Кіріспе

Ғылыми сынақтардағы қателікті азайтуға қолданылатын әдістер

Ғылыми бақылау – тәуелсіз айнымалыдан басқа айнымалылардың (яғни, араласатын факторлардың) әсерін азайту мақсатымен жүргізілетін эксперимент немесе байқау. Бұл нәтижелердің сенімділігін арттырады, көбінесе бақылау өлшемдерімен басқа өлшемдерді салыстыру арқылы. Ғылыми бақылау ғылыми әдістеменің құрамдас бөлігі болып табылады.

Бақыланатын тәжірибелер

Бақылаулар эксперименттік нәтижелердің баламалы түсіндірмелерін жояды, әсіресе эксперименттік қателерді және экспериментшінің субъективтілігін. Көптеген бақылаулар жүргізіліп жатқан эксперимент түріне қатысты болады, мысалы, SDS PAGE эксперименттерінде қолданылатын молекулалық маркерлер, және жабдықтың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатын ғана көздеуі мүмкін. Эксперименттік нәтижелердің дұрыстығын қамтамасыз ету үшін тиісті бақылауларды таңдау және қолдану (мысалы, шатастыратын факторлардың болмауы) өте қиын болуы мүмкін. Бақылау өлшемдері басқа мақсаттар үшін де қолданылуы мүмкін: мысалы, сигналдың болмаған кездегі микрофонның фондық шуын өлшеу, кейінгі сигнал өлшемдерінен шуды алып тастауға және жоғары сапалы өңделген сигнал алуға мүмкіндік береді. Мысалы, егер зерттеуші 60 зертханалық егеуқұйрыққа эксперименттік жасанды тәттілендіргіш берсе және олардың ондауы ауырып қалса, себеп тәттілендіргіштің өзі немесе басқа фактор болуы мүмкін. Оңай көрінбейтін басқа факторлар эксперименттік жоспарға әсер етуі мүмкін. Мысалы, тәттілендіргіш сұйықпен араластырылған болса, нәтижеге сұйық әсер етуі мүмкін. Сұйықтың әсерін бақылау үшін сынақ екі рет жүргізіледі: біріншісі тәттілендіргіш пен сұйықпен, екіншісі дәл сол тәсілмен, бірақ тек сұйықпен. Осылайша эксперимент сұйыққа қатысты бақыланады және зерттеуші тәттілендіргіш, сұйық және емдемеу арасындағы айырманы анықтай алады. Бақылаулар көбінесе шатастыратын факторды негізгі емдеуден оңай ажырату мүмкін болмағанда қажет. Мысалы, тыңайтқыштарды таратудың басқа практикалық жолы болмағанда трактор қолдануға тура келуі мүмкін. Ең қарапайым шешім – тракторды тыңайтқыш сеппестен жер учаскелерімен жүргізу, осылайша трактордың қозғалысының әсерін бақылау. Бақылаудың ең қарапайым түрлері – теріс және оң бақылау, олар көптеген түрлі эксперименттерде кездеседі. Егер екі бақылау да сәтті болса, бұл көбінесе ықтимал шатастыратын факторларды жоюға жеткілікті: эксперимент күтілгендей теріс нәтиже берсе, теріс нәтиже береді, ал оң нәтиже күтілгенде оң нәтиже береді. Басқа бақылауларға көлік құралдарын бақылау, жалған бақылау және салыстырмалы бақылау кіреді. Көзбен байқамау (жасыру) ғылыми әдістің маңызды құралы және көптеген зерттеу салаларында қолданылады. Кейбір салаларда, мысалы медицинада, бұл қажетті деп есептеледі. Клиникалық зерттеулерде жасырылмаған сынақ ашық сынақ деп аталады.