Кіріспе
Бельгияның ядролық зерттеу орталығы
SCK CEN (Бельгияның ядролық зерттеу орталығы), 2020 жылға дейін SCK•CEN деп қысқартылған, Бельгияның Моль қаласында орналасқан Бельгияның ядролық зерттеу орталығы. SCK CEN ядролық зерттеу, қызметтер және білім беру саласындағы әлемдік көшбасшы.
Тарих
SCK CEN 1952 жылы құрылды және бастапқыда Studiecentrum voor de Toepassingen van de Kernenergie (Ядролық энергияны қолдану жөніндегі ғылыми-зерттеу орталығы) деп аталды, қысқартылып STK. Мол коммунасында жер сатып алынды, ал келесі жылдары осы аумақта көптеген техникалық, әкімшілік, медициналық және тұрғын үй ғимараттары салынды. 1956-1964 жылдары төрт ядролық зерттеу реакторы жұмыс істеуге кірісті: BR 1, BR 2, BR 3, Еуропадағы алғашқы қысымды су реакторы және VENUS. 1963 жылы SCK CEN 1600 адамды жұмысқа алды, бұл көрсеткіш келесі онжылдықтар бойында шамамен сол деңгейде сақталды. 1970 жылы SCK CEN қызмет саласын ядролық сектордан тысқары кеңейтті, бірақ ядролық зерттеулерге басымдық берілді. 1991 жылы SCK CEN бөлінді, ал жаңа институт VITO (Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek; Фламанд технологиялық зерттеулер институты) ядролық емес қызметті өз мойнына алды. Қазіргі таңда SCK CEN-де 850-ге жуық қызметкер жұмыс істейді. 2017 жылы Халықаралық атом энергиясы агенттігі SCK CEN-ді зерттеу реакторы негізінде құрылған төрт халықаралық орталықтың бірі деп таныды.
Ұйымның профилі
SCK CEN – белгілі бір жеке құқық негізіндегі қоғамдық пайдалы қор, ол белгілі бір энергия саласы үшін жауапты белгілі бір бельгиялық федералды министрліктің басшылығында жұмыс істейді. SCK CEN-де 800-ден астам қызметкер жұмыс істейді және жылдық бюджеті 180 миллион еуроны құрайды. Еуропалық комиссия BR3 жобасын реакторды нақты жағдайларда демонтаждаудың техникалық және экономикалық мүмкіндігін көрсету үшін пилоттық жоба ретінде таңдады.
ЖЕР ЖҮГІ
1964 жылы "Вулкандық тәжірибелік ядролық зерттеу" деген мағынаны білдіретін "ВЕНУС" ғылыми-зерттеу реакторы пайдалануға берілді. VENUS жаңа реакторлық жүйелердің ядролық реактор физикасын зерттеу және реакторлық есептеулерді сынау үшін тәжірибелік орналым ретінде қолданылады. Орналым бірнеше рет қайта жаңартылып, модернизацияланды. GUINEVERE жобасының аясында SCK CEN "ВЕНУС" реакторын үдетілген жүйелердің (Accelerator Driven Systems - ADS) масштабты моделіне айналдыруға шешім қабылдады. Бөлшектер үдеткіші алғаш рет 2011 жылы қосылды. "ВЕНУС" – "қуаты жоқ реактор": оның қуат тұтынуы бар болғаны 500 Ваттты құрайды.
МИРРХА
MYRRHA – жоғары технологиялық қолданыстарға арналған көп мақсатты гибридтік зерттеу реакторының жобасы. MYRRHA – бөлшектік үдеткішпен қоздырылатын әлемдегі алғашқы зерттеу реакторы.
INES оқиғалары
BR2 реакторының ыстық камерасындағы газ шығуы салдарынан 2019 жылдың 15 мамырында селен-75 атмосфераға таратылды. FANC бұл оқиғаны Халықаралық ядролық және радиологиялық оқиғалар шкаласының (INES шкаласы) 1-ші деңгейіне жатқызды. 75Se (жартылай ыдырау периоды = 119,8 күн) IRSN (Institut de Radioprotection et de Sûreté Nucléaire, Франция) қарасты бірнеше ауа мониторинг станцияларының аэрозольдік сүзгілерінде, Лилль аймағында және Францияның солтүстік-батыс бөлігінде төмен концентрацияда анықталды. IRSN атмосфералық таралуды модельдеу талдауын жүргізді. Дозалық бағалау Францияда халық денсаулығына қауіп тудырмайтын, өте төмен (< 1 микрозиверт) деңгейдегі әсер етуді көрсетті. 2021 жылдың 27 қаңтарында BR2 реакторының қуаты толық өлшенбеді, себебі үш өлшеу тізбегінің екеуі регламентке сәйкес жұмыс істемеді, ал үшіншісі бұзылған еді. Орналымда үш өлшеу тізбегінің екі тәуелсіз жиынтығы болғандықтан, қуаттың кез келген өзгеруі анықталуы мүмкін еді. FANC бұл оқиғаны INES шкаласы бойынша 2-ші деңгейге жатқызды, себебі жұмыс шарттары бұзылғандықтан ғана емес, сонымен қатар 2019 жылы SCK CEN-де осындай оқиға болған еді. Бұл екі оқиға лицензия иесінің қауіпсіздік мәдениетінің жетіспеуіне байланысты болды, бұл қате операцияларға әкеп соқты.
Ғылыми-зерттеу қызметі
Орталықтардың ғылыми-зерттеу қызметі келесі негізгі бағыттарға негізделген.
HADES
1980 жылы SCK CEN Моль учаскесіндегі Бум сазы қалыптастыруындағы терең саз қабаттарында геологиялық кәделенудің мүмкіндігін зерттеу үшін жер асты зерттеу зертханасын (URL) салуды бастады, ол жер бетінен 223 метр тереңдікте орналасқан. Жер асты зертханасына грек мифологиясындағы жер асты құдайы Хадес деген ат берілді. HADES – "Жоғары активті қалдықтарды кәделену тәжірибелік алаңы" деген мағынаны білдіретін аббревиатура. Мұнда 45 жылдан астам уақыт бойы
Ақ қар
2018 жылдан бері SCK CEN «Аққу» (JL 900) ерте ескерту жүйесін пайдалануға берді. Бұл қондырғы сағатына 900 м³ ауаны сүзгілер арқылы тартады. Бұл сүзгілер апта сайын ауыстырылып, талдаудан өтеді. Жүйе үлкен көлемде ауа тартқандықтан, SCK CEN ауадағы шаңдағы радиоактивтіліктің өте төмен концентрациясын анықтай алады. Осылайша, радиоактивті шығарылымдар, тіпті шетелден келгені болса да, назарсыз қалмайды. Төмен концентрацияларды анықтау, жасырын ақау сияқты, қалыптан тыс шығарылымды немесе ядролық оқиғаны көрсетуі мүмкін. «Аққу» 2020 жылы Украинадағы Чернобыль аймағындағы орман өрттері кезінде тараған 137Cs изотопын сәтті анықтады.
Ядролық материалдар туралы ғылым
Сәулелену әсері астындағы материалдардың мінез-құлқы туралы білімді, түсінікті және сандық модельдеуді жетілдіру мақсатында зерттеулер жүргізіледі, содан кейін олардың өнімділігін болжауға болады. Ядролық қолданыстарда пайдаланылатын ядролық отын, құрылыс материалдары және радиоизотоптар сияқты жаңа материалдарды әзірлеу, бағалау және растау – осы зерттеулердің мақсаты.
Жоғары технологиялық ядролық жүйелер
GEN IV реактор жүйелері мен ITER саласындағы Бельгияның қазіргі біліктілігін арттыруға зор үлес қосылуда. Индустрия және халықаралық зерттеу топтарымен бірлесіп, жаңа реакторлық технологиялар мен құралдарды әзірлеу және сынау бойынша ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар жүргізілуде. Бұл, әсіресе, трансмутация процестерін жүргізуге мүмкіндік беретін эксперименталдық жылдам спектрлі орналым (MYRRHA) құрылысына көмектеседі.
Қоршаған орта, денсаулық және қауіпсіздік
Радиобиология және экология, қоршаған орта химиясы, иеліктен шығару, радиоактивті қалдықтарды басқару және кезендік тоқтату салаларындағы мамандандырылған ғылыми-зерттеу жұмыстарынан өзге, SCK CEN сәулелену дозиметриясы, калибрлеу және спектрометрия сияқты жоғары сапалы өлшемдер қызметтерін де ұсынады. Саясатты қолдау, шешім қабылдау және әлеуметтік аспектілерді ядролық зерттеулерге интеграциялау жөніндегі зерттеулер, радиациялық қорғау және энергетикалық саясатқа қатысты күрделі мәселелерді шешуге көмектеседі. Метеорологиялық өлшеулер үшін 121,1 метрлік биіктіктегі тіреу мачтасы бар.
Білім беру және оқыту Академия (ACA)
Ядролық ғылым мен технологияны бейбіт мақсатта қолдану саласында 60 жылдан астам ғылыми тәжірибесі бар SCK CEN білім беру және оқытуды да жүргізіп келеді. SCK CEN-дегі ACA қызметі реактор физикасы, реакторды пайдалану, реакторлық инженерия, радиациялық қорғау, нысандарды жою және радиоактивтік қалдықтарды басқару сияқты салаларды қамтиды. Курстармен қатар, SCK CEN студенттерге өз зертханаларында және ғылыми реакторларында ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу мүмкіндігін ұсынады. Соңғы курс студенттері мен PhD үміткерлері SCK CEN-нің жетекшісімен бірлесіп және университеттің ғылыми жетекшісімен тығыз байланыста жасалған бағдарламаға қатыса алады. Докторантурадан кейінгі зерттеушілер негізінен институттың басымдық бағдарламалары мен ғылыми-зерттеу тақырыптарына сәйкес келетін мамандандырылған ғылыми салаларда жұмысқа алынады.
Атомвик
Атомвик қызметкерлерді орналастыру үшін салынған. Фламанд технологиялық зерттеу институты құрылғанда бірқатар пәтерлер берілді, бірақ ауданның басым бөлігі әлі де зерттеу орталығына тиесілі. Тұрғын үйлерден бөлек, ауданда спорттық инфрақұрылым да бар.