Кеңес Одағындағы мәдениет сарайлары мен үйлер

Кіріспе

Қоғамдық орталықтар социалистік мемлекеттерде Мәдениет сарайы (Дворец культуры, wénhuà gōng, Kulturpalast) немесе Мәдениет үйі (полякша: dom kultury) – бұрынғы Кеңес Одағы мен Шығыс блогының қалған бөлігіндегі ірі клубтар (қоғамдық орталықтар) үшін қолданылатын жалпы атау (жалпы термин). Кеңес Одағында Мәдениет үйі жүйесі 1880-ші жылдары құрылған Ресей империясының Халық үйі жүйесінің негізінде қалыптасқан. Оның түрлі нұсқалары бар, мысалы, Өнер сарайы, Спорт сарайы, Пионерлер сарайы, Металлургтер сарайы, Қызыл Армия үйі және тағы да басқалары.

Сипаттама

Барлық демалыс және хобби түрлері: спорт, коллекциялау, өнер және т.б. үшін мекеме ретінде Мәдениет сарайы көп мақсатты пайдалануға арналған болып жобаланған. Типик сарайда бір немесе бірнеше кинозал, концерт залы (залдары), би студиялары (халық биі, балет, балды би), түрлі «өз қолымен жасау» хобби топтары, әуесқой радио топтары, әуесқой театр студиялары, әуесқой музыка студиялары мен топтары, лекторийлер (лекция залдары) және тағы да басқалары болған. Топтар қатысушылардың жасына қарай бөлінген, балалардан зейнеткерлерге дейін. Мәдениет сарайында қоғамдық кітапхана да орналасуы мүмкін еді. Соңғы уақыттарға дейін барлық хобби топтары тегін болды, кейін ресми мойындалмаған көптеген хоббилер «өздігінен өтеу» негізінде ұйымдастырылды. Мәдениет сарайы кейде «клуб» деп аталды, бірақ бұл оның мүшелікке негізделгенін білдірмейді. Ресми риторика бойынша, мұның бәрі Кеңес жұмысшылары мен балаларының «мәдени демалысын» қамтамасыз етуге және «мәдениетсіз демалысқа», мысалы, ішімдік ішу мен тәртіпсіздікке қарсы күресуге бағытталған. Мәдениет сарайлары немесе мәдениет үйлері Кеңес Одағының алғашқы жылдарында пайда болды, бұрынғы «Халық үйлерінің» рөлін мұра етті. Төменде Джон Дьюидің «Совет Ресейі және революциялық әлем туралы әсерлер» (1929) кітабынан үзінді келтірілген. Тағы бір әсерім – халықтық мәдениет үйіне ресми емес сапардан. Бұл зауыт ауданындағы жаңа әдемі ғимарат, айналасында демалыс алаңдары, бір үлкен театр, төрт кішкентай жиындар залы, клубтық кездесулер, демалыс және ойындар үшін елу бөлме, кәсіподақтардың кеңсесі болды, құны екі миллион долларға жетеді, күніне – немесе, дәлірек айтқанда, түніне – бес мың адам орташа есеппен келіп тұрады. Оны үкімет салған және басқарып отыр ма? Жоқ, бірақ кәсіподақтардың ерікті күш-жігерімен, олар өз жалақыларының екі пайызын салық ретінде төлеп, ұжымдық өміріне осы мүмкіндіктерді жасады. Ғимаратты өздері сайлаған қызметкерлер басқарады. Біздің жұмысшыларымыздың салыстырмалы түрде белсенді еместігімен және менің елімдегі ұқсас кәсіпорындардың жартылай қайырымдылық сипатымен салыстырғанда бұл жағдай қатты әсер қалдырды. Бұл үйдің – Ленинградта да осындай үй бар – коммунистік теория мен практикамен тікелей байланысы жоқ екені рас. Мұндай нысан кез келген ірі заманауи өнеркәсіптік орталықта болуы мүмкін. Бірақ басқа, одан да дамыған өнеркәсіптік орталықтарда мұндай нысан жоқ. Ол Ленинградта бар, бірақ Чикагода немесе Нью-Йоркте жоқ. Мәдениет сарайларының екі негізгі түрі болды: мемлекеттік және кәсіпорынға тиесілі. Әр қала, колхоз және совхозда орталық сарай немесе мәдениет үйі болды. Ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардың тиісті кәсіподақтар басқаратын өздерінің Мәдениет сарайлары болды. Мәдениет сарайлары тағы бір маңызды міндетті атқарды: олар Коммунистік партияның, комсомолдың және т.б. аймақтық бөлімшелерінің жергілікті съездері мен конференцияларын өткізді. Кішкентай ауылдық елді мекендерде осындай, кішкентай нысандар «клубтар» деп аталды, олардың негізгі қызметі би кештері мен кино көрсету болды. 1988 жылы Кеңес Одағында 137 000-нан астам клуб болды. Қытай Халық Республикасында ең танымал және ең орталықта орналасқан Мәдениет сарайы, Пекиндегі Тыйым салынған қаланың сыртындағы бұрынғы Императорлық ата-бабалар ғибадатханасында орналасқан «Жұмышылардың Мәдениет сарайы» болып саналады. «Мәдениет үйі» түсінігі мен атауы (мысалы) Францияда (Maison de la culture), Бельгияда және Квебекте де кездеседі.

As an establishment for all kinds of recreational activities and hobbies: sports, collecting, arts, etc., the Palace of Culture was designed to have room for multiple uses. A typical Palace contained one or several cinema halls, concert hall(s), dance studios (folk dance, ballet, ballroom dance), various do it yourself hobby groups, amateur radio groups, amateur theatre studios, amateur musical studios and bands, lectoriums (lecture halls), and many more. Groups were also subdivided by age of participants, from children to retirees. A public library may sometimes have been housed in the Palace of Culture as well. All hobby groups were free of charge until most recent times, when many hobbies with less official recognition were housed based on "self repayment". A Palace of Culture was sometimes called a "club", but this did not mean that it was membership based. In official rhetoric, all these were supposed to aid the "cultural leisure" of Soviet workers and children and to fight "cultureless leisure", such as drinking and hooliganism. Palaces or Houses of Culture were introduced in the early days of the Soviet Union, inheriting the role that was earlier fulfilled by so called "People's Houses". Below is an excerpt from John Dewey's Impressions of Soviet Russia and the revolutionary world (1929). The other impression I would record came from a non official visit to a House of Popular Culture. Here was a fine new building in the factory quarter, surrounded by recreation grounds, provided with one large theater, four smaller assembly halls, fifty rooms for club meetings, recreation and games, headquarters for trade unions, costing two million dollars, frequented daily—or rather, nightly—by five thousand persons as a daily average. Built and controlled, perhaps, by the government? No, but by the voluntary efforts of the trade unions, who tax themselves two percent of their wages to afford their collective life these facilities. The House is staffed and managed by its own elected officers. The contrast with the comparative inactivity of our own working men and with the quasi philanthropic quality of similar enterprises in my own country left a painful impression. It is true that this House—there is already another similar one in Leningrad—has no intrinsic and necessary connection with communistic theory and practice. The like of it might exist in any large modern industrial center. But there is the fact that the like of it does not exist in the other and more highly developed industrial centers. There it is in Leningrad, as it is not there in Chicago or New York

There were two basic categories of Palaces of Culture: those owned by the state and those owned by the enterprise. Every town, kolkhoz and sovkhoz had a central Palace or House of Culture. Major industrial enterprises had their own Palaces of Culture, managed by the corresponding trade unions. Palaces of Culture served another important purpose: they housed local congresses and conferences of the regional divisions of the Communist Party, the Komsomol, etc. In smaller rural settlements similar establishments of lesser scope were known as "clubs", with main activities there being dance nights and cinema. In 1988 there were over 137,000 club establishments in the Soviet Union. In the People's Republic of China, the best known, and most centrally located, Palace of Culture is perhaps the "Workers' Palace of Culture" located in the former Imperial Ancestral Temple just outside the Forbidden City in Beijing. The concept and the name of a "House of Culture" also appears in (for example) France (Maison de la culture), Belgium and Quebec.

Кеңес Одағынан кейінгі кезең

Мәдениет сарайларының көпшілігі Кеңес Одағы тарағаннан кейін де сақталып қалды, бірақ олардың жағдайы, әсіресе қаржылық жағдайы, түрлі себептерге байланысты күрт өзгерді.