Кіріспе
Ағылшын суретшісі Эдвард Александр Уодсворт (19 қазан 1889 – 21 маусым 1949) – британдық суретші, бастапқыда Вортизм қозғалысымен байланысты болған. Бірінші дүниежүзілік соғыста ол Корольдік теңіз күштерінің кемелеріне жасырын бояу үлгілерін салумен айналысқан топтың құрамында болды. Соғыстан кейін оның теңіз пейзаждары мен темпера техникасында салған натюрморттары сюрреалистік сезіммен толы болды, бірақ ол британдық сюрреалистермен көрмеге шыққан емес. 1930-шы жылдардың басында және 1940-шы жылдардың басында оның жұмысы негізінен абстрактілі болды. Ол екі дүниежүзілік соғыс аралығында Ұлыбританиядағы қазіргі заманғы өнердің дамуына маңызды үлес қосты.
Edward Alexander Wadsworth (19 October 1889 – 21 June 1949) was a British artist initially associated with the Vorticism movement. In the First World War he was part of a team involved in the transfer of dazzle camouflage designs to ships for the Royal Navy. After the war his maritime landscapes and still life compositions using tempera were infused with a surrealistic mood although he never exhibited with the British surrealists. In the early thirties and in the early forties his work was mainly abstract. He made a significant contribution to the development of modern art in Britain in the inter war years.
Ерте өмір және оқу
Эдвард Уодсворт 1889 жылғы 19 қазанда Батыс Йоркширдегі Клекхитон қаласында Фред пен Ханна (құрметті есімі Смит) Уодсворттардың отбасында дүниеге келді. Оның анасы бала туғаннан кейін тоғыз күн өткен соң шешек ауруынан қайтыс болды. Әкесі осы қайғылы жағдайға қатты күйзеліп, баламен қарым-қатынас орнату қиын болды. Фред отбасылық бизнесі – «Брумфорд Милл» тікелей басқарып, униформаларға арналған өрімдерді тоқуға қажетті жылтыр жүнді илеумен айналысты. Эдвардтың балалық шағы жалғыздыққа толы болды, алайда оның тәтесі Энни оған зор қамқорлық жасады. 10 жасында ол Godby's School, Ilkley мектебінде пансионда оқыды, ал 1903 жылы Эдинбургтегі Fettes колледжіне жіберілді. Сол кезде Фетс колледжі «Британ аралдарындағы ең қатал мектеп» деп танымал болды және Эдвард «онда өткен уақытының көп бөлігін жек көретін». Фред Уодсворт Эдвардтың болашақта бизнесті жалғастыратынын жоспарлаған. «Брумфорд Милл» Германиядағы маңызды клиенттерге ие болғандықтан, Эдвард 1906 және 1907 жылдары Мюнхенде инженерлік мамандықты және неміс тілін оқуға жіберілді. Эдвард инженерлік білімін аяқтамаса да, неміс тілін үйренді, ал ең бастысы – бос уақытында Книрр мектебінде сурет өнерін зерттеді. Мұнда ол ағашқа ою жасау және сурет салуды үйренді. Мюнхен – мәдени орталық болғандықтан, Эдвард көркемдік және интеллектуалды өмір салтына қанықты. Ол үйге оралған соң суретші болуды қалап, осы шешімін қабылдады. Әкесі бұл жаңалыққа қатты наразы болды.
Көркемсурет мектебі және одан тыс
Уодсворт енді жылына 250 фунт стерлинг табысқа ие болды – бұл, мүмкін, оның тәтесі Энни құрған сенім қоры арқылы болды, осылайша оны әкесінен қаржылық тәуелсіз етті. Ол Брэдфорд өнер мектебінде оқыды, содан кейін Лондонның Слэйд өнер мектебіне стипендиямен түсті және 1909 жылғы күзгі семестрдің басталуына дейін Ле-Хаврде біраз уақыт өткізді. Оның мектептегі әріптестері Марк Гертлер, Стэнли Спенсер, CRW Невинсон, Уильям Робертс және Дора Каррингтон болды – «ағылшын өнер мектептері тарихындағы ең ұлы студенттік топтың бірі». Ал оның ұстаздары Генри Тонкс және Филип Уилсон Стир «импрессионистік» стильде Нью-Англия өнер клубымен көрмеге қатысып, сабақтарында сурет салудың тәртібін «форманы түсіндіру, оның құрылысын, дайындалуын және бағытын [сүйектердің бағытын] талдау» деп баса назар аударды. Слейдтегі студенттер әлеуметтік тұрғыдан алуан түрлі болғанымен, Уодсворттың ең жақын достары К. Р. В. Невинсон мен Адриан Аллинсон да осыған ұқсас бай отбасылардан шыққан. Уодсворттың Слейдтегі өнер тарихы пәнінің оқытушысы Роджер Фрай болды, ол 1910 жылдың соңында Графтон галереясында «Мане және пост-импрессионистер» атты ірі көрме ұйымдастырып, Сезанн, Гоген және Ван Гог сияқты еуропалық модернистердің туындыларын Лондонға әкелді. Барбара Уодсворт өзінің «Суретшінің өмірі» атты өмірбаянында Эдвард Уодсвортты Слейдте оқып жүргенде стиль және техникасын баяу дамытқанын, бірақ Уиндем Льюиспен танысқанда ғана шынайы эстетикалық серпіліс жасағанын айтады. 1911 жылы ол Фанни Мэри Эвелиге кездесті – ол Уодсворттан он жас үлкен кәсіби скрипкашы еді, және олар 1912 жылдың сәуір айында, Уодсворт Слейдтегі білімін аяқтағанға дейін үйленді. Олар Кенсингтон шіркеу көшесінің жанындағы Глостер-Уолк көшесінде тұрғын үй құрды. Уодсворт көрмелерге қатыса бастады және 1913 жылдың қаңтарында Фрайдың «Екінші пост-импрессионистік көрмесінде» оның туындысы қойылды. Бұл көрме Лондонға Пикассо мен Брактың «кубистік» суреттерін әкелді, ал Уодсворт Дункан Грант, Уиндем Льюис және Стэнли Спенсер сияқты Блумсбери суретшілерін қамтитын «Ағылшын тобына» кірді.
Футуризм және Вортицизм
Уодсворт Доре галереясындағы футуристік көрмелерде футуризмнен шабыттанған суреттерін көрсетті. 1913 жылы Филиппо Томасо Маринеттиге арналған кешкі ас ұйымдастыру комитетінің мүшесі болғанымен, ол итальянның мақтандығына көңілі толып, жаңадан пайда болған авангардтағы көптеген британдық суретшілердің бірі ретінде Маринеттидің "Адрианополь шайқасы" қойылымын әжуалады. Уодсворт 1914 жылдың көктемінде Лондонның Twenty One галереясында ағаш кескіштерін көрсетті, сондай-ақ сол жылы Лондон тобымен, Біріккен суретшілер салонында және Уайтчепель галереясындағы «ХХ ғасыр өнері» көрмесінде жұмыстарын ұсынды. Ол Виндэм Льюиспен тығыз байланыста болды, оның «Төңкерісшіл өнер тобына» қосылды және BLAST журналында жарияланған вортицизм манифестіне қол қойды, онда иллюстрациялармен қатар Кандинскийдің «Өнердегі рухани туралы» еңбегіне шолу жазды. Уодсворттың вортицизмдегі жұмыстары қазір оның батыл, тәжірибелік ағаш кескіштері арқылы белгілі, өйткені 1914-1918 жылдарға арналған оның майлы суреттерінің барлығы қазір жоғалып кеткен.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
"Вортицистік манифест" жарияланғаннан кейін 33 күн өткен соң Германияға соғыс жарияланды. Вортицизм 1915 жылға дейін жалғасты, маусым айында Доре галереясында вортицистік көрме өтті және Вадсворт қатысқан экспозициямен бірге BLAST журналының екінші басылымы жарық көрді. 1916 жылдың қаңтарында әскери қызмет туралы заң қабылданды, ол 18-41 жас аралығындағы барлық жалғыз ер адамдарды әскерге шақыруды міндеттеді. Уодсворт 1916 жылдың 10 маусымында Корольдік теңіз ерікті резервіне тіркелді және уақытша кіші лейтенант ретінде Грекиядағы Лемнос аралындағы Мудрос портына орналасты. Норман Уилкинсонның өтінішімен 1917 жылы Англияға оралды және одақтас кемелеріне көзді шатырлататын камуфляж дизайндарын салу үшін Уилкинсонның жоспарына қатысуға мүмкіндік беру үшін демобилизацияланды, бұл жұмыс негізінен Ливерпульде жүргізілді. "Көзді шатырататын кемелер" деп аталған бұл кемелердің оптикалық эффектілері жаудың U қайықтарына кемелердің түрін анықтау және олардың бағытын, жылдамдығын білуді қиындатты. Осы кезеңде Уодсворт камуфляждалған кемелердің бірнеше суреті мен ағаш кескіндерін жасады, ал соғыстың соңына қарай Ливерпульдегі құрғақ докта "Көзді шатырататын кемелер" суретін салу үшін Канаданың соғыс ескерткіштері қорының (CWMF) тапсырысын алды. Бұл монументалды картина (10 фут x 12 фут) 1919 жылы Пол Нэш, Уиндхэм Льюис, Уильям Робертс және Дэвид Бомбергтің CWMF тапсырыстарымен бірге Лондон, Нью-Йорк, Торонто және Монреальде көрмеге қойылды.
Қалыпқа келтіру
1920 жылы Льюис өзінің "көтерілісші суретшілерін" "X тобының" көрмесі арқылы қайта жандандыруға тырысты. Бірақ, Уодсворттың көрмеде көрсеткен өнеркәсіптік пейзаждардың қалам мен сыямен салынған суреттерін ол жеке көрмесі "The Black Country" деп дамытты, бұл көрме сонымен бірге жарияланыммен де байланысты болды. 1921 жылдың қаңтар айында Уодсворттың әкесі қайтыс болып, оған шамамен 250 000 фунт мұра қалды. Уодсворт пен Фанни Корнуоллдағы Ньюлинде демалып, Девон мен Дорсет арқылы оңтүстік жағалауды аралады. Ол келесі жылы Портлендке оралып, акварель суреттерін салып, ерте Ренессанс суретшілерінің жұмысымен байланысты темпера техникасымен тәжірибе жасады. Темпера Уодсворттың өмірінің соңына дейін таңдаған өнер құралы болды. Уодсворттың екі баласы болды – Барбара мен Энн. Қайғылы жағдай, 1922 жылдың наурыз айында Энн бүйрек қабынуынан (нефриттен) қайтыс болды. Ұлыбритания мен Франциядағы тыныш жағалау қалалары мен порттарын бейнелейтін темперамен салынған пейзаждар сериясы Уодсворттың "натуралистік" стильге көшкені ретінде қабылдалды, бірақ олардың көбірек бейнелеу өнеріне оралуы деп айтуға болады. Бұл стиль соғыстан кейінгі жылдары Пикассо, Брак және Дерен сияқты авангард суретшілері де қабылдаған, "тәртіпке оралу" деп аталатын бағыт еді. Уодсворттың темперамен салынған суреттерінің алғашқы көрмесі 1923 жылы Лестер галереясында өтті. The Times газеті олардың "қатаң және сезімталдықтан мүлдем алыс әсемдікке" ие екенін жазды.
"Британияның жетекші модернисттері"
1920-ші жылдардың екінші жартысында Уодсворт теңіз тақырыбындағы натюрморт композицияларына ден қойды. Лежердің айтқан ойларына еліктеп, және біршама немiс Neue Sachlichkeit суретшiлерiнiң туындыларында көрініс тапқандай, Уодсворт заманауи өндiрiлген заттарды, мысалы теңiз саяхатын бағыттау құралдарын, мәдениет символдарымен қатар қойып, теңiз қабықшалары сияқты органикалық нәрселерді өндiрiлген заттармен салыстырып, шағын мен зорды көзге түсіру үшін драмалық перспектива эффектiлерiн қолданды. Оның темпера қолдануы өткенге көз тастап, сонымен бiрге ультразаманауи көрінетін реализмнiң бiр түрін жасады. 1920-ші жылдардың соңында Уодсворт Париж бен Лондонда сәтті көрмелер ұйымдастырды. Оның туындылары Еуропалық авангардтық өнер журналдарында жарияланды және ол "Британдық модернизмнің жетекші суретшісі" деп есептелді.
Отызыншы жылдардың рухы
1927 жылы отбасы Шығыс Сассекс аймағындағы Маресфилд қаласындағы "Сүт үйіне" көшіп барды. Үй мен бақты жақсартқаннан кейін Эдвард пен Фанни Уодсворт келесі он жыл бойында үнемі демалыс күндері жиналыстар, пикниктер мен бақ мерекелерін өткізді. Қонақтарының арасында Пауль Нэш, Макс Эрнст, Пьер Рой, Ласло Мохоли-Надь, Роланд Пенроуз, Ли Миллер және Генри Мур сияқты авангард суретшілері, сондай-ақ өнер сыншылары, актерлер, музыканттар, опера әншілері және бишілер болды. Уодсворт 1930 жылдардың басында екі радикалды абстракциялық қозғалыстың негізін қалаушы мүшесі болды. Пол Нэштің "Бірінші бөлімі" – «шынайы заманауи рухтың көрінісі» болды, ал Уодсворт Нэш, Мур, Барбара Хепворт, Бен Николсон және Эдвард Буррамен бірге Лондонның Мэрия галереясында көрмеге қатысты. Ол сонымен қатар Париждегі Abstraction Création тобымен бірге көрме ұйымдастырды. Уодсворт 1933 жылы "The Studio" журналында жарияланған мақаласында «абстрактілі өнерге» қатысты өз көзқарасын баяндады. 1930 жылдардың ортасында Уодсвортты арт-деко дизайнының алдыңғы қатарына шығарған екі тапсырыс болды – Де Ла Уорр павильонының шайханасы және Cunard Line компаниясының RMS Queen Mary лайнері үшін екі үлкен картина. Уодсворт Cunard Line тапсырысының нәтижесі танымал теңіз тақырыптарына қойылатын талаптардың салдарынан жеткілікті деңгейде орындалмады деп есептеді.
Кейінгі өмірі
Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Уодсворт соғыс суретшілерінің кеңесші комитетімен соғыс суретшісі болып тағайындалмағанына көңілі қалды, сондай-ақ ол әйелі, қызы және оның екі ұлымен бірге Дари Хаусты тастап кетуге мәжбүр болды, себебі ол армияның азаматтық тұрғындар эвакуацияланған аймағында орналасқан еді. Уодсворттар Дербиширдегі Бекстон қаласына көшіп, бес жыл тұрды. Соғысқа қатысты алаңдаушылық пен Уодсворттың жеке жағдайы «Рекискат» картинасындағы қираған жағажай көрінісіндегі мұңды көңіл-күйдің тууына себеп болған сияқты. Уодсворттың қаржылық жағдайы алғаш рет қиындыққа тап болды, бұл оның Корольдік академияның жазғы көрмесіне қатысу туралы шешім қабылдауына әсер еткен болуы мүмкін. 1943 жылдың сәуір айында ол Корольдік академияның (ARA) құрметті мүшесі болып сайланды. Уодсворт Бекстон қаласындағы жергілікті қарулы жасаққа қосылды және оқудан кейін сержант шеніне көтерілді. 1945 жылы отбасы Маресфилдке қайтып оралды, ал Уодсворт гүлдердің бейнесін қамтитын абстрактілі суреттер сериясын жасай бастады. Оның 1914 жылғы вортицизм абстракцияларынан мүлдем өзгеше болғанымен, 1948 жылғы «Үшбұрыштар» сияқты соңғы туындылары таза абстрактілі формаларға оралуды немесе олардың дамуын көрсетеді. 1940 жылы қабынуы бар апендицит дұрыс диагноздалмады, ал 1949 жылдың маусым айында Уодсворт операциядан кейін перитониттен қайтыс болды.
Мұра
Тейт галереясы 1951 жылы естелік көрме ұйымдастырды. Уодсворттың қызы Барбара Уодсворт 1989 жылы отбасылық мұрағатқа сүйене отырып, «Суретшінің өмірі. Эдвард Уодсворт» атты өмірбаян жазды. Сол жылы Брэдфорд өнер галереясы «Өнеркәсіптік Англияның генийі. Эдвард Уодсворт 1889–1949» атты ірі ретроспективтік көрме өткізді, оған Джереми Льюисон редакциялаған басылым қоса берілді. 2005 жылы Джонатан Блэк «Форма, сезім және есептеу» кітабын жариялады, онда Уодсворттың барлық картиналары мен суреттері қамтылған. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы «Көреген кемелер» жобасы бүгінгі күнге дейін шабыттандырып келеді. Графикалық дизайнер Питер Савилл Уодсворттың «Көреген кемелер құрғақта, Ливерпульде» деген картинасын көрді және бұл сурет оған әсер етті. Савилл бұл идеяны және атауын Orchestral Manoeuvres in the Dark тобының Энди МакКласкиге ұсынғаннан кейін, бұл тақырыпты олардың «Dazzle Ships» (1983) альбомының мұқаба дизайнына енгізді. Соңғы кезде «Dazzle ship (14–18 NOW)» – 2014 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанына 100 жыл толуын еске алу үшін Императорлық соғыс мұражайының тапсырыс берген заманауи өнер туындысы, онда Питер Блейктің жұмыстары да бар.