Кіріспе

Мичиган көлі мен Грин-Бейді байланыстыратын бұғаз – Порт-де-Мортс, сондай-ақ Порт-де-Мортс, Өлім есігі және Өлімнің қақпасы деп те аталады. Бұл бұғаз, Door түбегінің солтүстік ұшы мен Потаватоми аралдарының ең оңтүстігі арасында Мичиган көлін Грин-Беймен байланыстырады. Плюм аралы мен түбек арасындағы ең тар жерінде Порт-де-Мортс бұғазы шамамен бір жарым мильге жуық. Атауы француз тілінен келген және "өлілердің есігі" деген мағынаны білдіреді.

Қазіргі динамика

Жартыаралдың солтүстігінде Грин-Бейден жылы су Мичиган көліне беттік қабатпен ағып келеді, сонымен бірге суық көл суы Грин-Бейге тереңден еніп кіреді.

Атаудың шығу тегі

1840 жылдары жергілікті американдықтардың аймақ балықшыларына берген дәстүрлеріне сәйкес және 1834 жылы аймақты зерттеген үкімет инженері капитан Бринк пен Хьяльмар Р. Холандтың Дор округінің екі томдық тарихында айтылғандай, бұл қауіпті атау Виннебаго мен Потаватоми тайпалары арасындағы шайқасқа барып тығылады. Холандтың есебі былай: Оңтүстік-батыстан көшіп келген винебаголар өздеріне дейін келген мейірімді потаватомилермен жер бөлісуге риза болмады. Олар соңғыларын жарым аралдан аралдарға итеріп жіберіп, аралдарға да шабуыл жасауға дайындалыпты. Потаватомилер қорғаныс үшін бір айласыз жоспар ойлап тапты. Олар үш барлаушыны винебаголардың орнын аңдып шығуға жіберді. Кейін тыңшылар от жағып, Потаватоми жауынгерлерінің қауіпсіз жерге түсіп, Виннебагоға арт жағынан шабуыл жасауын талап етті. Алайда барлаушылар анықталып, тұтқындалды. Екеуі құпиясымен бірге өлді, бірақ біреуі жоспарды ашты. Бұл жоспарды білген винебаголар оны өздерінің пайдасына пайдалануды шешті және екі жақтан шабуыл жасады. Олар қауіпсіз жерге қонбайтын биік жарды таңдап алып, отты белгі етті. Олар соғыс жасағын тоқтатуды жоспарлады, өйткені олар каноэде көмектесе алмады. Олар екінші топты Потаватоми ауылдарына шабуыл жасауға жіберді, олар жауынгерлері жоқ болғандықтан қорғанышсыз қалады. Потаватоми қорғаушылары аралдарды тастап кеткен кезде ауа райы салыстырмалы түрде тыныш болды, бірақ олар каналдың ортасына жеткенде, қатты солтүстік жел басталды. Алайда олар сигналға жақын жерге аман-есен қонуға сенімді болып, алға қарай ұшып кетті. Олар келгенде, винебаголар шабуыл жасап, жоғарыдан жаңбыр жауды. Олар жағаға шыға алмады, ал солтүстіктен соққан қатты жел мен толқындар олардың қауіпсіз жерге қашып кетуіне кедергі жасады. Қайықтарды толқынға ұшыратып, жартастарға соқты. Бірнеше потаватоми толқындардан аз ғана қашықтықтағы жарға көтеріліп шықты. Кейбір винебаголар жарға секіріп түсіп, сонда ұрыс-керіс жалғасты, сонда үлкен толқын олардың бәрін көлге алып кетті. Жардағы шайқастан кейін қалған винебаголар екінші топтың оралуын күтті. Потаватомидің қашуына кедергі болған жел мен толқындар да винебагодағы шабуылдаушы топты ұстаған сияқты. Олар енді қайтып көрінбеді. Бұл оқиғадан кейін винебаголар бұл аралдарға қайтадан кіруге тырыспау керектігін білдірді, өйткені бұл – өлімге апаратын жол деп ойлады. Есеп Потаватомидің пайдасына жасалған сияқты. Винебаголар, немесе өздерінің таңдаған аты Хо Чанк, өздерін қатыгез деп сипаттамайды. Әртүрлі тарихи деректер бұл аймаққа алғаш келген Потаватоми халқы екенін және Виннебаголардың жақында Иллинойс қолдарынан қатты зардап шеккенін көрсетеді. Егер бұл жазбада атаудың шығу тегі дұрыс айтылса, онда шайқас XVII ғасырдың ортасында, Потаватомилер осы аймаққа қоныстанғаннан кейін және француздар бұл аймақты тұйық атауға жеткілікті пайдаланбастан бұрын болған. Бұл атаудың шығу тегіне қатысты басқа да түсініктер айтылған. Американың түпкілікті тұрғындары туралы бір аңызда, бір тайпасы түнде өздерінің жауларын бұғаз арқылы аударту үшін жұқа мұз үстінде лагері оттарының шеңберін құрып отырғаны айтылған. План іске асты, содан шабуылшылар қаза тапты. Басқа бір жазбада дауыл кезінде каноэлердің жартасқа ұрылуы туралы айтылған, бірақ соғысқа қатысты ештеңе айтылмаған. Сондай-ақ, француздар ағылшындардың Висконсинге және басқа да айналадағы аймақтарға тері саудасы бағытын құруын қаламай, теңізшілерді теңізден өтуден қорқытып, қорқыту үшін жолды атады. Алайда, ағылшындар Ұлы көлдерге келгенге дейін бұл арнаның аты болған. "Өлімге апаратын қақпа" деген атаудың әлдеқайда үлкен мәні бар болуы мүмкін. Жан Николеттің 1634 жылы Грин-Бэйге сапары мен 1650-ші жылдардың соңында француз трапперлерінің оралуы арасындағы аймақтың жазба тарихы іс жүзінде бос бетке айналды. Осылайша, сол кезеңде Виннебаго халқының санының күрт азаюының жалғыз себептері - он мен жиырма мыңнан бес, алты немесе жеті жүзге дейін - жергілікті тұрғындардың ауызша дәстүрлерінен жиналған, олар жазушының қарындашына жеткен кезде, жиі араласып, бөлек оқиғалардың егжей-тегжейін шатастырады. Р. Дэвид Эдмундс Виннебагоның потаватомилердің алғашқы шабуылын сәтті тоқтатқаннан кейін, Мичиган көлінде болған дауылда бірнеше жүз жауынгерінен айырылғанын айтады. Кэрол Мейсон да 600 жауынгердің жоғалғанын айтады, бірақ олардың қай су айдынында жоғалғанын көрсетіп, есептің сенімділігіне күмән келтіреді. Ли Султсман Виннебаго...

Қиындыққа ұшыраған

Бұл маңырақты аса қауіпті ететін бірнеше фактор бар. Ескі желкенді кемелер қазіргі моторлы қайықтар сияқты маневрлі емес еді. Бұл тұйық салыстырмалы түрде тар. Жағадан алыс жердегі сайлар көп. Ұлы көлдердегі желдің болжау мүмкін еместігі белгілі, ол дауыл күштеріне дейін көтерілуі мүмкін және ескертусіз. Бұл тұйық сонымен қатар үш бөлек өткелдің бірігі болып табылады. Плюм аралы мен кішкентай Пайлот аралы, әдетте Өлім есігі деп аталатын жердің ортасында орналасқан және қауіп төндіреді. Плюм аралының оңтүстігіндегі Порт-де-Мортс өткелі салыстырмалы түрде қауіпсіз болса, Плюм аралының солтүстігіндегі Детройт аралы өткелінде көптеген қауіп бар. Детройт аралы мен Вашингтон аралы арасындағы суларда каноэ сияқты шағын қайықтармен ғана жүзуге болатын тереңдігі аз жерлер бар. Өлімнің қақпасында жоғалған кемелерге 1888 жылы «Флитвинг», «А. П. Николс», «Форест» және 1892 жылы «Дж. Е. Гилмор» кіреді. Өлім қақпасының апаттары салыстырмалы түрде аз адам өмірін алып кетті. Порт-де-Морт аты соншалықты танымал болғандықтан, оған қатысты осы тұйықта болмаған бірнеше кеме апаттары да бар. Солардың бірі – Ұлы көлдердегі алғашқы желкенді кеме болған «Гриффин» (кейде «Гриффон» деп те жазылады) кемесінің жоғалуы. «Гриффин» соңғы рет Вашингтон аралынан кетіп бара жатқанда көрінді, бірақ ол солтүстікке, емес оңтүстікке, Өлімнің қақпасына қарай бағыт алған. Бір деректе ол Детройт портынан шыққандығы айтылады, ол Өлім есігіне ашылады, бірақ сол деректе жағадағылар оның солтүстікке қарай жүзіп бара жатқанын көргендігі айтылады, бұл сол жерден мүмкін емес. «Гриффин» үшін тағы бір мүмкін шығу нүктесі – Вашингтон аралының солтүстік жағындағы Вашингтон шығанағы немесе тіпті Вашингтон аралының солтүстік-шығысында орналасқан Рок аралы болуы мүмкін. «Гриффин» қалдықтарын тапқанмын деп мәлімдегендер көп болды, бірақ олардың ешқайсысы расталған жоқ. Соңғы «табыс» қаржыландыру мен заңдық рәсімдерді күтіп тұр, осыдан кейін ғана дәлелдерді жинап, талапты қолдай алады немесе жоққа шығарады. Өлім қақпасында мұздап тұрған деп қате айтылған тағы бір кеме – «Луизиана», ол Вашингтон шығанағының жағалауында жағаға шығып, өртенгені анық көрсетілген. Өлім қақпасы негізінен Грин-Бэйдегі порттар мен Мичиган көлінің орта және оңтүстік бөліктері арасында жүзетін кемелер үшін пайдаланылған. Вашингтон аралын айналып өту саяхатқа шамамен отыз шақырым қосады. Кемелердің жылдамдығы жақсы ауа-райында сағатына бес-он шақырымды құраса, бұл үш-алты сағатқа созылады. Сондықтан капитантар 1878 жылы Стерджон шығанағындағы кеме каналы аяқталғанға дейін Өлімнің қақпасын жиі пайдаланған. Каналды пайдалану арқылы теңізшілер Өлімнің қақпасынан ғана емес, сонымен қатар саяхатын жүз шақырымнан астам қысқарта алатын болды.

Порт-де-Морт - бүгінгі күн

Ұлы көлдердегі жүк кемелері кейде Үстіркі көлден Грин-Бэй суларындағы порттарға қатынайтын бағыттарда Өлімнің есігі арқылы өтеді, бірақ көбінесе Рок-Айленд жолынан өтеді. Мичиган көлінің оңтүстігінен келетін жүк кемелері 1881 жылы салынған Стерджон шығанағының кеме каналын пайдаланады. Коммерциялық паромдар күн сайын Өлімнің есігі арқылы өтіп, құрлықтағы Эшленд округынан Вашингтон аралына жол тасымалын жүзеге асырады. Қазіргі заманғы теңіз электроникасының арқасында қауіпсіздік қамтамасыз етілгендіктен, демалыс үшін жүзу кеңінен таралған. Порт-де-Морт бұғазындағы мұз қабаттары сынып, Мичиган көліне қарай созылатын және Рок-Айленд бұғазын кесіп өтетін ұзын мұз жіптерін жасай алады. 2014 жылы осы құбылыстың суреті NASA Earth Observatory күнінің суреті ретінде жарияланды.

Толқындар

1978 жылы Porte des Morts өткеліндегі толқындар Грин-Бей немесе Мичиган көліндегіден 0,6 метрге дейін асып түсетіндігі хабарланды. Су жағдайы тамыз айында нашарлай бастайды, ал қазан және қараша айларында ең нашар болады, онда көл бойында 5-10 фут биіктіктегі толқындар шамамен 35 пайыз уақыт кездеседі. Қазан айында оңтүстік және оңтүстік-батыс желдері толқындардың пайда болуына себепкер болады, ал қараша айында батыс және солтүстік желдері судың құлпырауына жиі шақырады. Қарашадан наурызға дейін 10 фут немесе одан жоғары толқындар 3-5 пайыз уақыт кездеседі. 6-7 метрлік ең жоғары толқындар да тіркелген. Көктемде биік толқындар сирек кездеседі, бірақ оңтүстікте 15-30 пайыз, ал солтүстікте 20-40 пайыз уақытта 5-10 футтық толқындар пайда болады. Жазда толқындар 10 футтан асып көтерілуі 1 пайыздан кем, ал 5-10 фут аралығындағы толқындар маусым және шілде айларында 20 пайыздан төмендеп кетеді.

Желдер

Жағалаудағы желдер көбінесе бір жерде болып, өзгермелі болады. Мичиган көлінің жағалауында көктемгі желдер әсіресе таңертең өзгеріп тұрады, солтүстік, шығыс және оңтүстік желдері жиі соғады. Түстен кейін көлден келген желдің әсерінен оңтүстік желдер басым болады, әсіресе жаз жақындағанда. Жаз айларында желдің жылдамдығы да төмендейді. Наурыз айында 28 түйін немесе одан жоғары жылдамдықты жел кездесу ықтималдығы 4-10 пайызды құраса, мамыр айында 3 пайызға дейін төмендейді. Дегенмен, Грин-Бейде бір мамыр айында оңтүстік-батыс бағытынан 95 түйін жел тіркелді; ашық суда 100 түйін немесе одан да күшті жел болуы мүмкін. Көктемгі желдер әлі де күшті болуы мүмкін, 28 түйін немесе одан жоғары жылдамдықты жел шамамен 4-8 пайыз уақыт аралығында кездеседі. Олар қысқы күшін жояды, жазға қарай оңтүстік және оңтүстік-батыс желдері жиілеп, солтүстік желдері сиреп қалады. Жазда қатты желдер сирек болады және көбінесе найзағайлармен байланысты. Оңтүстік және оңтүстік-батыс желдері әсіресе солтүстікте басым. Оңтүстік-шығыс желдері де оңтүстікте жиі кездеседі, сондай-ақ солтүстік желдері де болады.