Кіріспе
Мичиган көлі мен Грин-Бейді байланыстыратын бұғаз – Порт-де-Мортс, сондай-ақ Порт-де-Мортс, Өлім есігі және Өлімнің қақпасы деп те аталады. Бұл бұғаз, Door түбегінің солтүстік ұшы мен Потаватоми аралдарының ең оңтүстігі арасында Мичиган көлін Грин-Беймен байланыстырады. Плюм аралы мен түбек арасындағы ең тар жерінде Порт-де-Мортс бұғазы шамамен бір жарым мильге жуық. Атауы француз тілінен келген және "өлілердің есігі" деген мағынаны білдіреді.
Porte des Morts, also known as Porte des Mortes, the Door of Death, and Death's Door is a strait linking Lake Michigan and Green Bay between the northern tip of the Door Peninsula and the southernmost of the Potawatomi Islands. At its narrowest reach between Plum Island and the peninsula, the Porte des Morts Passage is about one and one third miles across. The name is French and means "door of the dead".
Қазіргі динамика
Жартыаралдың солтүстігінде Грин-Бейден жылы су Мичиган көліне беттік қабатпен ағып келеді, сонымен бірге суық көл суы Грин-Бейге тереңден еніп кіреді.
Атаудың шығу тегі
1840 жылдары жергілікті американдықтардың аймақ балықшыларына берген дәстүрлеріне сәйкес және 1834 жылы аймақты зерттеген үкімет инженері капитан Бринк пен Хьяльмар Р. Холандтың Дор округінің екі томдық тарихында айтылғандай, бұл қауіпті атау Виннебаго мен Потаватоми тайпалары арасындағы шайқасқа барып тығылады. Холандтың есебі былай: Оңтүстік-батыстан көшіп келген винебаголар өздеріне дейін келген мейірімді потаватомилермен жер бөлісуге риза болмады. Олар соңғыларын жарым аралдан аралдарға итеріп жіберіп, аралдарға да шабуыл жасауға дайындалыпты. Потаватомилер қорғаныс үшін бір айласыз жоспар ойлап тапты. Олар үш барлаушыны винебаголардың орнын аңдып шығуға жіберді. Кейін тыңшылар от жағып, Потаватоми жауынгерлерінің қауіпсіз жерге түсіп, Виннебагоға арт жағынан шабуыл жасауын талап етті. Алайда барлаушылар анықталып, тұтқындалды. Екеуі құпиясымен бірге өлді, бірақ біреуі жоспарды ашты. Бұл жоспарды білген винебаголар оны өздерінің пайдасына пайдалануды шешті және екі жақтан шабуыл жасады. Олар қауіпсіз жерге қонбайтын биік жарды таңдап алып, отты белгі етті. Олар соғыс жасағын тоқтатуды жоспарлады, өйткені олар каноэде көмектесе алмады. Олар екінші топты Потаватоми ауылдарына шабуыл жасауға жіберді, олар жауынгерлері жоқ болғандықтан қорғанышсыз қалады. Потаватоми қорғаушылары аралдарды тастап кеткен кезде ауа райы салыстырмалы түрде тыныш болды, бірақ олар каналдың ортасына жеткенде, қатты солтүстік жел басталды. Алайда олар сигналға жақын жерге аман-есен қонуға сенімді болып, алға қарай ұшып кетті. Олар келгенде, винебаголар шабуыл жасап, жоғарыдан жаңбыр жауды. Олар жағаға шыға алмады, ал солтүстіктен соққан қатты жел мен толқындар олардың қауіпсіз жерге қашып кетуіне кедергі жасады. Қайықтарды толқынға ұшыратып, жартастарға соқты. Бірнеше потаватоми толқындардан аз ғана қашықтықтағы жарға көтеріліп шықты. Кейбір винебаголар жарға секіріп түсіп, сонда ұрыс-керіс жалғасты, сонда үлкен толқын олардың бәрін көлге алып кетті. Жардағы шайқастан кейін қалған винебаголар екінші топтың оралуын күтті. Потаватомидің қашуына кедергі болған жел мен толқындар да винебагодағы шабуылдаушы топты ұстаған сияқты. Олар енді қайтып көрінбеді. Бұл оқиғадан кейін винебаголар бұл аралдарға қайтадан кіруге тырыспау керектігін білдірді, өйткені бұл – өлімге апаратын жол деп ойлады. Есеп Потаватомидің пайдасына жасалған сияқты. Винебаголар, немесе өздерінің таңдаған аты Хо Чанк, өздерін қатыгез деп сипаттамайды. Әртүрлі тарихи деректер бұл аймаққа алғаш келген Потаватоми халқы екенін және Виннебаголардың жақында Иллинойс қолдарынан қатты зардап шеккенін көрсетеді. Егер бұл жазбада атаудың шығу тегі дұрыс айтылса, онда шайқас XVII ғасырдың ортасында, Потаватомилер осы аймаққа қоныстанғаннан кейін және француздар бұл аймақты тұйық атауға жеткілікті пайдаланбастан бұрын болған. Бұл атаудың шығу тегіне қатысты басқа да түсініктер айтылған. Американың түпкілікті тұрғындары туралы бір аңызда, бір тайпасы түнде өздерінің жауларын бұғаз арқылы аударту үшін жұқа мұз үстінде лагері оттарының шеңберін құрып отырғаны айтылған. План іске асты, содан шабуылшылар қаза тапты. Басқа бір жазбада дауыл кезінде каноэлердің жартасқа ұрылуы туралы айтылған, бірақ соғысқа қатысты ештеңе айтылмаған. Сондай-ақ, француздар ағылшындардың Висконсинге және басқа да айналадағы аймақтарға тері саудасы бағытын құруын қаламай, теңізшілерді теңізден өтуден қорқытып, қорқыту үшін жолды атады. Алайда, ағылшындар Ұлы көлдерге келгенге дейін бұл арнаның аты болған. "Өлімге апаратын қақпа" деген атаудың әлдеқайда үлкен мәні бар болуы мүмкін. Жан Николеттің 1634 жылы Грин-Бэйге сапары мен 1650-ші жылдардың соңында француз трапперлерінің оралуы арасындағы аймақтың жазба тарихы іс жүзінде бос бетке айналды. Осылайша, сол кезеңде Виннебаго халқының санының күрт азаюының жалғыз себептері - он мен жиырма мыңнан бес, алты немесе жеті жүзге дейін - жергілікті тұрғындардың ауызша дәстүрлерінен жиналған, олар жазушының қарындашына жеткен кезде, жиі араласып, бөлек оқиғалардың егжей-тегжейін шатастырады. Р. Дэвид Эдмундс Виннебагоның потаватомилердің алғашқы шабуылын сәтті тоқтатқаннан кейін, Мичиган көлінде болған дауылда бірнеше жүз жауынгерінен айырылғанын айтады. Кэрол Мейсон да 600 жауынгердің жоғалғанын айтады, бірақ олардың қай су айдынында жоғалғанын көрсетіп, есептің сенімділігіне күмән келтіреді. Ли Султсман Виннебаго...
The Winnebago, having migrated from the southwest, were not content to share the land with the gentle Potawatomi, who had arrived before them. They had already pushed the latter from the peninsula to the islands and were preparing to attack the islands, too. The Potawatomi devised a desperate plan for defense. They sent three scouts to spy out the Winnebago positions. The spies were then to light a signal fire so the Potawatomi warriors could land safely and attack the Winnebago from behind. The spies, however, were discovered and captured. Two died with their secret, but one revealed the plan. Knowing the plan, the Winnebago decided to use it to their advantage and devised a two pronged attack. They chose a high bluff where there was no safe landing and set a signal fire there. There they planned to intercept the war party as they were helpless in their canoes. They sent a second group to attack the villages of the Potawatomi, which would be defenseless with their warriors gone. When the Potawatomi defenders left the islands, the weather was relatively calm, but by the time they were mid channel, a stiff north wind set in. They pressed on, however, confident that they could land safely near the signal fire. When they arrived, the Winnebago attacked, raining destruction from above. They could not land, and the strong north wind and waves prevented their fleeing to safety. Canoes capsized in the surf and were dashed against the rocks. A few Potawatomi managed to climb to a ledge a short distance above the waves. Some of the Winnebago jumped down to the ledge and fighting continued there until a large wave took them all to their deaths in the lake. After the battle at the bluff, the remaining Winnebago waited for the return of their second party. The wind and waves that had prevented the Potawatomi from fleeing apparently also caught the Winnebago raiding party. They were never seen again. The Winnebago took it as a sign that they should not try to cross to the islands again, for it was, they concluded, a doorway to death. The report seems to be biased in favor of the Potawatomi. The Winnebago, or to use their own chosen name the Ho Chunk, do not describe themselves as fierce. Various historical accounts indicate that it was the Potawatomi who were the newcomers to the area and that the Winnebago had recently suffered greatly at the hands of the Illinois. If this account accurately gives the origin of the name, the battle probably occurred in the mid seventeenth century, shortly after the Potawatomi settled in the area and before the French used the area enough to name the strait. Other explanations for the origin of the name have been offered. One account involving Native Americans has a tribe building a ring of campfires on thin ice to lure their enemies through the strait overnight. The plan worked and the attackers perished. Another mentions a storm in which canoes were dashed against the rock but mentions no battle. It has also been said that the French, not wanting the English to establish fur trade routes to Wisconsin and other surrounding areas, named the passage to discourage and scare sailors from sailing through the strait. Yet the strait had its name well before the English were coming to the Great Lakes. It is possible that the "doorway to death" name has a much larger significance. The written history of the area between Jean Nicolet's visit to Green Bay in 1634 and the return of French trappers in the late 1650s is virtually a blank page. Thus, the only reasons that can be found for the drastic reduction in the population of the Winnebago in that time period—from estimates of between ten and twenty thousand to five, six, or seven hundred—are those that can be gleaned from the natives' own oral traditions, which by the time they make it to a recorder's pen often mix and confuse details of separate events. R. David Edmunds relates that after the Winnebago successfully repulsed the first advance of the Potawatomi, they lost several hundred warriors in a storm on Lake Michigan. Carol Mason also refers to the loss of 600 warriors, but does not indicate on which body of water they were lost and questions the credibility of the report. Lee Sultzman says Lake Winnebago was the location and that 500 warriors were lost in a failed attack against the Fox. Others say that the Winnebago were allied with both the Fox and Sauk. Edmunds opines that such a loss could not by itself result in the near decimation of the whole people, and offers that two other causes should also be included. The Winnebago during this time apparently also suffered greatly from a disease, perhaps one of the European plagues like smallpox (although the Winnebago say it resulted in the victims turning yellow, which is not a trait of smallpox). Finally, it appears that a sizeable contingent of their historic enemies, the Illinois, came on a mission of mercy to help the Winnebago at time of suffering and famine—what one might expect after the loss of 600 men who were also their hunters. Perhaps remembering former hostilities, however, the Winnebago repaid the kindness by adding their benefactors to their diet. The Illinois were enraged and in the ensuing retaliation they almost totally wiped out the Winnebago. It is not likely that there was more than one separate incident in which upwards of 500 or 600 warriors were lost in a storm. The fact that only warriors are mentioned suggests that they were lost in some kind of military effort. It does seem clear that the initial influx of Potawatomi (about 1641 to 1643) was repulsed, and that later the Potawatomi returned in strength. By the time the French returned to the area the Potawatomi were well established in northeast Wisconsin, not only in the Potawatomi Islands of Door County, but also at what is now the city of Green Bay. Lake Michigan is much more capable of producing deadly waves than is Lake Winnebago. While it must remain speculation, it is nonetheless reasonable to conclude that the Porte des Morts battle really happened, that it was the end of the Winnebago's pushing out the first wave of Potawatomi, that the loss of 600 warriors in a storm corresponds with the loss of warriors in the Porte des Morts tradition, and that the event marked not just the doorway to death for those who died at the bluff and in the storm, but the beginning of events that brought death to nearly the whole tribe. One may never be certain as to the origin of the name, but it seems to suggest a significant event, and the records of the French tie no event of their history to the name. Different early accounts of what happened are recorded in a 1967 book by Conan Bryant Eaton.
Қиындыққа ұшыраған
Бұл маңырақты аса қауіпті ететін бірнеше фактор бар. Ескі желкенді кемелер қазіргі моторлы қайықтар сияқты маневрлі емес еді. Бұл тұйық салыстырмалы түрде тар. Жағадан алыс жердегі сайлар көп. Ұлы көлдердегі желдің болжау мүмкін еместігі белгілі, ол дауыл күштеріне дейін көтерілуі мүмкін және ескертусіз. Бұл тұйық сонымен қатар үш бөлек өткелдің бірігі болып табылады. Плюм аралы мен кішкентай Пайлот аралы, әдетте Өлім есігі деп аталатын жердің ортасында орналасқан және қауіп төндіреді. Плюм аралының оңтүстігіндегі Порт-де-Мортс өткелі салыстырмалы түрде қауіпсіз болса, Плюм аралының солтүстігіндегі Детройт аралы өткелінде көптеген қауіп бар. Детройт аралы мен Вашингтон аралы арасындағы суларда каноэ сияқты шағын қайықтармен ғана жүзуге болатын тереңдігі аз жерлер бар. Өлімнің қақпасында жоғалған кемелерге 1888 жылы «Флитвинг», «А. П. Николс», «Форест» және 1892 жылы «Дж. Е. Гилмор» кіреді. Өлім қақпасының апаттары салыстырмалы түрде аз адам өмірін алып кетті. Порт-де-Морт аты соншалықты танымал болғандықтан, оған қатысты осы тұйықта болмаған бірнеше кеме апаттары да бар. Солардың бірі – Ұлы көлдердегі алғашқы желкенді кеме болған «Гриффин» (кейде «Гриффон» деп те жазылады) кемесінің жоғалуы. «Гриффин» соңғы рет Вашингтон аралынан кетіп бара жатқанда көрінді, бірақ ол солтүстікке, емес оңтүстікке, Өлімнің қақпасына қарай бағыт алған. Бір деректе ол Детройт портынан шыққандығы айтылады, ол Өлім есігіне ашылады, бірақ сол деректе жағадағылар оның солтүстікке қарай жүзіп бара жатқанын көргендігі айтылады, бұл сол жерден мүмкін емес. «Гриффин» үшін тағы бір мүмкін шығу нүктесі – Вашингтон аралының солтүстік жағындағы Вашингтон шығанағы немесе тіпті Вашингтон аралының солтүстік-шығысында орналасқан Рок аралы болуы мүмкін. «Гриффин» қалдықтарын тапқанмын деп мәлімдегендер көп болды, бірақ олардың ешқайсысы расталған жоқ. Соңғы «табыс» қаржыландыру мен заңдық рәсімдерді күтіп тұр, осыдан кейін ғана дәлелдерді жинап, талапты қолдай алады немесе жоққа шығарады. Өлім қақпасында мұздап тұрған деп қате айтылған тағы бір кеме – «Луизиана», ол Вашингтон шығанағының жағалауында жағаға шығып, өртенгені анық көрсетілген. Өлім қақпасы негізінен Грин-Бэйдегі порттар мен Мичиган көлінің орта және оңтүстік бөліктері арасында жүзетін кемелер үшін пайдаланылған. Вашингтон аралын айналып өту саяхатқа шамамен отыз шақырым қосады. Кемелердің жылдамдығы жақсы ауа-райында сағатына бес-он шақырымды құраса, бұл үш-алты сағатқа созылады. Сондықтан капитантар 1878 жылы Стерджон шығанағындағы кеме каналы аяқталғанға дейін Өлімнің қақпасын жиі пайдаланған. Каналды пайдалану арқылы теңізшілер Өлімнің қақпасынан ғана емес, сонымен қатар саяхатын жүз шақырымнан астам қысқарта алатын болды.
Death's Door was used primarily by vessels sailing between ports along Green Bay and those along middle to southern Lake Michigan. Going around Washington Island would add roughly thirty miles to the voyage. At a time when ships made between five and ten miles an hour in good sailing weather, that meant three to six additional hours. So captains used Death's Door often until the Sturgeon Bay Ship Canal was completed in 1878. By using the canal sailors could not only avoid Death's Door, but especially could shorten their voyage by over a hundred miles.
Порт-де-Морт - бүгінгі күн
Ұлы көлдердегі жүк кемелері кейде Үстіркі көлден Грин-Бэй суларындағы порттарға қатынайтын бағыттарда Өлімнің есігі арқылы өтеді, бірақ көбінесе Рок-Айленд жолынан өтеді. Мичиган көлінің оңтүстігінен келетін жүк кемелері 1881 жылы салынған Стерджон шығанағының кеме каналын пайдаланады. Коммерциялық паромдар күн сайын Өлімнің есігі арқылы өтіп, құрлықтағы Эшленд округынан Вашингтон аралына жол тасымалын жүзеге асырады. Қазіргі заманғы теңіз электроникасының арқасында қауіпсіздік қамтамасыз етілгендіктен, демалыс үшін жүзу кеңінен таралған. Порт-де-Морт бұғазындағы мұз қабаттары сынып, Мичиган көліне қарай созылатын және Рок-Айленд бұғазын кесіп өтетін ұзын мұз жіптерін жасай алады. 2014 жылы осы құбылыстың суреті NASA Earth Observatory күнінің суреті ретінде жарияланды.
Толқындар
1978 жылы Porte des Morts өткеліндегі толқындар Грин-Бей немесе Мичиган көліндегіден 0,6 метрге дейін асып түсетіндігі хабарланды. Су жағдайы тамыз айында нашарлай бастайды, ал қазан және қараша айларында ең нашар болады, онда көл бойында 5-10 фут биіктіктегі толқындар шамамен 35 пайыз уақыт кездеседі. Қазан айында оңтүстік және оңтүстік-батыс желдері толқындардың пайда болуына себепкер болады, ал қараша айында батыс және солтүстік желдері судың құлпырауына жиі шақырады. Қарашадан наурызға дейін 10 фут немесе одан жоғары толқындар 3-5 пайыз уақыт кездеседі. 6-7 метрлік ең жоғары толқындар да тіркелген. Көктемде биік толқындар сирек кездеседі, бірақ оңтүстікте 15-30 пайыз, ал солтүстікте 20-40 пайыз уақытта 5-10 футтық толқындар пайда болады. Жазда толқындар 10 футтан асып көтерілуі 1 пайыздан кем, ал 5-10 фут аралығындағы толқындар маусым және шілде айларында 20 пайыздан төмендеп кетеді.
percent in the north. In the summer, waves climb above 10 feet less than 1 percent of the time, while those in the 5 to 10 foot range drop to less than 20 percent in June and July.
Желдер
Жағалаудағы желдер көбінесе бір жерде болып, өзгермелі болады. Мичиган көлінің жағалауында көктемгі желдер әсіресе таңертең өзгеріп тұрады, солтүстік, шығыс және оңтүстік желдері жиі соғады. Түстен кейін көлден келген желдің әсерінен оңтүстік желдер басым болады, әсіресе жаз жақындағанда. Жаз айларында желдің жылдамдығы да төмендейді. Наурыз айында 28 түйін немесе одан жоғары жылдамдықты жел кездесу ықтималдығы 4-10 пайызды құраса, мамыр айында 3 пайызға дейін төмендейді. Дегенмен, Грин-Бейде бір мамыр айында оңтүстік-батыс бағытынан 95 түйін жел тіркелді; ашық суда 100 түйін немесе одан да күшті жел болуы мүмкін. Көктемгі желдер әлі де күшті болуы мүмкін, 28 түйін немесе одан жоғары жылдамдықты жел шамамен 4-8 пайыз уақыт аралығында кездеседі. Олар қысқы күшін жояды, жазға қарай оңтүстік және оңтүстік-батыс желдері жиілеп, солтүстік желдері сиреп қалады. Жазда қатты желдер сирек болады және көбінесе найзағайлармен байланысты. Оңтүстік және оңтүстік-батыс желдері әсіресе солтүстікте басым. Оңтүстік-шығыс желдері де оңтүстікте жиі кездеседі, сондай-ақ солтүстік желдері де болады.