің ішкі бөлігімен салыстырғанда, сирингил бірліктеріне қарағанда гуаяцил лигнин бірліктерінің көп екенін көрсетті. Бұл қабықпен қорғалған өсімдіктерде лигнин бірліктерінің концентрациясы мен түрі саңырауқұлақтың ыдырауына қарсы қосымша төзімділікті қамтамасыз етуі мүмкін дегенді білдіреді. Қазіргі қолданыста "galling" әдетте жәндіктер немесе патогендердің әсерінен өсімдікте пайда болатын қалыптан тыс өсуді білдіреді. Қабықтың зақымдануы өсімдікке бірнеше зиянды әсер етеді. Қабық, әсіресе саңырауқұлақтардан, ауру қысымына қарсы физикалық кедергі болып табылады, сондықтан оны алып тастау өсімдікті ауруларға осал етеді. Флоэманың зақымдануы немесе жойылуы өсімдіктің фотосинтез өнімдерін тасымалдауын қиындатады; егер сабақтың айналасындағы флоэманың жолағы толығымен алынса, өсімдік әдетте тез қурап қалады. Бау-бақша шаруашылығында және қалалық көгалдандыруда қабықтың зақымдануы көбінесе эстетикалық зиянға әкеледі. Ағаш тәрізді өсімдіктердің қабығына келтірілген зақымды қалпына келтіру қабілеті түрлеріне және зақымдану түріне байланысты әртүрлі болады. Кейбіреулері жараны жылдам жабатын каллус өсіруге қабілетті, бірақ көзге көрінетін із қалдырады, ал емен сияқты басқалары кең көлемді каллус жөндеуін жасамайды. Зақымдалған жерді аурулар мен жәндіктерден қорғау үшін кейде шырын бөлінеді. Қабықта немесе оның үстінде жәндіктер, саңырауқұлақтар және мүк, балдырлар және басқа да тамырлы өсімдіктер сияқты басқа да өсімдіктерді қоса алғанда, көптеген тірі организмдер мекендейді. Бұл организмдердің көпшілігі патогендер немесе паразиттер, бірақ кейбіреулері симбиоздық қарым-қатынаста болады.
Bark tissues make up by weight between 10 and 20% of woody vascular plants and consists of various biopolymers, tannins, lignin, suberin and polysaccharides. Up to 40% of the bark tissue is made of lignin, which forms an important part of a plant, providing structural support by crosslinking between different polysaccharides, such as cellulose. Analysis of the lignin in the bark wall during decay by the white rot fungi Lentinula edodes (Shiitake mushroom) using 13C NMR revealed that the lignin polymers contained more Guaiacyl lignin units than Syringyl units compared to the interior of the plant. This could mean that the concentration and type of lignin units could provide additional resistance to fungal decay for plants protected by bark. In modern usage, "galling" most typically refers to a type of abnormal growth on a plant caused by insects or pathogens. Bark damage can have several detrimental effects on the plant. Bark serves as a physical barrier to disease pressure, especially from fungi, so its removal makes the plant more susceptible to disease. Damage or destruction of the phloem impedes the transport of photosynthetic products throughout the plant; in extreme cases, when a band of phloem all the way around the stem is removed, the plant will usually quickly die. Bark damage in horticultural applications, as in gardening and public landscaping, results in often unwanted aesthetic damage. The degree to which woody plants are able to repair gross physical damage to their bark is quite variable across species and type of damage. Some are able to produce a callus growth which heals over the wound rapidly, but leaves a clear scar, whilst others such as oaks do not produce an extensive callus repair. Sap is sometimes produced to seal the damaged area against disease and insect intrusion. A number of living organisms live in or on bark, including insects, fungi and other plants like mosses, algae and other vascular plants. Many of these organisms are pathogens or parasites but some also have symbiotic relationships.
Қолданылуы
Кейбір ағаштардың қабығының ішкі қабаты (флоэма) жеуге жарамды. Аңшы-жинаушы қоғамдарында және ашаршылық кезінде оны жинап, тағамдық көз ретінде пайдаланады. Скандинавияда қабықтан нан жасау үшін қарабидайға қайын немесе қарағайдың қабығының пісірілген және ұнтақталған ең ішкі қабаты қосылады. Солтүстік Еуропаның Сами халқы көктемде жыртылған, дайындалып, негізгі тағамдық ресурс ретінде сақталатын қарағай (Pinus sylvestris) қабығының үлкен жапырақтарын пайдаланады. Ішкі қабық жаңа, кептірілген немесе қуырылған күйінде желінеді. Қабық құрылыс материалы ретінде қолданылуы мүмкін және өнеркәсіпке дейінгі қоғамдарда кеңінен қолданылған. Кейбір қабықтарды, әсіресе қайын қабығын, ұзын тілімдерде және басқа да механикалық тұрғыдан байланысқан құрылымдарда жыртуға болады, бұл қабықты каноэ жасауға, шатырлардағы дренаж қабаты ретінде, аяқ киім, рюкзак және басқа да пайдалы заттарға пайдалануға мүмкіндік береді. Қабық отарлық қоғамдарда, әсіресе Австралияда, сыртқы қабырғаларды қаптау және шатыр жабу үшін құрылыс материалы ретінде де қолданылған. Нақ кеуек еменнің (Quercus suber) қабығы ағаш өлмейтіндей етіп, оны топырақ өнімдері ретінде жинауға жеткілікті қалың болады; осы түрде қабық өте қалың болуы мүмкін (мысалы, 20 см-ден астам). Кейбір сабақ қабықтарының химиялық құрамы басқа бөліктерінен едәуір өзгеше. Осы химиялық құралымдардың кейбіреулері пестицидтік, тағамдық немесе медициналық және мәдени маңызы бар этнофармакологиялық қасиеттерге ие. Қабықта мықты талшықтар бар, олар баст деп аталады, және Солтүстік Еуропада кішкентай жапырақты липаның (Tilia cordata) жас бұтақтарының қабығын арқан және сегіздік жасау үшін пайдаланудың ұзақ дәстүрі бар, мысалы, викинг кемелерінің жабдықтарында. Қабықтан жасалған коммерциялық өнімдерге тотық, қант, хинин (Cinchona қабығынан) және аспирин (тал ағаштарының қабығынан) жатады. Кейбір ағаштардың, әсіресе еменнің (Quercus robur) қабығы - дубиль қышқылының көзі, ол тері өңдеуде қолданылады. Ағаш өңдеу өнімдерінен қалған қабық чиптері көбінесе қабық малч ретінде қолданылады. Қабық бау-бақша шаруашылығында маңызды, өйткені ұсақталған күйде эпифиттер сияқты қалыпты топырақта өспейтін өсімдіктер үшін қолданылады. Ағаш қабығында лигнин бар, ол пиролизденген кезде табиғи фенол туындыларына бай сұйық биомай өнімдерін береді. Олар фоссильдік фенолдарды фенол-формальдегид (ФФ) шайырларында, бағытталған талшықты тақталарда (ОЖТ) және фанерде алмастыру үшін қолданылады.
The inner bark (phloem) of some trees is edible. In hunter gatherer societies and in times of famine, it is harvested and used as a food source. In Scandinavia, bark bread is made from rye to which the toasted and ground innermost layer of bark of scots pine or birch is added. The Sami people of far northern Europe use large sheets of Pinus sylvestris bark that are removed in the spring, prepared and stored for use as a staple food resource. The inner bark is eaten fresh, dried or roasted. Bark can be used as a construction material, and was used widely in pre industrial societies. Some barks, particularly Birch bark, can be removed in long sheets and other mechanically cohesive structures, allowing the bark to be used in the construction of canoes, as the drainage layer in roofs, for shoes, backpacks, and other useful items. Bark was also used as a construction material in settler colonial societies, particularly Australia, both as exterior wall cladding and as a roofing material. In the cork oak (Quercus suber) the bark is thick enough to be harvested as a cork product without killing the tree; in this species the bark may get very thick (e. g. more than 20 cm has been reported). Some stem barks have significantly different phytochemical content from other parts. Some of these phytochemicals have pesticidal, culinary, or medicinally and culturally important ethnopharmacological properties. Bark contains strong fibres known as bast, and there is a long tradition in northern Europe of using bark from coppiced young branches of the small leaved lime (Tilia cordata) to produce cordage and rope, used for example in the rigging of Viking Age longships. Among the commercial products made from bark are cork, cinnamon, quinine (from the bark of Cinchona) and aspirin (from the bark of willow trees). The bark of some trees, notably oak (Quercus robur) is a source of tannic acid, which is used in tanning. Bark chips generated as a by product of lumber production are often used in bark mulch. Bark is important to the horticultural industry since in shredded form it is used for plants that do not thrive in ordinary soil, such as epiphytes. Wood bark contains lignin which when pyrolyzed yields a liquid bio oil product rich in natural phenol derivatives. These are used as a replacement for fossil based phenols in phenol formaldehyde (PF) resins used in Oriented Strand Board (OSB) and plywood.
Басқа сілтемелер
Седрик Полле, Барк: Әлемдегі ағаштарға жақын тамашалау. Лондон, Франсис Линкольн, 2010 жыл. (Түржімелеген: Сьюзан Берри)
Cédric Pollet, Bark: An Intimate Look at the World's Trees. London, Frances Lincoln, 2010. (Translated by Susan Berry)