Кіріспе

Ағаш түрі Speciesbox
|image = Casuarina equisetifolia Darwin NT. jpg
|image caption = Darwin маңындағы equisetifolia түршесі
|status = LC
|status system = IUCN3.1
|status ref =
|genus = Casuarina
|species = equisetifolia
|authority = L.
|subdivision ranks = Түрше
|subdivision =
C. e. subsp. equisetifolia
C. e. subsp. incana
|synonyms ref = Темір ағаш, жағажай шеоак, жағажай казуаринасы немесе сылдырлаған ағаш – Казуарина тұқымдасының гүлді өсімдігі, Австралия, Жаңа Гвинея, Оңтүстік-Шығыс Азия және Үндістанға тән. Бұл кішкентай және орташа мөлшердегі, бір жынысты ағаш, ересек үлгілерінде қабыршақты немесе жорықты қабық, төмен салбыраған бұтақшалар, жапырақтары 7 немесе 8 бұршаққа дейін кеміп, қабыршақтарға айналады, жемісі ұзын, қанатты тұқымдарды (самаралар) қамтиды.

Сипаттама

Casuarina equisetifolia – бір үйлі ағаш, әдетте 1,5 метрге дейін, кейде одан да биік өседі. Жас түпкілерінде қабығы тегіс және сұрғылт, ал ескірек ағаштарда қабыршақты немесе ойысты болады. Бұтақшалары төмен иілген, 10 см-ге дейін ұзын, жапырақтары 7-8 тісше тәрізді, бұтақшалардың айналасында 7 немесе 8 қатарға орналасқан. Жапырақ қатарлары арасындағы бұтақша бөліктері ("буындар") 1 см ұзын және 2 мм енді. Аталық гүлдері 7-11,5 см ұзындығындағы тікенектерге, сантиметрге (0,39 дюйм) 7-ден 11,5-ке дейін орналасқан. Аталықтары 3 мм ұзын. Аналық шоқпарлары 2 см ұзын тіреук сабақта орналасқан және сирек, жұмсақ немесе жүнді түктермен жабылған. Піскен шоқпарлары 6-10 см ұзын және 1,5-2 см диаметрлі, тұқымдары 3 см ұзын. Ағаштың кең таралған аттары: Австралия қарағайы, атқұйрық ағашы, темір ағаш, жағажай шейі; ол сырттай қылқан жапырақтыға ұқсағанымен, қарағай емес.

Таксономия

Казуарина тұқымдасы алғаш рет 1759 жылы Карл Линнейдің Amoenitates Academicae еңбегінде ресми түрде сипатталған. Алғашқы сипатталған түрі – Casuarina equisetifolia. Түрлік есім (equisetifolia) «аттың қасқасынан жасалған жапырақ» дегенді білдіреді. 1982 жылы Лори Джонсон Аделаида ботаникалық бағының журналында осы атауларды тиісінше equisetifolia және incana түршелеріне өзгертті: Casuarina equisetifolia L. subsp. equisetifolia, биіктігі жоғары ағаш, бөліктері ұзын және 8-10 тісті, ұзындығы шамамен, еркек гүлшоғырлары ұзын, конустар ұзын және педункулде ұзын, кең. Casuarina equisetifolia subsp. incana (Benth.) L. A. S. Johnson, биіктігі жоғары ағаш, бөліктері ұзын және 8-10 тісті, ұзындығы шамамен, еркек гүлшоғырлары ұзын, конустар ұзын, кең және ақтан қызыл қоңырға дейінгі түктермен тығыз жабылған, педункулде ұзын. Incana есімі «ақ» немесе «көкшіл» дегенді білдіреді. Линнейдің C. equisetifolia жарияланымның дұрыстығына күмән бар, себебі ол өзінің сипаттамасын Rumphius-тың Herbarium Amboinense-дегі Casuarina litorea сипаттамасына ғана негіздеген және типтік үлгілері жоқ.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Casuarina equisetifolia subsp. equisetifolia Австралия, Жаңа Гвинея, Оңтүстік-Шығыс Азия және Үндістанда теңіз жағасында, жағажайлардың артында және сағалардың маңында, кейде тасты мүйістерде өседі. Casuarina equisetifolia көптеген басқа құрлықтар мен аралдарға әкелінген. Ол Оңтүстік Африкада жаулап алушы түр ретінде де қарастырылады.

Қолданылуы

Қазауарнаның сәндік мақсаттарынан басқа, оның тоқыма бояуларының қалдық суларын тазарту әлеуеті де зерттелді. Қазауарна жапырақтары реактивті апельсин 16, Родамин B, метилен көгілдірі, малахит жасыл және метил фиолет 2b сияқты тоқыма бояуларын кетіру үшін сіңіргіш материал ретінде пайдалы екені анықталды. Сол сияқты, қазауарнаның құрғатылған конусы да Родамин B және метил фиолет 2b-ді кетіруге қабілетті екені хабарланды. Қазауарна қабығы метилен көгілдірін кетіруге қолданылатыны айтылды. Тіпті қазауарна тұқымы да нейтралды қызыл және малахит жасыл бояуларын кетіруде пайдалы екені анықталды. Қазауарна конустарынан алынған көміртек полигондық сұйықтықтарды жақсы сіңіретіндігі анықталды, ал тағы бір зертханада сулы ерітіндідегі мыс иондарын жақсы сіңіретіні туралы мәлімделді.

Жер атаулары

Сингапурда Таңжон Рху жолы деп аталатын жол бар, себебі бұл жерде бұрын Каллангтан Рохорға дейінгі жағалау бойында көптеген осы ағаштар өскен. Малайзияның Кедах штатындағы Ланкави аралында Аер Хангат өзенінің сағасында, Килим Карст Геоорман паркінде, осы ағаштар қатар тізілген жерде Куа қаласынан шамамен 20 км қашықтықта Таңжунг Рху деп аталатын құм сілкінісі бар. Сабахтың Танжунг Ару қаласы да осы ағаштан (ару) жағажайда көп табылғандықтан осылай аталған. Филиппинде Агуо қаласы осы ағаштың құрметіне аталған (Илокано тілінде агохо немесе аруо деп аталады).