Кіріспе
Жетістік ағынының түрі. Таулық жетістіктер – тау өткелдері арқылы бағытталған жер беті желдерінің әсерінен пайда болатын, кейде жоғары жел жылдамдығы мен температураның күрт өзгеруіне себеп болатын жетістік ағынының бір түрі.
Mountain jets are a type of jet stream created by surface winds channeled through mountain passes, sometimes causing high wind speeds and drastic temperature changes.
Орталық Америка ұшақтары
Солтүстік Тынық мұхитының шамамен 120° батыс бойындағы аймаққа Орталық Америка тау жоталарындағы саңылаулар арқылы соққан желдің күшті әсері тиеді. Аймақтағы ауа ағыны теңіз деңгейінен шамамен 1 км биіктікте батысқа қарай ағып, Интраамерикалық төменгі деңгейлі жел ағысын құрайды. Бұл ағын, пассат желдері және Солтүстік Америкадан оңтүстікке қарай келген суық ауа бірнеше тау аңғарлары арқылы желдің ағылуына себеп болады. Орталық Америкада Америка Кордильерасындағы жарыстар арқылы Тынық мұхиты жағынан басым желдің әсерінен туындаған үш негізгі жел ағыны бар. Техуано желді Мексика шығанағынан Мексиканың Техуантепек аралшасындағы Чивела асуы арқылы соғып, Тынық мұхиты жағалауындағы Техуантепек шығанағының үстінен шығарады. Чивела асуы – Оңтүстік Сьерра-Мадре-дель-Сур және оңтүстіктегі Сьерра-Мадре таулары арасындағы саңылау. Папагайо желдері Никарагуа көлдерінің үстінен соғып, Тынық мұхиты жағалауындағы Папагайо шығанағының үстінен алысқа дейін соғады. Кордильера Централь таулары оңтүстікке қарай көтеріліп, біртіндеп Гатун көліне және Панама аралшасына дейін төмендейді. Панама желдері Панамадағы Гейлард кесігі арқылы Тынық мұхитына жетеді, ол Панама каналын да қамтиды.
Себеп
Ауа ағыны Солтүстік Америка құрлығынан келетін суық, тығыз ауаның күрделі қозғалысынан туындайды. Техуано және Папагайо желдерін тудыратын метеорологиялық механизм салыстырмалы түрде қарапайым. Қыс мезгілінде Солтүстік Америкадан Мексика шығанағы арқылы оңтүстікке қарай суық, жоғары қысымды ауа райы жүйелері жылжиды. Бұл жоғары қысым жүйелері Мексика шығанағы атмосферасы мен Тынық мұхитының үстіндегі жылы, ылғалды атмосфера арасында күшті қысым градиентін қалыптастырады. Өзеннің биік жерден төменге ағуы сияқты, жоғары қысымдағы ауа төменгі қысымға қарай "төменге" ағып кетеді, бірақ Кордильера таулары ауа ағынын тоқтатады, оны Мексикадағы Чивела асуы, Никарагуадағы көлдер аймағы және Панамадағы Гейлард (Кулебра) тілігі арқылы бағыттайды. Көп жағдайларда Техуано желінен кейін бірнеше күннен соң Папагайо және Панама желдері соққанда, жоғары қысым жүйесі оңтүстікке жылжып бара жатады. Бұл суық толқындардың келуі және олармен байланысты антициклондық айналым, төмен ендіктердегі пассат желдерін күшейтеді, және бұл әсер бірнеше күнге созылуы мүмкін. Орталық Америкадағы жел ағыны екі ауа ағынының қосылуынан тұрады: біреуі солтүстіктен, суық толқындармен байланысты, ал екіншісі солтүстік-шығыстан, Оңтүстік Американың солтүстігіндегі пассат желдерімен байланысты.
Жергілікті әсерлері
Желдің жылдамдығы сағатына 80 шақырымнан жоғары, ол Чивела асуынан төмен қарай тау беткейлерімен және Техуантепек шығанағының суы арқылы соғады, кейде Тынық мұхитына 800 шақырымнан астам қашықтыққа жетеді. Техуантепек шығанағының үстіндегі су беті бір күн ішінде 10 °C-қа дейін суынуы мүмкін. Басқа спутниктік сенсорлармен анықталатын салқын судан өзге, мұхиттың осы желдерге реакциясы мұхит түсінің өлшемдерінен алынған хлорофиллдің спутниктік бағалауларында да көрінеді. Судың салқындауы және хлорофиллдің жоғары концентрациясы – суық, қоректік заттарға толы терең судың араласуы мен көтерілуінің белгілері. Балықтар осы азық-түлікке жиналады, бұл Техуантепек шығанағындағы өте табысты балық аулау өнеркәсібін қолдайды.