Кіріспе
Пакистанның 2017 жылғы халық санауы бойынша, әйелдер халықтың 48,76% құрайды. Пәкістан әйелдері Пәкістан тарихының барлық кезеңінде маңызды рөл атқарды және 1956 жылдан бері сайлауларда дауыс беруге құқылы. Пәкістанда әйелдер премьер-министр, Ұлттық ассамблея спикері, оппозиция жетекшісі сияқты жоғары лауазымдарды иеленді, сондай-ақ федералды министрлер, судьялар болып қызмет етті және қарулы күштерде офицерлік шендерге тағайындалды. Генерал-лейтенант Нигар Джохар әйелдер арасындағы ең жоғары әскери шенге ие болды. Беназир Бхутто 1988 жылдың 2 желтоқсанында Пәкістанның тұңғыш әйел премьер-министрі болып тағайындалды. Пәкістандағы әйелдердің әлеуметтік жағдайы әртүрлі таптарда, аймақтарда және ауылдық/қалалық аймақтарда әлеуметтік-экономикалық дамудың теңсіздігі мен Пәкістандағы әйелдердің өміріне тайпалық және феодалдық құрылымдардың әсеріне байланысты айқын ерекшеленеді. Gender Concerns International халықаралық ұйымы Пәкістандағы әйелдердің құқықтарының жақсарғанын, білім алған және сауатты әйелдердің санының артуын хабарлады. Алайда, Пәкістан әйелдердің білім саласында қалып қою мәселесімен күресуде. Бұл мемлекеттік қаржыландырудың жеткіліксіздігімен, әйелдерге арналған мектептер мен колледждердің аздығымен және әйелдердің құқықтары туралы хабардарлықтың жетіспеуінен білім беру ұйымдарына әйелдердің төмен түсуімен байланысты. Сонымен қатар, артта қалған аймақтарда зорлау, "намыс үшін" өлтіру, адам өлтіру және күштеп некеге тұру жағдайлары да тіркелді. Бұл мәселелердің барлығы білімнің жетіспеуі, кедейлік, Пәкістанның бұзылған сот жүйесі, заңдарды іске асыруға мемлекеттік органдардың немқұрайлылығы және полиция сияқты құқық қорғау органдарының тиімсіз жұмысымен байланысты.
Women in Pakistan make up 48.76% of the population according to the 2017 census of Pakistan. Women in Pakistan have played an important role throughout Pakistan's history and they are allowed to vote in elections since 1956. In Pakistan, women have held high offices including that of the Prime Minister, Speaker of the National Assembly, Leader of the Opposition, as well as federal ministers, judges, and serving commissioned posts in the armed forces, with Lieutenant General Nigar Johar attaining the highest military post for a woman. Benazir Bhutto was sworn in as the first woman Prime Minister of Pakistan on 2 December 1988. The status of women in Pakistan differs considerably across classes, regions and the rural/urban divide due to the uneven socioeconomic development and the impact of tribal and feudal social formations on lives of women in Pakistan. Gender Concerns International reports that the overall women's rights in Pakistan have improved with increasing number of women being educated and literate. However, Pakistan does face issues where woman are kept behind in the field of education. This is also associated with low government funding, fewer schools and colleges for women, and a low enrollment rate of women in educational institutions due to lack of awareness and women's rights in certain areas. Cases of rape, honor killing, murder, and forced marriages in backward areas are also reported. All these issues are related to constraints due to a lack of education, poverty, a judicial system of Pakistan that is disrupted, the negligence of government authorities to implement laws and widespread underperformance of law enforcement agencies such as the Police.
Тарих
Тарихи тұрғыдан алғанда, Сәйед Ахмад Хан сияқты мұсылман реформаторлары әйелдерге білім беруге, көп әйел алуды шектеуге және білім беру арқылы әйелдерді басқа да жолдармен күшейтуге тырысты. Көптеген мұсылман әйелдері Үндістан Ұлттық Конгресінің «Индиядан кету» қозғалысын қолдады. 1935 жылы Лахор қаласындағы Мұсылман қалашығында Сайеда Сафия Бегум мұсылман балалары үшін алғашқы ағылшын мектебін ашты. Пәкістан әйелдеріне 1947 жылы сайлау құқығы берілді және 1956 жылы уақытша Конституция бойынша ұлттық сайлауларда дауыс беру құқығы қайта расталды. Парламентте әйелдер үшін орындарды резервтеу ережесі 1956 жылдан 1973 жылға дейін Пәкістанның конституциялық тарихында сақталды. Егер генерал Әйүп Хан әділ сайлау өткізген болса, Пәкістанның Фатима Джинна ханым әлемдегі ең ірі мұсылман елінің тұңғыш мұсылман президенті болар еді. Алайда, осы кері кетуге қарамастан, 1950-1960 жылдары әйелдерге бағытталған бірнеше бастамалар іске асырылды. Сонымен қатар, Батыс Пәкістанның алғашқы әйел Ламбардары немесе Нанмердары (Ауыл басшысы) Бегум Сарват Имтиаз 1959 жылы Монтгомери ауданының Чичаватнидегі 43/12 L ауылында қызметке кірісті. 1961 жылғы неке, ажырасу және көп әйел алуды реттейтін Мұсылман отбасылық құқығы туралы жарлық Пәкістан әйелдері үшін маңызды құқықтық салдарларын сақтап келеді.
Зұлфиқар Әли Бхутто үкіметі
Зұлфиқар Әли Бхуттоның режимі (1970–1977) – әйелдерге қатысты либералды көзқарас саясатының кезеңі болды. Бұрын оларға тыйым салынған аудандық басқару тобы және сыртқы істер қызметі (мемлекеттік қызметте) сияқты барлық мемлекеттік қызметтер әйелдерге ашылды. Ұлттық ассамблеядағы орынның шамамен 10 пайызы және провинциялық ассамблеялардағы 5 пайызы әйелдерге бөлінді, бірақ олар жалпы сайлауға қатысуға шектеусіз құқықтары болды. Дегенмен, Үндістанмен болған соғыс және одан кейін елдің бөлінуі салдарынан туған қаржылық дағдарысқа байланысты осы саясатты іске асыру нашар болды. Соған қарамастан, көптеген судьялар Конституцияның кемсітушілікке жол бермеу және заң алдындағы теңдік кепілдігін қарастырмай, жиі дұрыс түсіндірілмейтін "ислам заңдарын" қолдады. 1975 жылы Пәкістанның ресми делегациясы Мексикада өткен әйелдер жөніндегі бірінші әлемдік конференциясына қатысты, нәтижесінде Пәкістанның алғашқы әйелдер құқықтары комитеті құрылды.
Зия-ул-Хақтың әскери режимі
Генерал Зия әл-Хақ, сол кездегі Армия штабының бастығы, 1977 жылғы 5 шілдеде демократиялық жолмен сайланған Зұлфиқар Әли Бхутто үкіметін әскери төңкеріс арқылы құлатты. Генерал Зия әл-Хақтың әскери режимі кезеңіндегі (1977–1986) Алтыншы жоспар саяси тұрғыдан қайшылықтарға толы болды. Режим әйелдердің дамуы үшін институционалдық құрылысқа көптеген қадамдар жасады, мысалы, Кабинет хатшылығында Әйелдер бөлімін құру және Әйелдердің мәртебесі жөніндегі тағы бір комиссияны тағайындау. Алтыншы жоспарда алғаш рет дамудағы әйелдерге арналған бөлім енгізілді. Бұл бөлімді сол кездегі Жанг аудандық кеңесінің төрағасы Сайеда Абида Хуссейн басқаратын 28 кәсіби әйелден тұратын жұмыс тобы дайындады. Алтыншы жоспарда белгіленген басты мақсат – "әйелдердің мәртебесін жақсартуға кешенді көзқарас қабылдау" болды. 1985 жылы партиялық емес сайлау арқылы сайланған Ұлттық Ассамблея әйелдерге бөлінген квотаны екі есеге арттырды (20 пайыз). Дегенмен, Зия әл-Хақ әйелдерге қатысты кемсітушілік заңнаманы енгізу арқылы исламдану процесін бастады, мысалы, Худуд жарлықтары мен Дәлелдеу туралы заң (Қанун е Шахадат). Ол әйелдердің спортқа қатысуына және оны тамашалауына тыйым салды және пүрдені қолдануға шақырды. 1979 жылғы Зина (Худудты орындау) жарлығы Худуд жарлығының бір бөлімі болды. Зина – некесіз жыныстық қатынас және неке адалдығын бұзу қылмысы. Зорлауды айыптаған әйел бастапқыда жақсы абырой мен моральдық қасиеттері бар (тазкия әл-шухуд) куәгерлерді ұсынуы керек еді. Егер зорлауды дәлелдейтін куәгерлер табылмаса, ол басқа қылмыс жасады деп айыпталуы мүмкін. Қазфқа мұндай дәлелдер қажет емес. Принцип бойынша, зорлауды дәлелдейтін куәгерлерді таба алмау әйелдің өзіне қарсы қылмыстық іс қозғалу қаупін тудырмайды. 3-тармақтың 2-тармағында нақты айтылғандай, егер біреу зорлау туралы шағыммен заң органдарына жүгінсе, төрт куәгерді ұсына алмаса, жазаланбайды. Ешбір сот мұндай жазаны тағайындауға құқылы емес. Алайда, іс жүзінде осы кепілдіктер әрқашан жұмыс істемейді. 1981 жылдың қыркүйегінде Феммида мен Алла Бахшқа қатысты "Зина" жарлығы бойынша алғашқы айыптау және өлім жазасы ұлттық және халықаралық қысыммен тоқтатылды. 1981 жылдың қыркүйегінде әйелдер әскери тәртіп пен исламдану науқанының әйелдерге тигізетін зиянды әсерлеріне қарсы наразылық білдіру үшін Карачиде төтенше жиын өткізді. Олар кейіннен Пәкістандағы алғашқы толыққанды ұлттық әйелдер қозғалысы – Әйелдер іс-қимыл форумын (WAF) құрды. WAF Худуд жарлықтарына, Дәлелдеу заңына және Қисас және Дият заңдарына (уақытша тоқтатылған) қарсы көпшілік наразылықтары мен науқандарын ұйымдастырды. 1983 жылы жетім қалған он үш жасар қыз Джехан Минаны оның ағасы мен ұлдары зорлап, жүкті қылған. Ол зорлық-зомбылыққа ұшырағанын жеткілікті дәлелдей алмады. Ол неке адалдығын бұзғаны үшін айыпталды және сот оның жүктілігін неке адалдығын бұзудың дәлелі деп қарады. Оған Тазир жазасы – жүз қамшы және үш жылға қатаң түрме жазасы тағайындалды. 1983 жылы Сафия Биби, жасы он шақты үй қызметшісі, жұмыс берушісі мен оның ұлы зорлаған. Дәлелдің жетіспеуіне байланысты ол Зина жарлығы бойынша неке адалдығын бұзғаны үшін сотталды, ал зорлаушылар ақталды. Оған он бес қамшы, бес жыл түрме және 1000 рупия айыппұл тағайындалды. Бұл шешім көпшілік пен баспасөз тарапынан үлкен жариялануға және айыпталуға әкелді, сондықтан Федералды шариғат соты өз бастамасымен істің жазбаларын сұрап, оны өз кепілдігі бойынша түрмеден босатуды бұйырды. Кейіннен апелляциялық соттың шешімімен алғашқы сот шешімі өзгертіліп, үкім жойылды. Халықаралық заңгерлер комиссиясының 1986 жылғы желтоқсанда Пәкістанға жасаған миссиясы әйелдер мен мұсылман емес адамдарға қатысты кемсітушілікке ұшырататын Худуд жарлықтарының қылмыстарға және ислам жазаларына қатысты бөлімдерін жоюды талап етті. Осы кезеңдегі заңдардың Пәкістан әйелдерінің өміріне кері әсер еткеніне және оларды зорлық-зомбылыққа бейімдегеніне айтарлықтай дәлелдер бар. Түрмедегі әйелдердің көп бөлігі Худуд жарлығы бойынша айыпталған. Сонымен қатар, ұлттық зерттеулер көрсеткендей, әйелдер баспанасында (Дарул Аман) тұратындардың 21% -ы оларға қарсы Худуд істерін қозғаған. 1998 жылғы Amnesty International есебінде Пәкістан түрмелеріндегі әйелдердің үштен бірі зина жасады деп айыпталған немесе кінәлі деп танылған.
Беназир Бхуттоның үкіметі
Зия әл-Хақ режимінен кейін саясатта әйелдерге қатысты жағдай жақсарды. Демократиялық сайлау арқылы құрылған үкіметтер кезінде жасалған жетінші, сегізінші және тоғызыншы жоспарларда әйелдердің қатысуын қамтамасыз етуге нақты күш салынды. Дегенмен, жоспарланған даму гендерлік теңсіздіктерді шешуге жеткіліксіз болды, себебі саясаттың ниеті мен оның іске асырылуы арасында үлкен айырмашылық болды. Сайлау кампаниялары барысында ол әйелдерге қатысты әлеуметтік мәселелер, денсаулық сақтау және кемсіту мәселелеріне алаңдаушылық білдірді. Ол сондай-ақ әйелдер полиция бөлімдерін, соттарын және әйелдерді дамыту банктерін құру жоспарларын жариялады. Әйелдердің құқықтарын шектеген даулы Худуд заңдарын жоюға уәде берді. Алайда, өзінің екі толық емескезіндегі қызмет мерзімінде (1988–1990 және 1993–1996 жылдары) Беназир Бхутто әйелдердің әлеуметтік қызметтерін жақсартуға бағытталған ешқандай заң ұсынбады. Ол Зия әл-Хақтың ислами заңдарының біреуін де жоя алмады. Зия әл-Хақ енгізген сегізінші конституциялық түзету осы заңдарды кәдімгі заңнамалық өзгерістерден және сот қарауынан қорғады. Әйелдерді дамыту министрлігі (ӘДМ) оның іске асырылуы үшін белгіленген ұлттық үйлестіру органы болды. Алайда ӘДМ бастапқыда ресурстардың жетіспеушілігіне тап болды. Пәкістан Әйелдер конвенциясының Факультативтік протоколына қол қоймады және ратификацияламады, бұл CEDAW бойынша жеке тұлғалар немесе топтар Пәкістанға қарсы шағымдану мүмкіндігін шектеді. Бұл ұсыныс Ұлттық Ассамблеяда (төменгі палата) мақұлданды, онда Шарифтің партиясы басым көпшілікке ие болды, бірақ әйелдер ұйымдарының, адам құқықтары жөніндегі белсенділердің және оппозициялық саяси партиялардың қарсылығына байланысты Сенатта тоқтап қалды. 1997 жылы Лахор жоғарғы соты Саима Вахид ісі бойынша шешім шығарып, әйелдің өз еркімен некеге тұру құқығын растады, бірақ 1965 жылғы Отбасы заңдарына ислами нормаларға сәйкес түзетулер енгізуді талап етті, бұл ата-ананың билігін нығайтуға және «махаббат некелерін» шектеуге бағытталған. 2002 жылы (содан кейін 2005 жылғы сот отырыстарында) Мухтаран Май ісі Пәкістанда зорлау құрбандарының жағдайын халықаралық деңгейде талқылауға мүмкіндік берді. 2004 жылдың 2 қыркүйегінде Әйелдерді дамыту министрлігі әлеуметтік қамсыздандыру және білім беру министрлігінен бөлініп, тәуелсіз министрлікке айналды. 2006 жылдың шілдесінде генерал Первез Мушарраф үкіметінен Зия әл-Хақ режимі кезінде қабылданған 1979 жылғы даулы Худуд жарлығына түзетулер енгізу жөнінде жұмыс бастауын сұрады. Ол Заң министрлігі мен Ислам идеологиясы кеңесіне (Дін істері министрлігі құрамында) заңдарға түзетулер енгізу үшін консенсусқа келуді тапсырды. 2006 жылдың 7 шілдесінде генерал Мушарраф терроризм және кісі өлтіруден басқа қылмыстар бойынша сотталған 1300-ге жуық әйелді кепілдікпен босату туралы жарлыққа қол қойды. 2006 жылдың соңында Пәкістан Парламенті Әйелдерді қорғау заңын қабылдап, Худуд жарлықтарының бір бөлігін жойды. Заң жобасында зорлау істерін тергеуде ДНК және басқа да ғылыми дәлелдерді пайдалануға рұқсат берілді. Заңның қабылдануы және Президент генерал Первез Мушаррафтың оған қол қоюы консервативті ислами лидерлер мен ұйымдардың наразылығын тудырды. Кейбір сарапшылар реформаларды іске асыру мүмкін емес деп мәлімдеді. 2006 жылдың 12 шілдесінде өткен Кабинет отырысында Орталық жоғары мемлекеттік қызметке әйелдерге 10% квота белгіленді. Бұрын барлық мемлекеттік мекемелерде әйелдерге 5% квота қарастырылған еді. 2006 жылдың желтоқсан айында премьер-министр Шәүкәт Әзиз Әйелдерді дамыту министрлігінің осы квотаны 10%-ға дейін ұлғайту ұсынысын мақұлдады. 2006 жылы Әйелдерді қорғау (Қылмыстық заңдарға түзету) заңы да қабылданды. 2006 жылдың желтоқсан айында Какуль әскери академиясының әйел курсанттары Мұхаммед Әли Джиннаның мазарында күзет қызметін алғаш рет атқарды. Алайда, Әйелдерді қорғау заңы көптеген адамдар, соның ішінде адам құқықтары және әйелдер құқықтары жөніндегі белсенділер тарапынан Худуд жарлықтарын толық жоймағаны үшін сынға ұшырады.
Президент Асиф Зардари
Асиф Әли Зардари – Пәкістанның 11-ші президенті. Ол екі рет Пәкістанның премьер-министрі болған Беназир Бхуттоның күйеуі. Әйелі 2007 жылдың желтоқсанында қаза тапқаннан кейін ол Пәкістан Халық партиясының жетекшісі атанды. 2007 жылдың 30 желтоқсанында ол ұлы Билавал Бхутто Зардаримен бірге ППП-ның бірлескен төрағасы болды. 2013 жылдың 8 қыркүйегінде Асиф Әли Зардари конституциялық мерзімін толық аяқтаған елдің тұңғыш президенті атанды.
Әйелдерді тағайындау
Парламент мүшесі және партияға адал доктор Феммида Мирза Оңтүстік Азиядағы алғашқы әйел спикер болып тағайындалды. Оның қызмет еткен кезеңінде Пәкістанның бірінші әйел сыртқы істер министрі Хина Раббани Хар, бірінші қорғаныс хатшысы Наргис Сети, провинция вице-спикері Шехла Раза және көптеген әйел министрлер, елшілер, хатшылар, оның ішінде Пәкістанның бұрынғы президентінің және ППП-ның тең төрағасы Шерри Рехманның медиа кеңесшісі Фарахназ Испахани, Пәкістанның АҚШ-тағы бұрынғы елшісі Фавзия Вахаб, Фирдус Ашық Аван, Фарзана Ража, Шазия Марри, Шармила Фаруки, Мусарат Рафик Махесар, Шахида Рехмани және тағы да басқалары әкімшілік құрамында жоғары лауазымдарды иеленді.
Әйелдерді қорғау туралы заңнама
2010 жылдың 29 қаңтарында Президент 2009 жылғы «Жұмыс орнында әйелдерді қамалдаудан қорғау туралы» заңға қол қойды, ол 2010 жылдың 21 қаңтарында Парламент тарапынан қабылданған болатын. 2012 жылдың желтоқсан айында Президент вани, ватта сатта, свара және Құранға үйлену сияқты көнешіл әдеттерді қылмыстық қылық деп жариялайтын тағы екі заңға қол қойды. Бұл әдеттер әйелдерді дауларды шешу үшін сауда заттары ретінде пайдалануға және қышқыл тастауға өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасын белгілеуге бағытталған. Үкімет сондай-ақ Синд облысының ішкі аймағында Каро-Кари практикасына қарсы күресу үшін арнайы топ құрды және Суккур, Джакобабад, Ларкана және Хайрпур аудандарында жедел желілер мен кеңселер ашты. 2012 жылы үкімет 2000 жылы генерал Мушарраф құрған Әйелдердің әлеуметтік мәртебесі жөніндегі Ұлттық комиссияны үш жыл мерзімге қайта жаңғыртты, одан кейін оны үш жылдық мерзімдерге қайта жаңғырту жалғасты. Үкімет ұсынған заң комиссияны әйелдерге қарсы зорлық-зомбылыққа қатысты заңнаманы іске асыруды қамтамасыз ету міндетімен тұрақты орган ретінде бекітті. 2012 жылдың ақпан айында Муттахида Кауми қозғалысы Карачиде шамамен 100 000 әйел қатысқан әлемдегі ең ірі әйелдер саяси митингін өткізді.
Қылмыстық құқық (өзгерістер) (Зорлау туралы қылмыс) туралы 2016 жылғы заң
2016 жылдың 7 қазанында Пәкістан Парламенті зорлауға және «намыс үшін өлтіруге» қарсы жаңа заңдарды бірауыздан қабылдады. Жаңа заңдар мұндай қылмыстар жасағандарға қатаң жазалар белгіледі. Жаңа зорлауға қарсы заңға сәйкес, зорлау деректерінде ДНК-тестілеу міндетті болып табылады. Жаңа заң бойынша, кәмелетке толмаған немесе психикалық немесе физикалық мүмкіндігі шектеулі адамды зорлаған кез келген адам өлім жазасына немесе өмір бойына бас бостандығынан айырылуға жауапты болады. Зорлау немесе сексуалдық қысымға ұшыраған әйелдің жазба бергенде тергеуші офицер, әйел полицей немесе құрбан болған әйелдің отбасы мүшесінің қатысуымен жазбаға түсіріледі. Зорлаудан аман қалғандарға қажет болған жағдайда, провинциялық адвокаттар кеңесінен заңдық көмек көрсетіледі. Жаңа заңда зорлау сияқты қылмыстар бойынша сот процестері жабық есік артында өтетіні және құрбан болғандар мен куәгерлердің жазбаларын алу үшін бейне байланыс сияқты технологияларды пайдалануға рұқсат беріледі, осылайша оларды сотқа барудың ұяттылығынан немесе қаупінен сақтауға болады.
Арнайы соттар
2019 жылдың 20 маусымында Пәкістанның Бас судьясы Асиф Саид Хоса елде әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықпен күреске бағытталған 1000-нан астам арнайы сот құрылатынын жариялады. Бас судьяның сөзіне қарағанда, Пәкістанның әр ауданында мұндай соттар болады. Пәкістандағы әйелдер құқықтарына бағытталған "Бейбітшілік және даму қоры" атты үкіметтік емес ұйымның жетекшісі Романа Башир мұндай соттардың құрылуын "құрметті қорғау шарасы" деп атады. Ол сондай-ақ: "Әрине, әйелдер жыныстық зорлық-зомбылыққа қарсы дауыс көтеруге шақырылып, күш алады. Осының нәтижесінде әйелдер әділдікке қол жеткізе алады" деді. Өткен айға дейін Пәнджаб үкіметіне кеңес берген әйелдер құқықтарын қолдайтын белсенді Фаузия Викар жүргізілген зерттеулер мұндай арнайы соттардың жұмысы "басқа соттарға қарағанда әлдеқайда тиімді" екенін көрсеткенін айтты. 1988 жыл: Пәкістанның тұңғыш әйел премьер-министрі Беназир Бхутто. 2006 жыл: Әйелдерді қорғау заңы қабылданды.
Пурда
Пурда нормалары Пакистанның кейбір қауымдарында сақталады. Ол отбасылық дәстүрге, аймаққа, әлеуметтік жағдайға және ауылдық немесе қалалық тұру орынына байланысты түрлі жолдармен сақталады. Пурданы көбінесе паштундар мен мұсылман раджпуттары ұстанады. Қазір Пакистанда көптеген әйелдер пурданы сақтамайды, бұл көптеген дін ғалымдарына қарсы келеді. Әдетте, Лахор, Карачи және Исламабад сияқты дамыған аймақтарда тұратын әйелдер, дамымаған аймақтардағы әйелдерге қарағанда киім киюде көбірек бостандыққа ие.
Вани
Вани – тайпалық аймақтар мен Пәнджаб провинциясында сақталатын неке салты. Әртүрлі рулар арасындағы жанжалдарды шешу үшін жас қыздарды күштеп үйлендіреді; егер қыздың руы қарсы руларға Дит деп аталатын ақша төлеуге келіссе, Ваниден бас тартуға болады. Свара, Пайт ликхи және Аддо Баддо – бұл ұқсас тайпалық және ауылдық дәстүрлер, олар көбінесе қыздарды ересекке толмаған жаста некелеуге ынталандырады. 2012 жылы Аари ауылындағы жергілікті жирга алты жасар Роза Бибиді оның отбасы мен қарсыластары арасындағы дауды реттеу үшін үйлендіруге бұйырды. 2018 жылға қарай Вани салтының таралуы күрт азайды, соның арқасында көптеген жас қыздар балалық шағын толыққанды баю мүмкіндігіне ие болды.
Уатта-сатта
Ватта-сатта – екі ру арасында келіндерді алмасуға арналған дәстүрлі әдет. Ұлын үйлендіру үшін, міндетті түрде оның орнына қызын да үйлендіру қажет. Егер ұлдың әйеліне алмастыруға қарындасы болмаса, оның орнына туыс қызы немесе алыс туысы да жарай береді. Ислам заңы бойынша, екі жақ та некеге өз еркімен келісуі тиіс, бірақ әйелдер көбінесе әкелері немесе ру басшыларының ұйымдастырған некесіне мәжбүр болады. Пакистанда ватта-сатта некелері төменгі деңгейдегі отбасылық зорлыққа, жиі себептерді күшейтеді және Каро-Кари оқиғаларына соқтырады, әсіресе Синд аймағында.
Қалыңдық
Оңтүстік Азияның басқа аймақтарындағыдай, Пакистанда да қалың мал әдеті бар, және осыған байланысты туындайтын жанжалдар көбінесе зорлыққа, тіпті қалың мал үшін өлімге алып келеді. Жыл сайын 2000-нан астам қалың малмен байланысты өлім жағдайлары тіркеледі, сондай-ақ қалың малға байланысты зорлық-зомбылықтан 100 000 әйелдің арасындағы өлім көрсеткіші жылына 2,45-тен асып түседі. Бұл көрсеткіш бойынша Пәкістан әлемде 100 000 әйелге шаққандағы қалың малмен байланысты өлім-жітімнің ең жоғары деңгейін тіркеген ел.
Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық
Аурат қоры 2020 жылы "Covid-19 пандемиясы кезінде әйелдер мен қыздарға қатысты зорлық-зомбылық" тақырыбындағы есебінде Пакистанның 25 ауданынан әйелдерге қатысты 2297 тұрмыстық зорлық-зомбылық оқиғасын тіркеді, оның ішінде "намыс үшін" жасалған қылмыстар, кісі өлтіру, зорлау, өзін-өзі өлтіру, қышқыл шашу, адам ұрлау сияқты қылмыстар бар; оның 57%-ы Пәнджабтан, 27%-ы Сіндтен тіркелді. 1999 жылы Пакистанда кем дегенде 1000 әйел өлтірілді, ал әйелдердің 90%-ы тұрмыстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдеді. Құқық қорғау органдары тұрмыстық зорлық-зомбылықты жеке дау-жанжал ретінде қарастырады. Тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайларында күйеудің зорлауы қылмыс деп есептелмейтінін мойындау маңызды. Көптеген әйелдер зорлық-зомбылыққа ұшырағанын хабарламайды, себебі олар отбасының абыройын сақтауды қалайды, зорлық-зомбылықтың одан да нашарлауынан қорқады және күйеуінен және балаларынан айырылып қалудан сескенеді. 8 наурызда Халықаралық әйелдер күнін атап өту үшін Исламабадта өткен шеру кезінде полиция белсенділерді тоқтатты. Әйелдер Пакистанда әйелдерге тең құқықтарды талап етуде. Пәкістан заңдары тұрмыстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйелдерді қорғау және зорлық-зомбылық жасаушыларды жазалау тұрғысынан жеткіліксіз. Pulse Consultant компаниясы жүргізген сауалнама бойынша, пакистандықтардың 35%-ы елде әйелдердің қауіпсіздігіне күмән келтіреді. Сонымен қатар, сауалнамаға қатысқандардың 43%-ы әйелдердің белгілі бір деңгейде қауіпсіз екенін айтса, тек 20%-ы ғана Пәкістанда әйелдердің толыққанды қауіпсіздігіне сенеді. Бұл нәтижелер елдегі әйелдердің қауіпсіздігіне қатысты пікірлер мен алаңдаушылықты көрсетеді.
Зорлау
Пакистанның кейбір полиция қызметкерлері белгілі бір жағдайларда, қызметкердің өзі қатысқан болуы мүмкін болғанда, әйелдердің шағымдарын тіркеуден бас тартқан. 2006 жылы президент Первез Мушарраф Әйелдерді қорғау туралы заңға қол қойды. Оның мақсаты – әйелдерге көмек көрсету, Худуд ережелері бойынша қорғау құқығын беру және Пәкістанның Қылмыстық кодексі бойынша қудалауға мүмкіндік беру еді. Заң зорлауды бес жағдайда мойындады: әйелдің еркіне қарсы, оның келісімісіз, келісімімен, егер келісім әйелді қорқыту немесе зиян келтіру арқылы алынса, оның келісімімен, егер ер адам оған үйленбегенін білсе және келісім оның басқа адамға үйленгенін немесе сондай сезінгенін себепті берілсе; немесе оның келісімімен немесе келісімісіз, егер ол он алты жасқа толмаған болса. Осы заңның нәтижесінде Пәкістанда адам өлім жазасына немесе 10 жылдан 25 жылға дейін бас бостандығынан айырылуға жазаланатын болды. Заң қабылданғанына қарамастан, зорлау құрбандарына қатысты тергеулердің маңызды нәтижелері болған жоқ. 2002 жылдың 17 сәуірінде 26 жастағы Зафран Биби есімді әйел Пакистанда таспен ұрып өлтіруге сотталды. Зафран Биби Пакистанда зорлау құрбаны болғанын мәлімдеді. Биби заңды некеден тыс жыныстық қатынасқа түскені үшін кінәлі деп танылды және осы оқиғаға байланысты өлім жазасына кесілді. Биби өзінің қайын інісі Джамал Ханның оны азаптап, зорлағанын айтты. Оқиға болған кезде оның күйеуі түрмеде отырған. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар Зафран Бибиге шығарылған үкімнің абсурдты екенін және оның ісіне қатысты шаралар тиісті деңгейде қабылданбағанын көрді. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдардың қысымы нәтижесінде сот оның үкімін жоққа шығарды.
Құрмет үшін жасалатын қылмыстар (Karo-Kari)
Құрмет үшін жасалатын қылмыстардың көпшілігі әйелдерге қарсы бағытталған, ал осы қылмыстарды жасағандарға берілетін жазалар тым жеңіл. 2010 жылы Пакистан мен Үндістанда әр жылы 1000-нан астам құрмет үшін өлтіру оқиғасы тіркелгені хабарланды. Заңсыз қарым-қатынаста болды деген күдікпен адамды өлтіру әрекеті Синд және Белуджистан аймақтарында "каро кари" деп аталады. 2004 жылдың желтоқсан айында Үкімет "каро кари" қылмысын адам өлтірумен бірдей қылмыстық жазаға тартуды көздейтін заң қабылдады. 2016 жылы Пәкістан құрмет үшін жасалған қылмыстардың жасаушыларына, қылмысы үшін басқа отбасы мүшесінен кешірім сұрап, жазадан қашуға мүмкіндік беретін заңдық олқылықты жойды, осылайша заңды түрде кешірілуіне жол берілмейтін болды. Көптеген құрмет үшін жасалған кісі өлтіру деректері отбасының қарсылығына қарамастан үйленген, ажырасуға тырысқан немесе зорланған әйелдерге қатысты тіркелді. Бұған қоса, төменгі әлеуметтік топтағы әйелдер құрмет үшін өлтіру немесе зорлау құрбаны болуға көбірек бейім.
Қышқыл шабуылдары
Қышқыл шабуылдары қоғамдық орындарда болады. Әйелдерге, көбінесе беттеріне, қышқыл мен керосин тасталады, бұл – тұрақты жазалау нысаны. Көптеген әйелдер қайта шабуылға ұшырады деп қорқып немесе шабуыл жасағандарды қорғау үшін осы шабуылдарды хабарламайды. Пәкістанның Қылмыстық кодексінің 336-Б бабында былай делінген: "Егер біреу коррозиялық заттармен дене күйретін зиян келтірсе, оған өмір бойына бас бостандығынан айыру немесе он төрт жылдан кем емес мерзімге түрме жазасы және кемінде бір миллион рупия айыппұл тағайындалады". Клаусен мен Винктің мәлімдемесіне сәйкес, үш түрлі зерттеу Пакистанның жалпы ересек емеске жататын әйелдер санына шаққанда әлемдегі жоғалып кеткен қыздардың ең жоғары көрсеткішіне ие екенін көрсетті.
Құранға үйлену
Құранға үйлену, дәстүрлі түрде "Хақ Бакшиш" деп аталады, бұл қыз немесе жас әйелді некеге тұру құқығынан бас тартуға немесе мәжбүрлеуге көндіріп, оның орнына өмірін Құранды оқып, жаттауға арнау амалы. Бұл практика бүкіл Пәкістанда даулы, ал Ислам идеологиясы кеңесі оны "исламдық емес" деп жариялаған. Синд провинциясының кейбір аймақтарында "Құранға үйлену" мәдени логикасы Оңтүстік Азиядағы мұсылмандардың ғана емес, басқа да діндерде де кездеседі. Мысалы, католик жаңадан келгендер мен Иса Мәсіх арасындағы "неке" рәсімі де басқа аймақтарда белгілі. Құранға үйлену "нақты ислам" бойынша мақұлданбаса, аймақтық "дәстүрлі ислам" оған діни нығайту бере алады. Кеңес, әйелді Құранға және "Хақ Бахшванға" үйленудің адамдық емес әдетін жоюға бағытталған заң жобасын бірауыздан мақұлдады. Кеңестің 157-ші мәжілісінде қыздары мен әпкелерін Құранға үйленгендерге өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын беру ұсынылды. 2005 жылғы Пәкістанның қылмыстық кодексіне (өзгерістер енгізу туралы) заң жобасы осындай некелердің исламдық емес әдетін жоюды көздейді. Құранға үйлену Синдте, әсіресе феодалдар арасында кең таралған, олар қыздары мен әпкелерінің некесі кезінде отбасылық мүліктің бөлінуінен қорғану үшін осыған жүгінеді. Кеңес бұл практиканың Құранды ластауға, ислам неке институтын қорлауға және әйелдің мұрагерлік және өмірлік серігін таңдау құқығынан айыруға тең екенін мәлімдеді.
Туыс туысқандар арасындағы некелер
Профессор Хума Аршад Чиманың (Лахор балалар ауруханасының балалар гастроэнтерологиясы бөлімінің бас дәрігері) айтуынша, Пәкістандағы нәресте өлімінің 50 пайызы балаларда бауыр, жүрек, бүйрек және миға әсер ететін генетикалық немесе тұқым қуалайтын ауруларға, сондай-ақ тұқым қуалайтын метаболизмдік бұзылыстарға байланысты. Ұлттық балалар денсаулығы институтының (NICH) педиатр-интерні доктор Ариба Фаррухтың сөзіне қарағанда, туысқандардың арасындағы некелер талассемия және гемоглобиннің дұрыс қалыптаспауы сияқты аурулардың пайда болуына себеп болады, бұл темір жетіспеушілігіне және анемияға әкелуі мүмкін. 2016-2017 жылдары Гомал университетінің биологиялық ғылымдар кафедрасы және Пешавар ауыл шаруашылығы университетінің биотехнология және генетикалық инженерия институтының ғалымдары бірлесіп жүргізген зерттеуге сәйкес, Пәкістандағы қандастық қатынастардың жоғары деңгейі тұқым қуалайтын есту қабілетінің төмендеуіне әсер етеді. Мұндай тәуекелдерді азайту үшін генетикалық кеңес беру қажет. Көптеген қыздар отбасылық феодалдық мүлікті және туыстық байланыстарды сақтау үшін туысқандық некелерге келуге мәжбүр болады, нәтижесінде балалар туысқандық некелердің салдарынан түрлі генетикалық кемшіліктерге ұшырайды. Садия Саидтың сөзінше, деформацияланған 'A DCY3' мутациялары баяу оқуға, жеңілден орташа деңгейдегі зиякерлік кемістіктерге, иіс сезу қабілетінің жоғалуына, содан кейін семіздікке және өмір бойында диабетке шалдығу мүмкіндігіне әкелуі мүмкін. 'MARK3' мутациясы прогрессивті фтизис бульбиге (көз алмасының кішіреюіне) алып келуі мүмкін.
Киім
Үндістан мен кейін Пәкістанда жоғары және орта таптағы мұсылман әйелдері үшін пұрда, гендерлік оқшаулану түрінде де, жамылу түрінде де, тәуелсіздік үшін отаршылдыққа қарсы күресте әйелдердің белсенді жұмылдырылуынан кейін сәннен шықты. Мұсылман әлеміндегі отаршылдыққа қарсы тәуелсіздік қозғалысын діни көзқарастан алыс, жаңашыл ойлылар басып, әйелдердің азаттығын жаңарған және қайта жанданған мұсылман әлемінің табиғи бөлігі деп есептеді. 1930 жылдарға қарай мұсылман жоғары таптағы әйелдер жамылмай бастады. Мұхаммед Зия-ұл-Хактың 1977-1988 жылдардағы исламизация саясаты кезінде әйелдерге жамылуға кеңес берілді, жалпыға міндетті жамылу туралы заң қабылданбаса да, мемлекеттік телеарнада және федералды үкіметте жұмыс істейтін әйелдер жамылуға мәжбүр болды. Қалалардағы жоғары және орта таптағы әйелдер көшеде әдеттегі киімдерінің үстінен бурка киеді. Бурка – Пәкістандағы ең танымал киім. Ол әдетте қарапайым киімге жабылатын шатыр тәрізді, ақ мақтадан тігілген. Көптеген жоғары таптағы әйелдер екі бөліктен тұратын, көбінесе қара, кейде теңіз көгі немесе қою қызыл түсті бурка киеді. Ол ұзын сымқыдан және бетін жабатын жеке бас киімнен тұрады. Білімді қала әйелдерінің кейбіреуі енді бурка кимейді. Сонымен қатар, егіншілікпен айналысатын ауыл әйелдері де бурка кимейді.
Білім беру және экономикалық даму
Пәкістанда әйелдердің мүлікке, білімге, жұмысқа және тағы басқаларға қолжетімділігі еркектерге қарағанда әлдеқайда төмен. Хуршид, Гиллани және Хашмидің зерттеулеріне сәйкес, Пәкістан мектептеріндегі оқулықтар әйелдерді сан жағынан да, мәртебесі жағынан да кемсітеді. Пәкістан мектептерінде оқытылатын тарих көбінесе ерлерге бағытталған, ал урду тіліндегі оқулықтарда әйелдердің діни рөлі де аз көрсетілген, әйелдер еркектерге қарағанда нашар жағдайда бейнеленген.
Білім
Тәуелсіздік алғаннан бері Пәкістанның сауаттылығы жақсарғанына қарамастан, пәкістандық әйелдердің білім деңгейі әлемдегі ең төменгілердің қатарында. ЮНЕСКО және Пәкістан телекоммуникациялық компаниясы «Ораском» еншілес компаниясы «Мобилинк» 2010 жылдың 4 шілдесінен бастап әйелдерді оқыту және олардың сауаттылығын арттыру үшін ұялы телефондарды пайдаланып келеді. Лахордағы жергілікті «БУНЯД» қоры және БҰҰ-ның Дакар әрекеттер жиынтығы арқылы жүзеге асыратын жұмыстары да осы мәселеге көмектесуде. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, Пәкістандағы әйелдердің сауаттылығы 39,6 пайызды, ал ерлердің сауаттылығы 67,7 пайызды құрады. ЮНИСЕФ ұсынған соңғы статистика 15-24 жас аралығындағы әйелдердің білім алу деңгейі 61,5 пайызға дейін өскенін көрсетеді – бұл 45 пайыздық өсім. Еркектердің білім алу деңгейі тұрақты түрде 71,2 пайызды құрайды. Пәкістандағы көптеген саясаттар қыздар мен ұлдар арасында білім беруде теңдікке қол жеткізуге және білім беру жүйесіндегі гендерлік теңсіздікті азайтуға бағытталған. Алайда, бұл саясат, әсіресе Пәкістанның ауылдық аймақтарындағы қыздарды үй шаруашылығының негізгі дағдыларын меңгеруге ынталандырады, бұл толыққанды бастауыш білім беруден басымдыққа ие. Пәкістан мәдениетіндегі әйелдерге қатысты көзқарас білім берудегі теңдік үшін күресті қиындатады. Демократияның жетіспеуі және феодалдық тәжірибелер де білім беру жүйесіндегі гендерлік теңсіздікті күшейтеді. Кейбір аймақтарда әйелдер мәдени шектеулер мен көзқарастарға қатты бағынады, өйткені олар көбінесе күніне 14 сағаттан астам уақытын үй шаруашылығына жұмсайды. Мысалы, Белуджистанда әйелдердің сауаттылығы 15-25 пайыз аралығында. Бұл жүйе әлсіздерді, әсіресе әйелдерді, өте осал жағдайға түсіреді. Әйелдердің үйде репродуктивтік рөл атқаратынына қатысты ұзақ жылдар бойы қалыптасқан әлеуметтік-мәдени сенім, әйелдерді оқытудың ешқандай мәні жоқ деген тұжырымға әкеледі. Үкімет 5-16 жастағы барлық баланың мектепке баруға құқығы бар екенін жариялағанмен, Пәкістанда бастауыш білім деңгейінде 7,261 миллион бала білім алмайды, олардың 58 пайызы – қыздар (ЮНЕСКО, 2011 жылғы «Білім беру туралы жаһандық мониторингтік есеп»). Қыздар заңды түрде білім алуға құқылы болғанымен, Пәкістанның көптеген ауылдық аймақтарында қыздарды мектепке барудан қатты тыйым салады және кемсітеді, себебі мектепке баруы үшін қышқыл шашырату сияқты зорлық-зомбылық әрекеттеріне ұшырайтын қыздар көп.
Ауылдық және қалалық бөліну және мемлекеттік саясат
Лахор, Исламабад және Карачи сияқты қалаларда әйелдер мен еркектер тең дәрежеде білім алады. Дегенмен, ауылдық жерлерде білім алу көрсеткіші айтарлықтай төмен. Бұл үкімет саясатының қабылдануымен өзгере бастады, оған сәйкес жаңа мектептердің 70% қыздарға арналған, сондай-ақ әйелдер мектептерінің көлемін ұлғайту жоспарлануда, нәтижесінде инфрақұрылымы еркектер мектептерінің инфрақұрылымымен салыстырылатын болады. Сондай-ақ, әйелдерге жоғары білім беру мақсатында қосымша әйелдер колледждері ашылды. Пакистанның жоғары дәулетті қалалық аудандарындағы әйелдер, ауылдық тайпалық аймақтардағы әйелдерге қарағанда әлдеқайда жақсы өмір сүреді. Қалалық аудандардағы әйелдер көбінесе сәнді өмір салтын ұстанады және білім алуға көбірек мүмкіндік алады. Пакистанның ауылдық және тайпалық аймақтарында кедейлік деңгейі күрт өсіп, сауаттылық деңгейі алаңдатарлықтай төмен. 2002 жылы жоғары табысты отбасылардан 15-19 жастағы қыздардың 81,5%-ы мектепке барған, ал төмен табысты отбасылардан 22,3%-ы ғана мектепке барған. Алайда, әйелдердің әлеуметтік шектеулерге және әр жыныстың араласуына байланысты экономикалық жағдайы нашарлайды, сондай-ақ білім деңгейінің төмендігі де осыған кедергі келтіреді.
Жұмысшылардың қатысуы
Әйелдер Пәкістан экономикасында белсенді рөл атқаратынымен, кейбір санақтар мен зерттеулерде олардың үлесі жеткілікті дәрежеде көрсетілмеген. 1991–1992 жылдарғы Еңбек күштері жөніндегі сараптамада 10 жастан асқан әйелдердің шамамен 16%-ы ғана еңбекке қатысқандығы анықталды. Дүниежүзілік банк мәліметтері бойынша, 2014 жылы Пәкістандағы еңбек күшінің 22,3%-ын әйелдер құрады. 1999 жылғы Пакистанның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының баяндамасында, Пәкістан әйелдерінің тек 2%-ы ғана ресми секторда жұмыс істейтіні көрсетілген. Дегенмен, 1980 жылғы ауыл шаруашылығы санағында әйелдердің ауыл шаруашылығына қатысу деңгейі 73% болды. 1990–1991 жылдарғы Пакистанның Біріктірілген үй шаруашылығы сараптамасы көрсеткендей, ауылдық жерлерде әйелдердің еңбекке қатысу деңгейі 45%, ал қалалық жерлерде 17% құрады. Еңбек күшіндегі әйелдердің саны жыл сайын 6,5% өседі. 2008 жылы Пакистанда жұмыс істеген 47 миллион адамның ішінде тек 9 миллионы әйелдер болды, ал олардың 70%-ы ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. Пәкістандық әйелдердің табысы, көбінесе формальды білімнің жетіспеуіне байланысты, әдетте ерлерден төмен болады. Әйелдердің сауаттылық деңгейінің төмендігі – олардың еңбек нарығына қатысуына үлкен тосқауыл. Пәкістанның діни және мәдени құндылықтарына байланысты, жұмысқа орналасуға тырысатын әйелдер көбінесе үш еңбек құрылымының ең төменгі сатысына түседі. Бұл құрылым деңгейі – ұйымдастырылмаған қызмет көрсету секторы – төмен жалақы, жұмыс орнының тұрақсыздығы және төмен өнімділікпен сипатталады. Осы жағдайды жақсарту үшін мемлекеттік ұйымдар мен саяси партиялар әйелдердің ұйымдастырылған қызмет саласына енуіне көмектесуі керек. Исламның консервативті түсіндірулері әйелдердің еңбек құқықтарын қолдауға ықпал етпеді, себебі олар әйелдерді отбасының абыройын сақтаушы ретінде бағалайды, гендерлік сегрегацияны қолдайды және гендерлік теңсіздікті институционалдайды. Сонымен қатар, жұмыс істейтін әйелдерге көбінесе ең төменгі жалақыдан да аз төленеді, өйткені олар ерлерге қарағанда кемсіз деп есептеледі. "Олардың жұмыс жағдайы әйелдерге қарағанда көбінесе қауіпті: ұзақ жұмыс уақыты, медициналық қызмет көрсетілмейді, жұмыс орнының тұрақсыздығы, жұмысқа қабылдауда дискриминация, сөзді және жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырау және ерлерге бағытталған кәсіподақтардан қолдау алмау" ("Пәкістандағы әйелдердің еңбекке қатысуына қатысты терең талдау"). Әйелдерді еңбек нарығынан шеттетуге себеп болатын діни және мәдени кедергілерге қарамастан, зерттеулер көрсеткендей, әйелдерге кәсіпкерлік оқыту арқылы капитал мен құзыреттілікті дамытуға мүмкіндік беру осы кедергілерді жеңуге көмектеседі. Мұндай бағдарламалар исламдық әлеуметтік-мәдени контексте төзімділікті және түсіністікті дамытуға үлкен үлес қоса алады.
Әскери
Әйелдер Пәкістан қарулы күштерінде қызмет ете алады. 2006 жылы ПАФ-тың (Пәкістан Әуе Күштерінің) ұрыс әуе миссиясы басқару құрамына бірінші әйелдер-ұшқыштар тобы қосылды. Пәкістан Әскери-теңіз күштерінде әйелдерге жауынгерлік бөлімдерде қызмет етуге тыйым салынған. Олардың орнына, олар әскери логистика, штаб және жоғары әкімшілік қызметтерде, әсіресе аймақтық және орталық бас штабтарда қызмет етеді. 2017 жылға дейін қарулы күштерде шамамен 4000 әйел қызмет еткен.
Жер және меншік құқығы
Пакистандық үй шаруашылықтарының шамамен 90% ер адамдар басқарады, ал әйелдер басқаратын үй шаруашылықтарының көп бөлігі қоғамның ең төменгі таптарына жатады. Осы қыздардың жасы көбінесе 12-ден 18-ге дейін болады. "Аурат" қорының мәліметінше, Пәкістанда әр жыл сайын шамамен 1000 мұсылман емес қыз күштеп ислам дініне өтеді.
Гендерлік рөлдер
Пәкістан – еркектердің басты рөлде, ал әйелдердің бағынышты жағдайда болатын патриархалды қоғам. Секс – Пәкістан қоғамын ұйымдастырушы принциптердің бірі. Жергілікті дәстүрлерге, дінге және мәдениетке сіңген патриархалдық құндылықтар секстің әлеуметтік мәнін алдын ала анықтайды. Ислам, әсіресе, секстік рөлдерге зор ықпал етеді. Еңбектің жыныстық бөліну идеологиясымен жасалған өндіріс пен көбелекке бөлу арасындағы жасанды айырмашылық әйелдерді жеке өмірде аналар мен әйелдер рөлінде, ал ерлерді қоғамдық аренада асыраушылар рөлінде бекітті. Пәкістандық әйелдер өндіруші және қамтамасыз етуші рөлдеріне баға берілмегендіктен әлеуметтік құндылық пен мәртебеден көрінеді. Ұлдарға деген қалау, олардың өндірістік рөліне байланысты, көбінесе үй шаруашылығының ресурстарын олардың пайдасына бөлуге әкеп соғады. Дәстүр бойынша, отбасының еркек мүшелеріне жақсы білім беріліп, қоғамдық аренада ресурстар үшін бәсекелесуге қабілетті дағдылармен қамтамасыз етілсе, әйел мүшелеріне жақсы аналар мен әйелдер болу үшін үй шаруашылығы дағдылары беріледі. Дағдылардың жетіспеуі, жұмыс нарығындағы мүмкіндіктердің шектеулі болуы және әлеуметтік, діни және мәдени шектеулер әйелдердің қоғамдық аренада ресурстар үшін бәсекелесу мүмкіндігін шектейді. Әйелдерден ата-анасы таңдаған адамға үйленуі, Исламның киім талаптарын сақтауы және өз армандарынан бас тартуы күтіледі. Gallup International ұйымының Пәкістандық бөлімшесі – Gallup Pakistan жүргізген зерттеуде, көптеген пакистандықтар ерлер мен әйелдердің қоғамдағы рөлдері әртүрлі деп санайды. Пәкістанда, әдетте, тұрмысқа шыққан әйелдерге күйеуінің анасы мен қарындастары үйде балалар мен шаруашылыққа қарайтын, ал еркектің асыраушы болуын талап етеді.
Денсаулық
1998 жылғы мәліметтерге сәйкес, нәрестелер арасында қыздардың өлім көрсеткіші ұл балаларға қарағанда жоғары болды. Аналар өлімі де жоғары деңгейде болды, себебі босану кезінде тек 20 пайызы ғана білікті мамандардың көмегін алды. Жалпы туылу көрсеткіші – әйел басына 2,75 бала (2015 ж. шамамен). Некеде кең таралған жүйе – қалыңдық жүйесі, онда қыз бала туылған сәттен бастап төмен дәрежеде немесе дәрежесіз деп есептеледі. Қалыңдық жүйесіне байланысты мәселелер бар, мысалы, қалыңдыққа байланысты зорлық-зомбылық, онда күйеу әйелін зорлайды. Некеге тұру алдында күйеу жігіт, қыздың отбасына қызын алу үшін үлкен қаржылық талаптар қояды. Көптеген ата-аналар қыздарын үйлендіру үшін "адамдардан қарыз алуға, банктерден пайызбен қарыз алуға, өмірлік жинақтарын жұмсауға, тіпті үйлерін сатуға" мәжбүр болады ("ЖАХЕЗ (Күйеу жігіттің неке шарты ретінде қоятын талаптары)"). Қалыңдық жүйесінде некеден кейін де зорлық-зомбылыққа ұшырау мүмкіндігі жоғары. Егер күйеу жігіт пен оның отбасы алдын ала қойған шарттар орындалмаса, олар некені бұзумен қорқытады, бұл қалыңдық пен оның отбасы үшін ауыр соққы болар еді, себебі қалыңдық отбасы оған қалыңдық төлеу үшін көп еңбек сіңірген, және дәстүр бойынша мұндай жағдай отбасының абыройын түсіреді.
Белгілі әйелдер
Пәкістанда өте талантты, елдің әлеуметтік стандарттары мен нормаларын өзгертуде маңызды рөл атқарған көптеген әйелдер бар. Бұл әйелдер әртүрлі әлеуметтік топтан шығып, барлық салаларда өз үлесін қосты. Пәкістан әйелдері саясат, білім беру, экономика, қызмет көрсету, денсаулық сақтау және тағы да көптеген салаларда жетістіктерге жеткен.
Саясат және белсенділік
2000 жылы саяси партияларда, сондай-ақ жергілікті, провинциялық және ұлттық деңгейдегі саяси құрылымда әйелдердің қатысуы мәдени және құрылымдық кедергілерге байланысты маңызды емес еді. Фукия Садик Ханның айтуынша, Пакистан кем дегенде бір әйел президент немесе премьер-министр болған жетпіс елдің бірі; соңғы уақытта Пакистан жергілікті және парламенттік деңгейде әйелдер үшін белгілі бір сайлау резервтерін ұсынады, мысалы, үміткерлердің бес пайызы әйелдер болуы керек, бірақ Пакистан гендерлік теңдік пен қанағаттанарлық саяси қатысудан қалып қойды. Фукияның айтуынша, 2018 жылғы жалпы сайлауда ең көп әйелдер қатысқанмен, бұрынғы жылдармен салыстырғанда сайлауға қатысқандардың саны әлі де аз, яғни сегіз ғана әйел сайланды. Фукия, сайлау резервациясы ең төменгі деңгейдегі кепілдіктерді қамтамасыз ететін болса да, пакистандық отбасылық, қоғамдық және институционалдық құрылым әйелдерге бәсекелестік саяси ортада өркендеуге лайықты мүмкіндік беру үшін аз нәрсе жасайды дейді. Фукияның сөзіне қарағанда, жергілікті сайлаулар бастапқы деңгейде көбірек мүмкіндіктер берсе де, саяси емес сипаты саяси тәжірибенің шектеулі болуын білдіреді; саяси партиялар парламенттік орындарының бес пайызын бөліп береді, бірақ көбінесе жеңу мүмкіндігі жоқ жерлерде; ал әйелдерге арналған парламенттік орындар клиенттік қатынастар негізінде беріледі. Бұл бәсекелестік саяси ортада тәжірибе алудың пайдасын жоққа шығарады және патриархалдық үстемдік Пәкістанның саяси билік құрылымдарына әйелдердің мағыналы қатысуын тежейді. Мұхаммед Әли Джиннаның қарындасы Фатима Джинна Пакистан қозғалысының маңызды тұлғасы болды. 1947 жылы ол Әйелдерге көмек көрсету комитетін құрды, ол кейін Бүкіл Пәкістан Әйелдер қауымдастығының (APWA) ядросына айналды. Ол 1965 жылы президенттікке қатысқан алғашқы мұсылман әйел болды, Біріккен оппозициялық партияның үміткері ретінде. Бегум Шайста Икрамулла – Пәкістанның Конституциялық Ассамблеясының алғашқы әйел мүшесі. Бегум Махмуда Салим Хан – Пәкістанның тұңғыш әйел министрі және президент генерал Әйүп Хан кабинетінің мүшесі. Бегум Раана Лиакат Әли Хан (1905–1990) – әйелдер құқығын қорғаушы. Ол "Барлық Пәкістан Әйелдер қауымдастығының" негізін қалаушы болды. Бегум Нусрат Бхутто, премьер-министр Зұлфихар Әли Бхуттоның әйелі, 1975 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының әйелдер конференциясына Пәкістан делегациясын басқарды. Беназир Бхутто – Пәкістанның тұңғыш әйел премьер-министрі (1988 және 1991 жылдары) және мұсылман елінің басшысы болған алғашқы әйел. Ол екі рет премьер-министр болып сайланды. Фемдиха Мирза – Пәкістанның Ұлттық Ассамблеясының алғашқы әйел спикері. Басқа да танымал пакистандық саясаткерлерге Бегум Насим Уали Хан, Сайеда Абида Хусейн, Шерри Рехман және Техмина Дөлтана жатады. 2011 жылы Хина Раббани Хар Пәкістанның алғашқы Сыртқы істер министрі болды. Мұхтархан Май зорлыққа ұшырағаннан кейін Пәкістанда әйелдер құқығын қорғаушы белсенді мүшесі атанды. Асма Жахангир мен Хина Джилани, танымал адам құқықтары жөніндегі заңгерлер және Пәкістандағы алғашқы әйелдер заңгерлер фирмасының негізін қалаушылар. Малала Юсуфзай, жасөспірімдер арасында білім беруді қолдаушы, 15 жасында туған қаласы Мингорада бетінен атылды. Ауруханада емделгеннен кейін ол балалар құқықтары үшін күш салғаны үшін Кайлаш Сатьяртхимен бірге Нобель сыйлығын жеңіп алды. 17 жасында Юсуфзай Нобель сыйлығының ең жас лауреаты және Пәкістаннан Нобель сыйлығын алған алғашқы адам атанды. Сания Нищар – алғашқы әйел кардиолог және 2013 жылғы уақытша кабинет мүшесі. Нигар Ахмад, әйелдер құқығын қорғаушы, елдегі ең көне әйелдер ұйымы – Аурат (әйелдер) қорының негізін қалаушы. Канвал Ахмед – Soul Sisters Pakistan (SSP) ұйымының негізін қалаушы. 2013 жылы құрылған SSP әйелдерге өздерінің жеке тұлғаларына қатысты мәселелерді еркін талқылау үшін арнайы құрылған бірнеше форумдардың бірі болды. Ахмед сондай-ақ "Канвалмен сұхбаттар" атты YouTube шоуын іске қосты. Шоуда түрлі қонақтар қатысып, наным, қант диабеті, босанғаннан кейінгі депрессия, жалғыз басты әкелік, қайғы, спорттағы әйелдер, шай тасымалдау мәдениеті немесе тері түсі сияқты тақырыптар талқыланды. Ахмед өзінің SSP жұмысы арқылы халықаралық танымалдыққа ие болды және әйелдерге арналған жеке кеңістіктердің қажеттілігін қорғаушы тұлғаға айналды. Наела Чохан – пакистандық дипломат және феминист суретші. Қазіргі уақытта Аргентина, Уругвай, Перу және Эквадордағы Пәкістан елшісі болып қызмет етеді. Ол Пәкістан мен Латын Америкасы арасындағы байланысты нығайтуды қолдайды. Фарида Шахид пен Хавар Мумтаз, адам құқықтары жөніндегі белсенділер және авторы, Shirkat Gah ұйымымен байланысты. Шахла Зия, адам құқықтары жөніндегі белсенді және заңгер, Асма Жахангир мен Хина Джиланимен бірге AGHS ұйымын құрған, сондай-ақ Нигар Ахмадпен бірге Аурат қорының негізін қалаушы. Сондай-ақ, Shahla Zia v. WAPDA ісіндегі талапкер, Пәкістандағы экологиялық құқық бойынша маңызды іс. Тахира Абдулла, танымал адам құқықтары жөніндегі белсенді, Әйелдер әрекет форумы (WAF) және Пәкістанның Адам құқықтары комиссиясы (HRCP) ұйымдарымен байланысты және Заңгерлер қозғалысының белсенді мүшесі болды. Фатима Лодхи – белсенді, Пәкістандағы тері түсіне қатысты дискриминацияға қарсы күрескен және әртүрлілікті қолдайтын алғашқы адам. Рифат Ариф, сондай-ақ Систер Зеф деп танылған, Гужранваладан келген мұғалім, әйелдер құқығын қорғаушы және қайырымдылықпен айналысушы. Романа Башир, 1997 жылдан бері дінаралық келісім мен әйелдер білімі саласындағы католик әйелдерінің белсендісі. Сайеда Тахира Сафдар – Пәкістандағы кез келген жоғары соттың алғашқы әйел төрағасы. 2018 жылы ол Белужистан жоғары сотының (BHC) 18-ші төрағасы болып тағайындалды. Бұрын 1982 жылы ол Кветта, Белужистанда азаматтық судья болып тағайындалған алғашқы әйел болды. Айеша Малик – Лахор жоғары сотының (LHC) аға судьясы. 2021 жылы ол Пәкістанның Бас судьясы лауазымына да кандидат ретінде ұсынылды. Aurat March – Халықаралық әйелдер күніне орай Пәкістанның түрлі қалаларында, соның ішінде Лахор, Хайдарабад, Карачи және Исламабадта ұйымдастырылатын әйелдер шеруі. Алғашқы Aurat March 2018 жылдың 8 наурызында (Карачи қаласында) өтті. 2019 жылы ол Лахорда және Карачиде Hum Auratein (Біз, әйелдер) атты әйелдер ұжымы тарапынан ұйымдастырылды, ал елдің басқа бөліктерінде, соның ішінде Исламабад, Хайдарабад, Кветта, Мардан және Фейсалабадта Әйелдер демократиялық фронты (WDF), Әйелдер әрекет форумы (WAF) және басқалары ұйымдастырды. Шеруге Lady Health Workers Association қолдау көрсетті және көптеген әйелдер құқығын қорғау ұйымдарының өкілдері қатысты. Шеруде әйелдерге қарсы зорлыққа жауапкершілік талап етілді, сондай-ақ қауіпсіздік күштерінен, қоғамдық орындарда, үйде және жұмыс орнында зорлыққа ұшыраған әйелдерге қолдау көрсету қажеттігі айтылды. Хабарларға сүйенсек, шеруге көбірек әйелдер қосылып, көпшілік шашырап кеткенге дейін қатысушылар саны артқан. Әйелдер (сондай-ақ ерлер) "Үй шаруасы – баршаның шаруасы" және "Әйелдер – адам, олардың намысын қорғамаймыз" сияқты жазулары бар плакаттарды ұстады.
Пәкістанның Әуе күштері
2006 жылдан бастап Пәкістан Әуе күштері әйелдерге жауынгерлік рөлдерде қатысуға мүмкіндік берді. Бұрын әйелдер Пәкістан Әуе күштерінде тек жауынгерлік емес қызметтерде ғана болған. Сайра Батул – Пәкістанның Хазара қауымынан шыққан тұңғыш әйел ұшқыш. Ол 2006 жылы тағы үш әйелмен бірге Пәкістан Әуе күштеріне қосылған алғашқылардың бірі болды. Осы үш әйелдің аты – Саба Хан, Надя Гүл және Мариам Халил. Мариум Мухтиар – Әуе күштерінің ұшқышы және "Тамға-е Басалат" орденімен марапатталған. 2015 жылдың 24 қарашасында ұшағы апатқа ұшыраған кезде қызмет барысында қаза тапқан алғашқы әйел ол болды. Қайынат Жүнайд – Хайбер-Пахтунхва облысының Төменгі Дир қаласынан шыққан тұңғыш әйел-ұшқыш.
Спорт
Пәкістан спортшы әйелдері әрқашан патриархалды қоғамның қысымына ұшырап келген. Көптегендер жаттықтырушылардың, іріктеушілердің және биліктегі басқа да адамдардың сексуалдық ұсыныстар жасағанын айтады. Мұндай сексуалдық зорлық-зомбылықтың салдарынан кейбір спортшылар күдіктілерді іздеуде биліктің немқұрайлылығына байланысты өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр болды. Кейбір жағдайларда, сексуалдық зорлық-зомбылық және қудалау туралы шағымдарды тіркеген әйел спортшыларға тыйым салынады немесе тәжірибеден өтеді. 1996 жылы Шейза мен Шармин Хан есімді қарындастар Пәкістанда әйелдер крикетін енгізуге тырысқанда, олар сот процесіне тартылып, тіпті өліммен қорқытылды. 1997 жылы үкімет оларға Үндістанмен ойнауға рұқсат бермеді және әйелдерге қоғамда спортпен айналысуға тыйым салды. Бірақ кейін рұқсат берілді және Пәкістан әйелдер крикет командасы 1997 жылдың 28 қаңтарында Крайстчерчте Жаңа Зеландияға қарсы алғашқы ойынын өткізді. Шазия Хидаят 2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Пәкістан құрамасынан жалғыз қатысқан әйел олимпиадашы және Олимпиадада Пәкістанды өкілдік еткен екінші әйел болды. Сидра Садаф, велосипедші, 2010 жылғы қаңтарда Бангладештің Дакка қаласында өткен 11-ші Оңтүстік Азия ойындарында күміс медаль жеңіп алды. Насим Хамид 2010 жылғы Оңтүстік Азия ойындарынан кейін Оңтүстік Азиядағы ең жылдам спринтер рекордын жасады және бұл керемет жетістігі үшін кеңінен танылды. Руксана Парвин мен София Джавед бокста халықаралық медаль алған алғашқы пакистандық әйелдер атанды. Сана Мир – Пәкістан әйелдер крикет құрамасының капитаны. 2010 және 2014 жылғы Азия ойындарында екі алтын медаль жеңіп алды. Бес жасында көшеде крикет ойнауды бастады. Крикетші болу үшін инженерлік мамандықты оқыды. Хаджра Хан – Пәкістан әйелдер футбол құрамасының капитаны. Ол клубтық карьерасында 100-ден астам гол соққан жалғыз ойыншы. 21 жастағы футболшы Германияның SGS Essen, FSV Gütersloh және VfL Sindelfingen сияқты жетекші клубтарында ойнауға шақырылды. Хаджра өзі үшін өте қиын жолды таңдады.