Кіріспе

Өсімдік түрі Santalum acuminatum, шөлді квамонг – сандал ағашы тұқымдасына жататын, (Австралияға тән) Santalaceae тұқымдасына жататын жартылай паразит өсімдік. Ол Австралияның орталық шөлдері мен оңтүстік аймақтарында кеңінен таралған. Бұл түр, әсіресе оның жеуге жарамды жемісі, көбінесе квамонг немесе жергілікті шабдалы деп аталады. Жемістің ерекше дәм беру үшін қолданылуы, ең танымал бұталық тағамдардың бірі ретінде, оны өсіруге әрекет етуге алып келді. Шөлді квамонг – мәңгі жасыл ағаш, оның жемісін квамонг пірпесін толтыру үшін немесе жеміс шырыны жасауға болады. Қатты қабықтың ішіндегі тұқымы (дәні) алынып, ұсатылып, пастаға айналдырылып, содан кейін тіс жеңілінің ауруына немесе тіс етінің қабынуына емдеу үшін қолданылады. Жаңа Оңтүстік Уэльстің батысындағы құрғақшылыққа төзімді жеміс ағаштарының санатында болғандықтан, ол көптеген аборигендер мен оны білетін австралиялықтар арасында кеңінен өсіріледі.

Сипаттама

Santalum acuminatum биік бұта немесе кішкентай ағаш ретінде өседі, биіктігі және ені шамамен солай. Қыртысы жалпақ, қара сұр түсті, бұтақтары тік өседі. Ірі өсімдіктердің төңірегінде тамырдан өркендеген кішірек өсімдіктер кездесуі мүмкін. Кіші бұтақтары төмен иілгендей болады. Жұмсақ немесе жұмыртқа пішіндес жапырақтары ұшында сүйір, ақшыл сары жасыл түсті, сәл сұрғылт және былғарыдай сезіледі. Олар 5–10 мм ұзындықтағы қысқа сабаққа бекітілген, ал жапырақтарының ұзындығы 45–115 мм. Пішіні бойынша үшкірленіп, бұтақшаларда қарама-қарсы жұптарда орналасқан. Гүлдері сыртқы жағынан жасыл немесе қаймақ түсті, ал ішкі жағынан қызғылт немесе сары қоңыр болуы мүмкін; гүлдер сабақтарда гүлдейді, диаметрі 2–3 мм және хош иісті. Жемісі 4 жылдан кейін піседі, қызыл немесе кейде сары түсті, диаметрі 20–25 мм. 3 мм қалыңдықтағы ет тәрізді қабаты ми пішіндес, қатты қабықшамен қоршалған тұқымды жабады. Бұл жеміс друпа деп аталады. Көктемнің соңында немесе жазда жасылдан жылтыр қызылға дейін піседі, дөңгелек пішіндес және диаметрі 20–40 мм. Жемістің қабығы балауыз тәрізді. Тамырлары гемипаразиттік механизмге бейімделген, гаусториум арқылы басқа тамыр жүйелеріне 10 метрге дейін жете алады.

Таксономия және атау беру

Бұл түрдің quandong деген жалпы атауы басқа да өсімдіктермен ортақ, олар ұқсас жемістер береді; оны «далалық» немесе «тәтті» деп ажыратуға болады. «Quandong» атауы коммерциялық қолданыста көбінесе S. acuminatum жемісін білдіреді. Атаудың басқа нұсқалары: quondong және quandang. Бұл өсімдік пен оның жемісін сондай-ақ «тәтті кваменг» және «жергілікті шабдалы» деп те атайды, осы атаулардан «квандонг» атауы шыққан. Басқа жергілікті атаулар: wolgol (Noongar, Оңтүстік-Батыс Австралия), gutchu (Wotjobaluk, Батыс Виктория); wanjanu немесе mangata (Pitjantjatjara, Uluru) және goorti (Narungga). Бұл түрді алғаш рет Роберт Браун сипаттаған, ол 1810 жылы жарияланған Prodromus Florae Novae Hollandiae еңбегінде оны Fusanus acuminatus деп атады. Бұл атау 1802 жылы Оңтүстік Австралиядағы Фаулерс шығанағында жасаған түпкі үлгісіне негізделген. Браун латынша acuminatus сөзін жапырақтарының өткір немесе сүйір болуын білдіру үшін қолданды. Австралия флорасында (1984) және Австралия өсімдіктер тізімінде (2006) сипатталған бірнеше ботаникалық атаулар Santalum acuminatumмен синоним болып саналады, оларға: Santalum preissii F. Muell. (Fragmenta Phytographiae Australiae, 1861); Miquel-дің Santalum cognatum және Santalum preissianum (1845); және Gand-тың Santalum densiflorum (1919) кіреді. Otto Kuntze өсімдіктерді қайта қарауға тырысқанда Mida acuminata атауын берді, сондай-ақ (R. Br.) Sprague және Summerh. Eucarya acuminata да берілді. Өсімдіктер селекциясының құқықтары үшін бірнеше сорттар тіркелді, олардың екеуі мақұлданды, ал біреуіне рұхсат берілді. Түрдің алғашқы тіркелген сорты Powell's # 1 деп аталды, бірақ осы атауды заңды түрде мойындау туралы өтініш қайтарылып алынды. Екіншісі – Powell's Red Supreme. Өсімдік сорттары журналында екі атау мақұлданды: Powell's Red Supreme және Saltbush Lane. S. acuminatum-ның бір сорты Егістік өсімдіктер номенклатурасының халықаралық кодексіне сәйкес аталады; сипаттама жарияланғаннан кейін Santalum acuminatum 'Frahn's Paringa Gem' заңмен қорғалатын алғашқы сортқа айналды.

Тарату

Santalum acuminatum Австралияның көптеген оңтүстік аймақтарында, тіпті елдің шөлейтті орталығында да кеңінен таралған және кейбір аймақтарда көптеп кездеседі. Туысқан австралиялық сандал ағашы, Santalum spicatum, бұрын осы түрден көп болған, бірақ коммерциялық игеру осы жағдайды кері қайтарды. Бұл өсімдік Батыс Австралияның солтүстігінде Карнарвон мен Карратаға (21°N) дейін, жағалау жазықтарынан ішкі аймақтарға қарай таралады және Оңтүстік-Батыс Австралияның барлық жерінде кездеседі. Оңтүстік Австралия, Виктория, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Квинслендте де осы өсімдік кездесетіні тіркелген. Штаттың солтүстік-батысында сирек табады.

Экология

Өз тұқымдасының басқа мүшелері сияқты, бұл өсімдік гемипаразиттік, фотосинтез жасай алады, бірақ қант емес, басқа қоректік заттарды алу үшін басқа өсімдіктердің тамыр жүйесін пайдаланады. Ағаш әртүрлі және кең таралған орталарда өседі, оның ішінде арналар, гранит, қиыршықты жазықтар және құмды төбелер бар. Ол құрғақшылыққа, тұзға және жоғары температураға төзімді, ал қоршаған ортаның қоректік заттарға бай болуы қажет емес. Жаңа өсімдік қоныс иесінің көлеңкесінде өсіп, дамығаннан кейін толық күнге бет бұрады, сондықтан өсімдік әдетте қоныс иесімен және басқа түрлермен араласып өседі. Таралу ареалында жиі өрттер болады, сондықтан өсімдік тамырынан жаңаруы керек, осы себепті бұл түр дамыған ағаш ретінде сирек кездеседі. Өрт пен топырақ бұзылуына ұшыраған өсімдіктер көп сабақты бұталар түрінде өседі. Өсімдіктің тамыр жүйесінен қайта өсуі, тұқымнан жаңаруға қабілетті бұталарға қарағанда осы түрге артықшылық береді. Бір негізгі сабағы бар ағаштар осы факторлардан алыс жерлерде кездеседі. Ересек ағаштардың әдеті күн сәулесін монополиялап, өз қанатынан тыс өсімдіктердің тамырларына паразит болу арқылы көрші өсімдіктерді басып тастауы мүмкін. Жапырақтары басқа ағаштар мен бұталарға қарағанда әлдеқайда ақшыл болғандықтан, бұл өсімдік бұталы және бұталы жерлерде көзге түседі. Батыс Австралиядағы Вудман Пойнт аймағында бұл өсімдіктің зардап көрмеген бір данасы тіркелген, бұл аймақ өрттің жоғары қарқынды әсерінен алыс орналасқан. Эмулар оның жемісін жейді, бұл олардың рационының маңызды бөлігін құрайды, ал жаңғақ олардың нәжісінде толыққанды қорытылмайды. Бұл S. acuminatum тұқымдарын таратудың әдеттегі тәсілі, егер ол эмулардың ареалында болса. Осы өсімдікпен көптеген түрлер күрделі қарым-қатынастарда өзара әрекеттеседі, олардың бірі – Параэпермения санталиелла, Эпермениидтер отбасынан шыққан куандонг көбелегі. Нитидулид қоңыздарының дернәсілдері және ақ көбелектер сияқты басқа жандар да S. acuminatum-мен қоректенеді.

Өсіру

Жемістер мен жаңғақтар, әсіресе С витаминінің жоғары мөлшеріне байланысты, құрғақ және жартылай құрғақ Орталық Австралия халқы үшін маңызды тағам болды. Тыныштық күйін бұзу үшін гиббереллин қолдануға болады, бұл 80%-дан астам өнімділікке қол жеткізуге мүмкіндік береді, әсіресе жақсы агротехникалық шаралармен бірге қолданғанда. Бұл өсімдікті өсіруде басқа да қиындықтар туындады; мысалы, түрлі зиянкестер мен саңырауқұлақ ауруларына осал. Бұл бастамаға 1970 жылдары CSIRO қолдау көрсетті, соңында ол зерттеу ұйымының Тұрақты Экожүйелер бөлімшесінің бір бөлігіне айналды. Оңтүстік Австралияда Фрайннің Паринга Жемісін тұқымдық тамыр жүйесіне қанау арқылы зерттеулер мен тәжірибелер жүргізілді; осылайша бұл сорт жеміс бақтарында көбейтіледі және сорттың алғашқы сатылымы 1997 жылы өтті.

Аурулар

Топырақтағы ауру қоздырғыштары, мысалы, Phytophthora және Pythium саңырауқұлақ түрлері, өсімдік жақсы су өткізгіш топыраққа жағдай жасалмаған жерде кездесуі мүмкін. Өсімдіктер өсіру орындарында, оның болуы күдік тудырса, тағайындалған емдеу шараларына, мысалы, топыраққа фосфор қышқылы қолдануға жақсы жауап беретіні анықталды. Қатты ыстық және ылғалды климат жағдайында жапырақтарда қара дақ пайда болуы мүмкін.

Егін жинау

S. acuminatum жемісі мен жаңғағы ағаштан жиналады, немесе жаңғақ эмудан түскен нәрседен жиналады; кеңінен қолданылатын жемістің басты көзі – жабайы түрде жинау. Отарлаушылар осымен танысқаннан кейін осы әдісті қабылдады. Өсімдік жақсы жауын болған жылдары көп мөлшерде жеміс береді; Австралияның жергілікті халқы осы жиынды кептіріп, етін 8 жылға дейін сақтайтын. 1970 жылдары CSIRO құрған тәжірибелік егістіктер жеміс бақшаларының нарыққа жабдықтауын тұрақты түрде арттырды. Бұл жиын зиянкестерден қорғалады және оны анықтау оңай, коммерциялық ингредиенттерге арналған азық-түлік қауіпсіздігі ережелеріне сәйкес келеді. Өсімдік 10-25 кг жеміс береді, оның жалпы салмағының 40% -ы ядроның салмағын құрайды; жеміс жаңа немесе кептірілген түрде сатылады. Ядро шикі күйінде жеуге жарамды, сондай-ақ қуырылып, тұздалады.

Ас дайындауда

Жемістің коммерциялық қолданылуы оны тәтті және тұзды тағамдарға қосуды қамтиды; дәмі қышқыл, шабтай, абрикос немесе қалампырды еске түсіреді. Оңтүстік Австралияда S. acuminatum «жабайы шабтай» немесе «дала шабтайы» деп аталады. Австралия Поштасы шығарған маркалар сериясында осы өсімдіктің жемісі мен жаңғағы бейнеленген. Ол шетелдік нарықтарда экзотикалық тағам ретінде кеңінен танымал, сатылымы өз еліндегі тұтынудан әлдеқайда жоғары. Жемістің бос радикалдарды залалсыздандыру қабілеті де бар. Жеміс коммерциялық түрде қолжетімді, ерекше дәмі қоспа ретінде пайдаланылады, әсіресе Австралияның ерекше өнімі ретінде. Бұл көбінесе жабайы ағаштардан, кейде аборигендердің корпорацияларынан алынады, бірақ коммерциялық баулардың тиімділігі де сынақтан өтуде.

Дәрілік мақсатта қолдану

С витамині бар жемісі және күрделі майлары бар жаңғақтың ядросы сол түрі өсетін елдердегі халықтар тарапынан қолданылған. Бұл және барлық Санталум түрлерінің ағашында, әсіресе тамырларында бактерияға қарсы қасиеттер бар. Экстракттың белгілі қолданылуы – тері ауруларын емдеу.

Тарих

Сандаль майы, әсіресе Santalum album, фармакологтар тарапынан сипатталған және зерттелген. Австралияның кеңінен танымал сандал ағашы, S. spicatum, көптеп жиналып, экспортталды, нәтижесінде S. acuminatum көптеген аймақтарда басым Санталум түріне айналды. Жемістің аборигендер тарапынан қолданылуы колониялардың алғашқы қоныс салушыларымен мойындалды; осы өнімнен джем мен шұжық жасалған. Жеміс табиғат тарихы және ботаникалық еңбектерде, мысалы, "Батыс Австралияның гүлдері мен өсімдіктері" сияқты шығармаларда жиі еске алынады және тауар ретінде саудаланып келді, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда, дәндің ядросы ең көп пайдаланылған. Австралиядағы отарлаушы этникалық топтар жергілікті өсімдіктерді өсіруге тырыспады, олар белгілі болғанымен және кейде қолданылғанымен, бірақ Сингапур, Ұлыбритания және басқа да елдерден экспорттық нарықтардың үлкен сұранысы фермерлер мен әуесқойларға қаржылық қолдау көрсетуге әкелді. Оңтүстік Австралиядағы Паринга қаласындағы Дадли мен Лайла Франың үйінің ауласында квамонг ағаштарынан құралған баушағы болды. Олар жемістің өнімділігі мен сапасын тіркеп, олардың бірі "Франның Паринга Алтыны" деп тіркелген және сатылатын сорттың бастауы болды.