Кіріспе

Чарльз В. Чеснатттың 1901 жылғы романы «Дәстүрдің мәні» (1901) – афроамерикалық автор Чарльз В. Чеснатттың Солтүстік Каролина штатының Уилмингтон қаласында 1898 жылы болған Уилмингтон көтерілісі туралы көркем әңгімесі, бұл оқиғаның өзі жақында ғана болған.

Сюжетке кіріспе

Бұл оқиға 1898 жылы Уилмингтонда болған "расалық бүліктерге" әсер еткен ақ үстемдік қозғалысының өркендеуін көркем бейнелейтін туынды. Сарапшылар оқиғаға қатысты дұрыс атауды талқылайды; кейбіреулері "қан қырғыны" деген терминді қолдайды, ал Солтүстік Каролина штатының комиссиясы оны мемлекеттік төңкеріс деп санайды – АҚШ тарихында заңды түрде сайланған үкіметті құлатудың жалғыз жағдайы. Ақ нәсілділер қаладағы қара нәсілділерге шабуыл жасап, өлтірді және округтік билікті құлатты, нәтижесінде үстемдікке ақ нәсілшілдер келді. Чеснат осы кітаптың "Том ағаның қабығынан кейінгі ұлттық тарихымыздағы бір дәуірді суреттеген заңды мұрагер ретінде халық санасына орнығатынын" күткен. "Дәстүрдің мәні" Оңтүстікте жағымсыз қабылданды және Солтүстікте ара-жібек пікірлерге ие болды. Бірінші жылы кітаптан бар болғаны 3726 дана сатылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Уэллингтон қаласында өтетін "Традицияның мәні" романы ғасыр басындағы Америка Оңтүстігіндегі нәсілдік сегрегацияның екі ұшын қамтитын бірнеше байланысты сюжеттерді қамтиды. Бір сюжетте Веллингтонның ірі газетінің иесі, ақ майор Картерет, қаланың саяси билігін бағындыру үшін бірнеше ықпалды ақ адаммен сөз байласады. Олар қара баспасөз бетінде жарияланған, ақ нәсілділердің линчелеу амалдарын сынаған ошақты редакциялық мақалаға ашуланып, наразылық білдіреді. Қаладағы жағдай ушығу кезінде Картерет отбасылық мәселелерге тап болады: оның жалғыз қызы Доди мен әйелі Оливия екеуі де ауырып қалған. Картереттің немересі Клара, жақында қоғамға енгізіліп, әдемі, бірақ ашкөз аристократ Том Деламердің қызығушылығына түседі. Том көбінесе кешкі уақытта ішімдік пен карта ойындарына құмарлық танытады. Оның әдеттері Клараға таласқан Ли Эллис пен Уильям Миллерден өзгеше – Миллер жас қара дәрігер, әйелімен бірге Веллингтонға медициналық тәжірибе алу үшін оралған. Ол медициналық білімін Париж бен Венада алған. Сегрегация мен Джим Кроу расизміне қарамастан, Миллер өз практикасын ашып, жаңа өмірін бастайды. Миллердің әйелі Джанет, Оливия Картереттің аралас нәсілді жарты қарындасы. Джанет өмірінің бар сағатын ақ әпкесінің өзінің әкесінің араласқандығын мойындауын күтіп өткізеді, бірақ Оливия анасы қайтыс болғаннан кейін бұл жайтты қабылдауға келмейді. Джош Грин бала кезінде әкесінің ақ адамның қолынан қаза табуын көреді – бұл капитан МакБэйн есімді кейіпкер, ол кек алуға азуланған. Осы барлық жекелеген оқиғалар екі оқиғаға байланысты дағдарысқа ұшырайды: ақ әйел, Поли Очилтридің қазасы, осы қылмысқа қара қызметші Сэнди Кэмпбелл айыпталады, сондай-ақ округтік сайлау. Миллердің нақты кісі өлтіруші, Том Деламердің әкесіне ескерту жасағанда емес болса, Кэмпбелл сотсыз-ақ дарға асылып, өртелер еді. Ескі мистер Деламер мен Ли Эллис шындықты ашып, Сэндидің өмірін сақтайды, бірақ Том жасаған қылмысы үшін жазаланбайды. Бірнеше айдан кейін, сайлау қарсаңында майор Картерет, капитан МакБэйн және генерал Белмонт «революция» жасап, республикалық партияны биліктен құлатуға және қара нәсілділердің сайлауға қатысуына кедергі келтіруге сөз байласады. Олар «Morning Chronicle» газетінде қоздыратын мәлімдемелер жариялайды, нәтижесінде революция қаланы қамтыған көтеріліске айналады. Романның мән-жайы – кейбіреулер үшін әділдік: адал қызметші Кэмпбелл өзінің меценатымен құтқарылады, Деламер құрметтен түседі, Джош Грин өзінің өмірін құрбан ете отырып, әкесінің өлімі үшін кек алады, ал Джанет Миллер өзінің қарындасынан мойындау алады, ол майор Картеретпен бірге, ауырған Додиді құтқару үшін қара Миллер отбасына құрмет көрсетуге мәжбүр болады.

Негізгі тақырыптар

Роман Уилмингтондағы "расалық тәртіпсіздік" туралы көптеген сенсациялық хабарларды тікелей жоққа шығару мақсатымен жазылды. Бұл хабарлардың ішінде дәл емес жаңалықтар мен ақ нәсілшілдік идеологияны қолдайтын романдар сериясы бар еді. Осы хабарлар Солтүстіктегі оқырмандарға ғана қолжетімді болды, олардың білімі баспадан қолжетімді ақпаратпен шектелген. Чеснут өзі 1905 жылы роман туралы ойланып, орта мектеп оқушысының атынан келген хатқа жауап берді: "Кітап жұртшылық тарапынан құрметпен қабылданды, бірақ аса зор ықылас тудырмады. "Жұртшылық" дегенім – газеттер мен журналдардағы қоғамдық пікірді бейнелейтін үлкен оқырман қауымы. Кітап жақсы сатылды, бірақ ащы айтылды. Мен оны осылай жазуды көздемедім. Менің ойымша, ол солай болған жоқ".

Тарих пен мұраға сілтеме жасау

Роман соғыстан кейінгі Оңтүстік Америка Құрама Штаттарының түрлі топтары мен нәсілдерін көрсетеді және 1898 жылғы Уилмингтон көтерілісін суреттейді. Гордон Фрейзер романның кейбір элементтері, әсіресе афроамерикалықтардың қарсылығын бейнелейтін сахналар, 1900 жылы Жаңа Орлеандағы Роберт Чарльз көтерілісінен үлгі алғанын айтады. «Дәстүрдің мәні» Франсис Харпердің «Иола Лерой» романы мен Букер Т. Вашингтонның 1895 жылғы Атлантадағы танымал сөйлеуіне баға береді. Нәсілдік қатынастарға қатысты бейтарап көзқарасқа сынды доктор Уильям Миллер бейнесі арқылы көрсетеді. 2003 жылғы ақпанда BBC Radio 4 арнасында классикалық сериал ретінде Шерил Мартиннің радиоқоюы, Пэм Фрейзер Соломонның режиссерлігімен көрсетілді.