Кіріспе
Адак (Аляска, АҚШ) – Адак аралында орналасқан қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 171 адамды құрайды, бұл 2010 жылғы 326 адамнан азайған. Бұл АҚШ-тың ең батыс қаласы және Алясканың ең оңтүстік қаласы болып табылады. (АҚШ-тың шеткі нүктелеріне қараңыз.) Бұл қала бұрынғы Әскери-теңіз күштерінің Адак әуе базасының (NAVFAC Adak) орналасқан жері.
Adak ('/eɪ//d//æ//k/, ), formerly Adak Station, is a city located on Adak Island, in the Aleutians West Census Area, Alaska, United States. At the 2020 census, the population was 171, down from 326 in 2010. It is the westernmost municipality in the United States and the southernmost city in Alaska. (See Extreme points of the United States.) The city is the former location of the Naval Air Facility Adak, NAVFAC Adak.
География
Адак Кулук шығанағында, Адак аралында, Алеут аралдары тіркеу ауданының Андреанов аралдары тобында және 3-ші сот округінде орналасқан. Ол Анкориджден 1931 км оңтүстік-батысқа және Голланд портынан 724 км батысқа қарай, 51.872° солтүстік, 176.636° батыс (10-бөлім, T096S, R195W, Сьюард меридианы) координаталарында, осы жанартау аралдар тізбегін құрайтын доғаның Ресей жағына жақын орналасқан. Анкориджге ұшу уақыты ауа райына байланысты 3 сағат немесе одан да көп. Адак – Аляскадағы ең оңтүстік елді мекен және Канададағы Хайда Гвайи мен Англиядағы Лондонмен бірдей ендікте жатыр. Бұл 49-шы параллельдің солтүстігінде 3 градусқа жуық ендікте орналасқан, ол Құрама Штаттар мен Канада арасындағы құрлық шекарасының батыс бөлігін құрайды. АҚШ халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 330 км² (127,3 шаршы миль) құрайды, оның ішінде 317 км² (122,4 шаршы миль) – құрлық, ал 13 км² (4,9 шаршы миль) (3,87%) – су.
Климат
Адақтың субполярлық мұхиттық климаты (Cfc) бар, ол тұрақты бұлтты аспанмен, қоңыржай температурамен, күшті желмен, мол жауын-шашынмен және жиі циклондық дауылдармен сипатталады. Қысқы желсоққындар желдің жоғары жылдамдығын тудырады. Жазда Беринг теңізі мен Солтүстік Тынық мұхиты үстінде қалың тұман пайда болады. Орташа температуралар ауыспалы, бірақ желдің салқындату әсері күшті болуы мүмкін. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері жыл сайын, көбінесе күз және қыс айларында шоғырланған. Желтоқсан айы орташа есеппен ең көп жауын-шашын жауатын ай, ал маусым және шілде айлары ең құрғақ айлар болып табылады, мұнда найзағайлар кездеспейді. Қардың орташа жылдық мөлшері қыс мезгілінде байқалады, бірақ жауғаннан кейін тез еріп кетеді. Жыл бойы 263 жаңбырлы күнмен Адак АҚШ-тағы Хавай аралдарындағы Хилодан кейін екінші ең көп жауын-шашын жауатын елді мекен болып табылады.
19 ғасыр
Алеут аралдарында тарихи тұрғыдан Унанга халқы, қазір көбінесе Алеуттар деп аталатын, қоныстанған. Бұрын тығыз қоныстанған аралдар 19 ғасырдың басында Алеут аралдарының аңшылары орыс тері саудасымен бірге шығысқа қарай жылжуымен және Андреанов аралдары тобында ашаршылық басталуымен тастап кете басталды. Дегенмен, олар екінші дүниежүзілік соғысқа дейін арал маңында аң аулау және балық аулаумен белсенді айналысып келді.
Әскери қатысу және теңіз станциясы
Адак армиясының орналасқан жерлері АҚШ және Канада күштеріне жапондықтар бақылауындағы Киска және Атту аралдарына қарсы сәтті шабуыл ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Соғыстан кейін Адак әскери-әуе базасы ретінде дамыды, Суық соғыс кезінде суасты кемелерін бақылау орталығы ретінде маңызды рөл атқарды. 1957, 1964 және 1977 жылдары аралда үлкен жер сілкіністері болды. Өркенді кезеңінде базада 6000-нан астам теңізші және Жағалау күзетінің қызметкерлері мен олардың отбасылары орналасқан. 1994 жылы база тарылды, жергілікті «Макдоналдс» және отбасылық тұрғын үйлер мен мектептер жабылды. 1995 жылғы Базаларды қайта құру және жабу комиссиясының (BRAC) шешімімен база 1997 жылдың 31 наурызында ресми түрде жабылды. «Алеут Корпорациясы» Ішкі істер министрлігі және АҚШ Әскери-теңіз күштері/Қорғаныс министрлігімен жасалған жерді беру туралы келісім бойынша Адак нысандарын сатып алды. Бұл келісім 2004 жылдың наурыз айында аяқталды. 1998 жылдың қыркүйегінде балалары бар 30-ға жуық отбасы Адакқа көшіп келді, олардың көпшілігі «Алеут Корпорациясының» акционерлері болды, және бұрынғы орта мектеп сол кезде K–12 білім беру мекемесі ретінде қайта ашылды. 2001 жылдың сәуір айында қала екінші дәрежелі қала ретінде тіркелді. Адак аумағындағы инфрақұрылым мен нысандардың барлығы «Алеут Корпорациясына» тиесілі, ол еншілес компаниялары арқылы Адак қаласын коммерциялық орталық ретінде дамытуда. Мысалы, пайдаланылып жатқан мүліктер «Adak Commercial Properties, LLC» компаниясымен жалға беріледі. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Жағалау күзеті Адак қаласында нысандар мен демалыс орындарын құрды. Өркенді кезеңінде Адак қаласында колледж, «Макдоналдс» мейрамханасы, «Baskin Robbins» мұзды сусын сататын орын, кинотеатр, роликті коньки тебу алаңы, жүзу бассейні, шаңғы үйі, боулинг аллеялары, нысана ату алаңы, автоклуб, фотолаборатория және ракетбол мен теннис корты болды. 1990 жылы база жабылуға жеті жыл қалғанда 18 миллион долларлық жаңа аурухана салынды. 2003 жылдың наурыз айына қарай, база жабылғанына алты жыл өткен соң, бұл нысандардың көпшілігі жабылды. 2021 жылдың наурыз айынан бастап АҚШ Әскери-теңіз күштері Адак әуе базасын қайта ашуды қарастырып жатыр.
Демография
Адак алғаш рет 2000 жылғы АҚШ халық санағында халық санағымен белгіленген аудан (CDP) ретінде тіркелді, бірақ бұрын 1970 жылдан 1990 жылға дейін Адак әскери-теңіз базасы болды. 2001 жылы ол ресми түрде қала мәртебесін алды. 2010 жылғы халық санағы бойынша Адак Аляска штатындағы азиялықтар басымдығын құрайтын жалғыз қала болды (326 тұрғынының 171-і). Акутан және Кодиак қалаларында азиялықтардың саны көп. 2000 жылғы халық санағы мәліметтері бойынша қалада 316 адам, 159 шаруашылық және 61 отбасы тұрды. Халық тығыздығы анықталған жоқ. 884 тұрғын үй болды. Қаланың этникалық құрамы: 49,68% ақ нәсілді, 1,27% қара немесе афроамерикалық, 35,13% американдық индейлер, 9,81% азиялық, 1,90% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар және 2,22% екі немесе одан көп нәсілді. Халықтың 5,06% испаниялық немесе латын американдықтарды құрады. 159 шаруашылықтың 18,2%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 28,9%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 2,5%-ы күйеуі жоқ әйелдер басқаратын үйлер, ал 61,6%-ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 46,5%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 65 жастан асқан жалғыз тұратын адамдар жоқ. Шаруашылықтың орташа мөлшері 1,99 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,90 адамды құрады. Қала тұрғындарының жас бойынша таралуы: 18,7% - 18 жасқа дейінгілер, 9,5% - 18-24 жас аралығындағылар, 44,3% - 25-44 жас аралығындағылар, 26,3% - 45-64 жас аралығындағылар және 1,3% - 65 жастан асқандар. Медианалық жас 35 жас. Әр 100 әйелге 184,7 еркек шақ келді. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 188,8 еркек шақ келді. Шаруашылықтың орташа табысы 52 727 доллар, ал отбасының орташа табысы 53 889 доллар болды. Ер адамдардың орташа табысы 46 429 доллар, ал әйелдердің 35 000 долларды құрады. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 31 747 доллар болды. Отбасылардың 3,3%-ы және халықтың 4,7%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, олардың ешқайсысы он сегіз жасқа толмаған немесе алпыс бес жастан асқан емес.
Су
Су Бонни Роуз көлінен, Де Мари көлінен және Нурсс-Крик ағысынан алынып, қауымдастықтың ішіндегі жеті су резервуарында сақталады және нысандар мен тұрғын үйлерге құбырлар арқылы тасымалданады. Қалдық суларды тазарту жүйесі Күлүк шығанағына теңіз құбыры арқылы төгіледі. Адақтың су жүйесінде қорғасын болуы мүмкін екені хабарланды.
Қалдықтар
Қалдықтар бұрын рұқсат етілген полигон арқылы шығарылды; Бұл полигон Алясканың Қоршаған ортаны қорғау департаментінің (Аляска DEC) қатты қалдықтар ережелеріне сәйкес Адак аралында жұмыс істеді. Полигон 1950 жылдардың басынан 1972 жылға дейін және 1975 жылдан 2002 жылға дейін пайдаланылды. Онда санитарлық қоқыстар, металл сынықтары, батареялар, еріткіштер, бояу қалдықтары және құрылыс қиратылымдары тасталды. 1975 жылдан бастап полигонға тек санитарлық қоқыстар ғана қабылданатын болды. Полигон 1997 жылы жабылды, оның үстіне төмен өткізгіштігі бар топырақ жабыны жартылды, кіруге шектеулер қойылды, беткейлік эрозияны бақылау жүйелері орнатылды және өсімдік жабыны жасалды. 2002 жылдың наурыз айында Аляска штаты Робертс полигонындағы жұмысты 2002 жылға дейін жалғастыруға, инертті құлату қалдықтарын және шамамен 10 куб метр асбест бар материалды жоюға арналған бір бөлімді пайдалануға рұқсат берді. Алясканың Қоршаған ортаны қорғау департаменті 2002 жылы полигонды жабуға рұқсат берді.
Анықталған ластаушылар
Жер асты және жер үсті суларындағы металдар мен ұшпалы органикалық заттар (ҰОЗ).
Қазіргі іс-шаралар
Әскери-теңіз күштері институционалдық бақылауларды (IC) жыл сайын тексеріп тұрады. Әскери-теңіз күштері жыл сайын төрт құдықтан жер асты суларын, ал бес орналасқан жерден жер үсті суларын мониторингтейді.
Электр энергиясы
Электр қуатын TDX компаниясы қамтамасыз етеді, бұл компания электр энергиясын өндіру және тарату жүйелерін жақсартуға бір миллион доллардан астам инвестиция жасады. Жел энергиясын көбірек пайдалану арқасында электр энергиясының бағасы төмендегені хабарланды.
Мектептер
Қоғамда бір мектеп орналасқан: Алеут аймағы мектеп округі басқаратын Адак мектебі. 2014 жылы Адак мектебінде 25 оқушы оқыды. Бұрын Адак аймақтық мектеп округі қызмет еткен, ол 1996 жылдың маусымында жабылды.
Интернетке қол жеткізу
Интернетке қол жеткізуге мүмкіндік болғанымен, көбінесе ол қымбатқа соғады және деректерге шектеулер қойылады. Орташа пайдалану өте қымбат болуы мүмкін, ал жеке спутниктік интернет спутниктің орналасуына байланысты қол жетімді болмағандықтан монополия қалыптасқан. Күннің активтігі көктемгі және күзгі теңелу маусымдарында бірнеше күнге байланысты бұзады. Өте қашық болғандықтан интернет байланысы тарихи түрде нашар болды, және жоғары өткізу қабілеті қажетті қосымшалар күтілгендей жұмыс істемеді. Дегенмен, 2022 жылдың соңынан және 2023 жылдан бастап Starlink Алясканың ауылдық аймандарының көптеген тұрғындарына, соның ішінде Адак тұрғындарына қосымша интернетке қол жеткізуді қамтамасыз етті.
Денсаулық сақтау
Аурухана жоқ, бірақ Шығыс Алеут тайпалары, Inc. (EAT) басқаратын Адак қауымдық денсаулық орталығы бар. Денсаулық орталығы отбасылық медицина, созылмалы ауруларға күтім және жедел жәрдем қызметтерін ұсынады, және оны фельдшер немесе кейде қауымдық денсаулық сақтау маманы қамтамасыз етеді. Дәрігер жоқ, қан қоры жоқ, және науқасты медициналық эвакуация күту кезінде тұрақтандыру үшін дәрі-дәрмектер шектеулі, ауа райына қарай. Психикалық денсаулық сақтау телебейне және тоқсан сайынғы келулер арқылы да ұсынылады. EAT жылына бір аптаға Адакқа тіс дәрігерін жібереді, ол шектеулі тіс қызметтерін ұсынады; әйтпесе, тіс қызметтері Адактан тыс жерлерге жолдануы керек. Телерадиология (рентген) және телемедицина да қол жетімді. Зертхана, дәріхана және халық денсаулығы қызметтері де шектеулі көлемде бар. Дәріханадағы дәрілер жедел жағдайларға арналған дәрілермен ғана шектеледі. Сырттан келген рецепттерді орындау көбінесе мүмкін болмайды. Барлық келушілер өздерімен жеткілікті дәрі-дәрмек әкелуі керек, себебі денсаулық орталығында созылмалы ауруларға арналған дәрілердің қоры өте шектеулі. Адак ерікті өрт сөндіру бөлімі қосымша шұғыл денсаулық сақтау көмегін көрсетеді.
Экономика
2004 жылғы наурыз айында Aleut Corp., АҚШ Әскери-теңіз күштері және Ішкі істер министрлігі арасындағы жер алмасу келісімі бойынша бұрынғы әскери-теңіз базаларының көп бөлігі Aleut Corp. компаниясына берілді. Аралдың бір бөлігі АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі басқаратын Аляска теңіз ұлттық жануарлар қорығының құрамында қалды. АҚШ Әскери-теңіз күштері Адак аралының солтүстік бөлігін (Parcel 4) өздерінде сақтап, Эндрю көлінің жағалау қабырғасын жыл сайын жарылмаған оқ-дәрілерді іздеу үшін тексеріп тұрады. Олардың веб-сайтында жер алмасу немесе уақытша беру аясында Адак үшін белгіленген институционалдық бақылаулар тізімі жарияланған. Әскери-теңіз күштері Адак тұрғындары мен келушілерге көрсетілуге тиіс қару-жарақ туралы ақпараттың бөлігі ретінде жол карталарын ұсынады. Қазіргі уақытта Адак Сиэтл мен Аляскадағы балық аулау флоты үшін жанармай құю портын және экипажты алмастыру мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Аралда орналасқан 144 000 шаршы фут көлемді теңіз өнімдерін өңдеу зауытында Golden Harvest Alaska Seafood Pacific cod, pollock, mackerel, halibut, snow және king crabs өңделеді. Төрт жергілікті тұрғын негізінен түбінде тіршілік ететін балықтарға рұқсат алып, коммерциялық балық аулаумен айналысады; алайда, Сиэтл мен Алясканың басқа аймақтарынан келген коммерциялық балық аулау кемелері зауыттың жұмысын қамтамасыз етеді, олар ауланған балықтарын үнемі зауыттың үлкен догына түсіреді. Жергілікті әуежай компанияға Адактан әлемдік нарықтарға әуемен жүк жіберуге мүмкіндік береді, соның ішінде Қытайға тірі патша крабымен толы ұшақтарды да жіберуге болады.
Мекемелер
Адак қаласындағы басқа да нысандарға үш терең су доктары және жанармай құю мүмкіндіктері кіреді. Қала Sweeper Cove шағын қайық портын кеңейту үшін қаржы сұрады, оның ішінде жаңа толқын қорғағыштар, 315 фут (96 м) док және жаңа тұрақтар бар. Адак аймағында шамамен 16 миль (26 км) асфальтталған және қарапайым жолдар бар, олардың барлығы «Алеут» корпорациясына жекеменшік. «Алеут» корпорациясы өздерінің су жүйесін экспорттық өнеркәсіп ретінде дамытуды жоспарлап отыр, бұл жүйе жақсы күтілген және үлкен әскери-теңіз күштері үшін есептелген.
Әуежай
Адақтың теңіз авиациясымен байланысты тарихының арқасында, Алеут аралдары үшін ерекше үлкен және жабдықталған әуежай бар. Әуежай қазіргі уақытта Аляска штатының Көлік департаменті басқарады. Адак әуежайы құралдық қону жүйесімен жабдықталған, бірақ бақылау мұнарасы жоқ және 61 метр (200 фут) ені бар екі асфальтталған ұшу-қону жолағына ие, олардың биіктігі 6 метр (19 фут). Бір жолақтың ұзындығы 2374 метр (7790 фут), ал екіншісі – 2318 метр (7605 фут). Alaska Airlines Анкориджден аптасына екі рет Boeing 737 жолаушылар ұшақтарымен рейстерді жүзеге асырады. Қазіргі таңда, рейстер ауа райына байланысты әртінбі және сенбі күндері орындалады. Балық аулау маусымының сұранысын қанағаттандыру үшін кейде қосымша маусымдық рейстер де ұйымдастырылады.
Туризм
Жер пайдалануға рұқсат Алеут корпорациясының жеріне келетін барлық резидент емес адамдарға қажет. Қалада тұруға арналған бірнеше әртүрлі орын бар; бұрынғы әскери-теңіз базасының үйлерін әртүрлі компаниялар ұзақ және қысқа мерзімге жалдауға болады. Өкінішке орай, бұрын Аляска теңізі ұлттық жануарлар қорығымен күткен кабиналар тозығы жетіп, тұруға қауіпті. Аляска теңізі ұлттық жануарлар қорығының жерінде рұқсатсыз кемпинг жасауға болады, бірақ қатал климат жағдайына байланысты оны жасау ұсынылмайды. Адақтағы жел өте өзгермелі және көбінесе болжаусыз болады (рекордтық жылдамдығы белгісіз, себебі жел анемометрді мұнарадан жұлып алған). Құс бақылаушылар көбінесе Адаққа және жақын орналасқан Атту аралына сапар шегеді, себебі онда Азиядан және басқа жерлерден келген көптеген көшпелі құстарды көруге болады. Аққабақ бүркіттердің саны онда көп. Дамыған жолдар шектеулі және олардың көпшілігі күтілмейді. Тундрада серуендеуге болады, бірақ келушілерге жиі ауа райының өзгеруіне дайындалу және ешқашан жалғыз серуендемеу кеңес беріледі. Адақта түнгі ойын-сауық және тамақтану мүмкіндіктері аз. Адак жалпы дүкені апта ішінде кейде ашылады. Қазіргі уақытта Адақта мейрамханалар жоқ. Аң аулау және балық аулау Адақта, әсіресе карибу аулау жалғасуда. Сиырларға шектеу жоқ, бірақ 2007 жылы Ойындар кеңесі бұқалар үшін жаңа ережелерді қабылдады. Аралдың оңтүстік бөлігіне аң аулауға кіруге екі лицензиялы жергілікті қайық жалдау қызметі көмектеседі: Aleutian Adventure Tours немесе Homeward Bound Charters. Балық аулаушылар Кагаласка бұғазында палтус балығын ұстауға мүмкіндік алады. Аңшылар Аляска штатының аңшылық лицензиясына және ауланған әрбір жануарға арналған жинақтау билетіне ие болуы керек; Алясканың резиденті емес адамдар тиісті үлкен жануарларға арналған белгіні де ұстауы керек. Балық аулаушылар спорттық балық аулауға лицензия алуы тиіс. Аралдың барлық жолдары Алеут корпорациясына тиесілі, ал осы жеке меншікке кіру үшін барлық резидент емес адамдарға арнайы рұқсат қажет. Жабайы табиғат қорығында ATV-лерге рұқсат берілмейді және Алеут корпорациясы ATV-лерді тек жолдарда және жол бойында ғана, тундрада емес пайдалануға рұқсат береді. Аляска штатының заңдарына сәйкес, жаратылыстың ысырапқа салуы заңсыз.