Кіріспе

Шығыс Австралияға тән гүлді өсімдік, Морей (Moraceae) тұқымдасынан.

Ficus rubiginosa, тотықты інжір немесе Порт-Джексон інжирі (даргуг тілінде дамун) – шығыс Австралияға тән Ficus туысына жататын гүлді өсімдік. F. rubiginosa бастапқыда басқа өсімдіктерде (гемиэпифит) немесе тау жыныстарында (литофит) өсетін көшет ретінде өседі, кейіннен биіктігіне дейін және шамамен осыған тең ені бар, сары-қоңыр түсті тіректері бар ағашқа айналады. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді және жарқыраған жасыл түсті, ұзындығы мен ені аралығында болады. Жемістері кішкентай, дөңгелек және сары түсті, жыл бойы пісіп, қызыл түске айналуы мүмкін, көктем мен жазда ең көп піседі. Барлық інжірлер сияқты, бұл өсімдіктің де жемісі сиконий – кері гүлшоғыры, гүлдері ішкі қуысқа орналасқан. F. rubiginosa Pleistodontes imperialis өрік құртының (онда төрт криптотүр болуы мүмкін) тозаңдануы арқылы ғана көбейеді. Сиконийде басқа он төрт түрлі өрік құрты да мекендейді, олардың кейбіреулері галлдарды тудырса, ал басқалары тозаңдандырушы өрік құрттарына және кемінде екі түрлі нематодаға паразит болады. Көптеген құстар, оның ішінде көгершіндер, тотықтар және түрлі шағын құстар осы жемісті жейді. Австралияның шығыс жағалауында Квинслендтен Оңтүстік Жаңа Уэльстің оңтүстігіндегі Бегаға дейін (Порт-Джексон аймағын қоса, осы айманымен байланысты баламалы атауы бар) өсетін F. rubiginosa жаңбырлы ормандардың жиегінде және тасты беткейлерде кездеседі. Ол саябақтар мен қоғамдық кеңістіктерде көлеңке беру үшін пайдаланылады, ал тоңда салынғанда үй өсімдігі ретінде немесе бонсай өсіруге жарамды.

Таксономия

Фикус рубигинозаны француз ботанігі Рене Луиш Дефонтен 1804 жылы типтік үлгіден сипаттады, оның өсетін жері «Жаңа Голландия» деп көрсетілген. Австралиялық ботаник Дейл Диксон түрін іздеу кезінде Флоренция гербарийіндегі Дефонтеннің гербарийін және Женевадағы Этьен Пьер Вентенаттың гербарийін тапты. Вентенат Дефонтеннің атын қолданғандықтан, Диксон 2001 жылы Флоренциядағы үлгіні типтік деп таңдады. Шындығында, тотыққан інжір – оның тағы бір кең таралған атауы; басқаларына Иллаварра інжирі және Порт-Джексон інжирі жатады. 1806 жылы неміс ботанігі Карл Людвиг Вильденов оған «Species Plantarum» еңбегінде Ficus australis деген ботаникалық атау берді, бірақ бұл атау қолданылмайды, себебі түрдің жарамды жарияланған аты бар еді. 1862 жылы голланд ботанігі Фридрих Антон Вильгельм Микель Квинсленд штатының Кейп-Кливленд аймағынан жиналған материал негізінде Urostigma leichhardtii-ді сипаттады, оның F. rubiginosa-ға ұқсас екенін атап өтті. 1867 жылы ол Urostigma-ны қайта біріккен Ficus-тың кіші туысы ретінде қарастырды, нәтижесінде таксон Ficus leichhardtii аталды. Микель сондай-ақ Уитсандей аралынан Ficus leichhardtii var. angustata-ны сипаттады, кейіннен чех ботанігі Карел Домин оны F. shirleyana деп жіктеді. Квинсленд штатының ботанігі Фредерик Мэнсон Бейли 1911 жылы Квинслендтен Ficus macrophylla var. pubescens-ті сипаттады, ал кейіннен Домин оны Ficus baileyana деп атады. 2001 жылы Диксон бұл таксондардың барлығының F. rubiginosa-дан ешқандай айырмашылығы жоқ екенін анықтады (сондықтан оларды қайта жіктеді). Жозеф Мейден 1902 жылы lucida түрін, ал Бейли 1913 жылы glabrescens түрін сипаттады. Екеуі де өздерінің түрлерін түксіздігіне қарай анықтады. Мейден таксонын түксіз деп сипаттаса, Бейли оны дерлік түксіз деп сипаттады. Бейлидің сипаттамасы Диксонның тұжырымдарына (осы нұсқалар толығымен емес, тек ішінара түксіз) сәйкес келгендіктен, Диксон Бейлидің атын сақтап, 2001 жылы оны Ficus rubiginosa forma glabrescens деп қайта жіктеді, себебі ол атаулы түрден жаңа өрмелердегі түксіздігімен ғана ерекшеленеді. Көгілдірінің диаметрі шамамен 5 см-ге жетеді. Қабығы сары қоңыр түсті. Сабақтарында кезектесіп орналасқан, жұмыртқа тәрізді, кері жұмыртқа тәрізді немесе сопақ жапырақтары ұзын және ені шамамен 15 см, ал сабақтары (жапырақтарды сабаққа жалғастыратын сабақтар) 10 см-ге дейін жетеді. Олар тегіс немесе кішкентай тотыққан түкшелермен жабылған. Ортаңғы тамырдан 41,5–84,0° бұрышпен 16-62 жұп бүйірлік тамырлар, ал ортаңғы тамырдан 18,5–78,9° бұрышпен ерекше түбірлік тамырлар өтеді. Көбінесе жұп болып өсетін інжірлер бастапқыда сары түсті және көлденеңінен шамамен 1 метрді құрайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Фикус рубигинозас Австралияның бүкіл шығыс жағалауында өседі, солтүстік Квинсленд штатындағы Кейп-Йорк түбегінен бастап, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының оңтүстік жағалауындағы Бега маңына дейін таралған. Инжір көшеттері көбінесе тұқымдары қонған тастағы жарықтардан өседі, мысалы, жартастар мен тас беттерінде. F. rubiginosa 1990 жылдардың басынан бері Мальтада кеңінен отырғызылған, бірақ жеміс бергені байқалған жоқ.

Экология

Жемісті көптеген құс түрлері жейді, соның ішінде қызыл гүлді жеміс көгершіні (Ptilinopus regina), wompoo жеміс көгершіні (P. magnificus), вонга көгершіні (Leucosarcia melanoleuca), топнот көгершіні (Lopholaimus antarcticus), Тынық мұхиты коэлі (Eudynamys orientalis), Австралия корольді попугай (Alisterus scapularis), Австралиялық өрік құсы (Sphecotheres vieilloti), жасыл мысыққұс (Ailuroedus crassirostris), регент бовер (Sericulus chrysocephalus), атлас бовер (Ptilonorhynchus violaceus) және қарғақұс (Strepera graculina), сондай-ақ көзқараспен ұшқан түлкі (Pteropus conspicillatus). Бұл өсімдік – бірнеше түрдің арасында, жойылу қаупі төніп тұрған Коксеннің инжір попугайларының тағамына жатады. Көптеген жемістер ағаш төңірінде жерге түседі, ал қалғандары жейтін жануарлар арқылы таралады. Көктемде Сиднейдегі Корольдік ботаникалық бақтағы ағаштардың жапырақтарын псиллидтер толығымен жеп қояды. P. imperialis Гавайи, Калифорния және Израильге тасымалданды, онда ол өз қожайынын тозаңдандыратыны байқалды. Олар 100 жылдан астам өмір сүре алады және өрттен кейін қайтадан жаңа өркендер шығарып, үш жылдың ішінде жеміс бере алады. Олардың дернәсілдері тозаңдандырушы араның дернәсілдерімен қоректенеді деп есептеледі. Бірнеше туысқа жататын сирек кездесетін ірі аралар пісіп жетілмеген инжірге басқа аралардан бұрын кіріп, галлдарды тудырады, бұл кейінірек инжірдегі тозаңдандырушы аралардың санына әсер етуі мүмкін. Мысалы, Pseudidarnes minerva.

Schistonchus туысына жататын нематодтар көптеген инжір түрлерінің сикониясында (және тозаңдандырушы араларда) табылады, ал F. rubiginosa екі түрге қонақжай болады. Олар араларға қарағанда түрге ерекшеленбейді. S. altermacrophylla көбінесе F. rubiginosa-мен байланысты, бірақ ол бірнеше басқа инжір түрлерінде де тіркелген.

Өсіру

Фикус рубигиноза алғаш рет 1789 жылы Ұлыбританияда өсірілді, онда ол жылыжайларда өсіріледі. Ол қоғамдық саябақтар мен гольф алаңдарында көлеңке ағашы ретінде пайдалы. Басқа инжирлердей өнімді емес, F. rubiginosa машина тұрақтары немесе қала маңындағы көшелер сияқты тар аумақтарға жарайды. Дегенмен, жер бетіндегі тамырлары ірі және бұзылуға бейім, ал жұқа қабығы соққыға ұшырағанда оңай зақымданады. Қышқыл немесе сілтілі топыраққа төзімді, АҚШ-тың 10B және 11-ші қаттылық аймақтарында өседі, 30 жылда биіктейді. Ағаштарды бір-бірінен жеткілікті қашықтықта отырғызса, бірте-бірте жалғасқан жапырақ қанаты пайда болады. Ағаштар құстар мен сүтқоректілерге жеміс беру арқылы үлкен пайда келтіреді, бірақ көп мөлшерде жеміс пен жапырақтарды төгіп, аяқ астында қоқыс қалдырады. Уильям Гилфойл 1911 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстен алынған "12–15 фут биіктіктегі" аласа инжирді F. rubiginosa variety variegata деп сипаттаған. Австралияның шығыс жағалауында аласа формасы өсіріледі, ол жапырақ меристемасының екінші қабатында хлорофиллдің жоқтығынан туындаған химера. Жапырақтарының ірілігіне қарамастан, бонсай өнері үшін танымал, себебі оны күту оңай және өлтіру қиын; жаздың басында жапырақтарды қысқарту арқылы жапырақтарын тез азайтуға болады. Жаңадан бастағандар үшін ең қолайлы ағаш ретінде танылған, ол Австралияда кеңінен қолданылатын жергілікті түрлердің бірі. Оның қабығы тегіс болып қалады және қартайған түрге ие болмайды. "Кішкентай Рубин" деп аталатын, Сиднейдің солтүстігінде шыққан, жапырақтары тар формадағы түрі де өсіріледі. F. rubiginosa жарық аз, орташа немесе жарық кеңістіктерде үй өсімдігі ретінде де қолдануға жарамды, бірақ аласа формасы үшін жарық көбірек қажет. Ол Корольдік бау-бақша қоғамының "Бау-бақшаның еңбегі" сыйлығына ие болған. Кесінділер немесе ауа арқылы қабаттастыру арқылы оңай көбейтіледі.