Кіріспе

"Вегетариандық Лиза" – американдық "Симпсондар" анимациялық телесериалының жетінші маусымының бесінші эпизоды. Ол алғаш рет 1995 жылдың 15 қазанында АҚШ-тағы Fox телеарнасында көрсетілді. 1995 жылдың 9-15 қазаны аралығындағы апталық рейтингте 47-орынды иеленді, Nielsen рейтингісі 9.0-қа тең болды. Бұл аптада Fox телеарнасындағы ең көп тамашаланған төртінші бағдарлама болды. Эпизод телеарна сыншыларынан бірауызды мақтау алды және экологиялық мәселелерді және жануарлар туралы хабарларды жарыққа шығарғаны үшін Экологиялық медиа сыйлығы мен Жаратылыс сыйлығы сияқты екі марапатқа ие болды.

Сюжет

Симпсондар отбасы ертегілік ойын-сауық паркін аралайды. Жануарлар бағында Лизаға әдемі қозы қызықтырады. Сол күні кешкі асқа Мардж қой еті ұсынады. Тағам мен оның тірі әріптесі арасындағы байланысқа алаңдаған Лиза енді вегетариан екенін жариялайды. Барт пен Гомер оның жаңа вегетариандығы үшін тым көп мазақтайды. Мектепте де жағдай жақсы емес; Лиза сыныпта құртты кесуге қарсылық білдіріп, асханадағы тағамға вегетариандық балама сұрағанда, директор Скиннер оны "қоздырушы" деп атайды. Екінші сыныптағы оқушылар Трой МакКлюрдың вегетариандықты сынаған "Ет Кеңесі" атты үгіт фильмін көруге мәжбүр болғаннан кейін, Лизаның сыныптастары оны мазақтап, жалтарады. Нед Фландерстің барбекюіне қызғанышпен қараған Гомер өзінің барбекюін, тоңдатылған шошқамен ұйымдастырады. Лиза етке балама ретінде гаспачо дайындайды, бірақ Гомердің қонақтары оны мазақ етеді. Гомер оның бөлмесіне бір бургерді лақтырып, ол Лизаның бетіне түседі, бұл Лизаны ашуландырады. Қонақтар пісірілген шошқаны жеуін тоқтату үшін, ол шошқаны сүйреп, трактормен жүреді. Гомер мен Барт оны қуады, бірақ ол шошқаны тік жардан итеріп жібереді. Шошқа өзенге құлайды және бөгеттің суару құбығы арқылы ауаға ұшып кетеді. Үйде Гомер Лизаға кешті бұзғаны үшін ашуланады, ал Лиза оған еттен жасалған тағам ұсынғаны үшін сөгіс айтады. Ертесі күні таңертеңгі ас дастарқанында Лиза Гомердің сөздерінен кейін өзінің шығу шегіне жетеді, Гомерді "көне заманғы ет жеуші" деп атайды және үйден қашып кетеді. Лиза ақырында ет жеуге беріліп, Квик-Э-Марттағы роликтердегі хот-догты шайнайды. Бірақ Апу, жақын вегетариан, оған тофудан жасалған хот-дог жегенін айтады және Лизаны құпия жолмен Квик-Э-Марттың шатырына жетелейді, онда олар Пол және Линда Маккартнимен кездеседі. Вегетариандар болған Маккартнилер Апудың Үндістандағы күндерінен бергі оның ескі достары екенін түсіндіреді. Апу одан үйден қашып кетуіне не себеп болғанын сұрайды. Ұзақ мойындаудан кейін, ол Лизаға басқалардың пікірлеріне қатысты төзбеушілігін түсінуге көмектеседі. Лиза қайтадан вегетариандыққа бекінеді, бірақ өзінің жануарлар құқығы туралы көзқарасын басқаларға таңуға болмайтынын түсінеді. Үйге қайта жолда Лиза Гомермен кездеседі, ол оны асық-асық іздеп жүр, одан кешірім сұрайды және Барт екеуінің вегетариан болғысы келгені үшін оны тым көп мазақтағанын мойындайды. Лиза да кешірім сұрайды, сонымен қатар оның барбекюін бұзуға ешқандай құқығы жоқ екенін мойындайды. Гомер оны кешіреді және үйге "өсімдік күшімен" қайтаруды ұсынады. Титрлер аяқталар кезде, пісірілген шошқа әлі де ауада ұшып бара жатқаны көрінеді.

Жазу

"Вегетариандық Лиза" Дэвид Х. Коэн "Симпсон" сериалы үшін жазған тұңғыш толыққанды эпизод болды. Оған дейін шоудағы ең танымал жұмысы алтыншы маусымның "Трихаус оф Хоррор V" эпизодындағы "Қорқынышты асхана" бөлімі болған.

Дауыс беру

Эпизод жазылып тұрған кезде Пол Маккартни – The Beatles тобының тірі қалған жалғыз мүшесі еді, ол ешқашан «Симпсондарда» пайда болған емес. Джон Леннон шоу жаратылғанға дейін қаза тапты, бірақ Ринго Старр мен Джордж Харрисон 1991 жылы («Ұлылыққа бір қадам») және 1993 жылы («Гомердің шаштараз төрттігі») қонақ ретінде түсті. Шығарушы топ Маккартниді шоуға шақыруды қалаған, ал Дэвид Миркин «Лиза – вегетариан» бөлімі тартымды болады деп ойлады, себебі Маккартни өзі де вегетариан. Шығарушы топ оның вегетариан болып қалатынына уәде берді, нәтижесінде шоудағы кейіпкерлердің тұрақты өзгерістерінің бірі жасалды. Маккартнидің әйелі Линда да эпизодқа тартылды. Ол Entertainment Weekly журналына өздерінің және күйеуінің «вегетариандық идеяны кең аудиторияға таратуға» мүмкіндік алғанын айтты. Пол мен Линда екеуі де «Симпсондар» сериалының ұзақ жылдардан бергі жанкүйерлері еді. Миркин кейіннен Маккартнилермен бірге жұмыс істеу өміріндегі ең «таңғажайып» тәжірибелердің бірі болғанын айтты. Маккартнилер өз бөлімдерін жазуға бір сағат жұмсады. 1998 жылдың 17 сәуірінде Линда Маккартни 56 жасында сүт безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. «Симпсондардың» тоғызыншы маусымындағы «Титандардың қоқысы» атты эпизод, 26 сәуірде көрсетілді, оның естелігіне арналды. Бас продюсер Майк Скалли: «Бұл дұрыс шешім сияқты көрінді. Біздің барлығымыз оның қазасына өте қайғырып, таң қалдық» деді.

Мәдени сілтемелер

Эпизодта Beatles және Маккартнидің жеке карьерасына қатысты бірнеше сілтемелер бар. Әннің өңделген нұсқасы соңғы сахнада, содан кейін эпизодтың титрлері аясында ойнатылады; кері ойнатылатын үзінділердің бірі "О, және айтқандай, мен тірімін" дейді. Кейін Маккартнилер Лизадан ән тыңдағысы келетінін сұрайды, ал Апу "Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band" әнінің бір бөлігін орындайды.

Қабылдау

"Вегетариандық Лиза" алғаш рет 1995 жылдың 15 қазанында АҚШ-тағы Fox телеарнасында көрсетілді. Ол 1995 жылдың 9-15 қазаны аралығындағы рейтингтерде 47-орынды иеленді, Nielsen рейтингісі 9.0-қа тең болды, бұл шамамен 8.63 миллион теледидар көруші отбасыға сәйкес келеді. Эпизод сол аптада Fox телеарнасындағы рейтинг бойынша The X Files, Fox NFL Sunday және Melrose Place сериалдарынан кейін төртінші орында тұрды. Эпизод "Ең үздік телесериал, комедия" номинациясында Genesis Award сыйлығын жеңіп алды. Genesis Award сыйлығы жыл сайын Humane Society of the United States ұйымы тарапынан жануарлар туралы мәселелерді жұртшылық назарына жеткізетін туындыларды марапаттау үшін табыс етіледі. "Вегетариандық Лиза" теледидар сыншылары мен "Симпсон" командасынан бірауызды мақтау алды. Шоудың командасынан Миркин мен Киркланд... Эпизодтың DVD аудио түсіндірмесінде Миркин жануарлар бағындағы ашылу сахнасын шоу тарихындағы өзінің сүйікті сахналарының бірі деп атады. Ол оны "керемет күлкілі" деп сипаттап, Киркландтың анимациясын жоғары бағалады. Миркин Апудың эпизодтағы рөлінен де ләззат алды, себебі Апу Лисаға "адамдарды өзгертуге толеранттылық пен түсіністік арқылы қол жеткізуге болатынын" көрсетті. Ventura County Reporter газетінің журналисі Мэтью Сингер оны "керемет жекелеген сахналарға толы" деп атады, әсіресе Трой МакКлюрдің "Ет Кеңесі" үгіт-насихаттық бейнесін ерекше атады, ол "шоу тарихындағы ең күлкілі жекелеген эпизод болуы мүмкін" деді. Эпизодтың рецензияларын жазушылар кейіпкерлердің дамуын жоғары бағалады. IGN сайтының Тодд Гилкрист "Симпсон" сериалының ұзақ өмір сүруінің кілті – әңгіме айту мен кейіпкерлерді дамытудың "сентименталды, бірақ әсте емес, жабысқақ" тәсілі деп санайды. Ол "Вегетариандық Лизаны" мысал ретінде келтіріп, былай деді: "Лиза Гомердің барбекюін саботаждайды, нәтижесінде оның мақтан тұтатын шошқасы қаза табады. Бірақ эпизодты тек қана ауаға ұшып бара жатқан шошқаның суретімен аяқтаудың орнына, жазушылар әзілге сәйкес келетін әңгімені жасайды. Комедиялық эффект одан да күшейеді, себебі біз кейіпкерлерге қызығамыз, оқиғаға тартылғанбыз және тамаша әзілге дайынбыз". Niagara Gazette газетінің журналисі Фил Дзики "кейіпкерлердің дамуы мен әңгіме айту өте жақсы" деді, эпизодтың "бірдей күлкілі, әсерлі және сатирикалық" екенін атап өтті. Дзики оның "сәл мәжбүрленген" сияқты көрінетінін айтты. IGN сайты Маккартнидің осы эпизодтағы өнерін, Ринго Старрдың "Brush with Greatness" эпизодындағы және Джордж Харрисонның "Homer's Barbershop Quartet" эпизодындағы өнерлерімен бірге "Симпсон" тарихындағы ең жақсы қонақ рөлінің он біріншісі деп санайды. Олар "Бұл рөлдердің ешқайсысы аса үлкен болмаса да, барлық уақыттағы ең танымал топтың "Симпсон" сериалында пайда болуы – шоудың танымалдылығы мен маңыздылығын көрсетеді" деп қосты. Larry Dobrow және Mike Errico Blender журналында оны шоу тарихындағы ең жақсы топтық камеоның сегізіншісі деп тізімдеді.