Кіріспе

Қоршаған ортадағы зиянды заттар мен ұрықтың дамуы – қоршаған ортадағы түрлі зиянды заттардың ұрықтың дамуына тигізетін әсері. Бұл мақалада қоршаған ортадағы зиянды заттардың эмбрионның немесе ұрықтың жатыр ішіндегі дамуына, сондай-ақ жүктілік кезінде туындайтын асқынуларға әсер етуі мүмкін жағымсыз салдары қарастырылады. Адам эмбрионы немесе ұрығы анасының айналасындағы қолайсыз жағдайларға салыстырмалы түрде осал. Ұрықтың нашар жағдайы жиі баланың дене және психикалық дамуында түрлі дәрежедегі кешігуге алып келеді. Кейбір жағдайлар әкеге тән генетикалық факторлардың нәтижесінде туындаса да, көпшілігі ананың қоршаған ортада кездесетін зиянды заттарға ұшырауынан болады. Әртүрлі токсиндер ұрықтың даму кезеңінде оған қауіп төндіреді. 2011 жылғы зерттеуде АҚШ-тағы жүкті әйелдердің дерлік барлығының денесінде бірнеше химиялық заттар, оның ішінде 1970-жылдардан бері тыйым салынған заттар табылған. Зерттеушілер полихлорирленген бифенилдер, органохлорлы пестицидтер, полифторлы қосылыстар, фенолдар, полибромирленген дифенил эфирлер, фталаттар, полициклді ароматты көмірсулар, перхлорат, PBDE (жалынды өткізбейтін заттар) және 1972 жылы АҚШ-та тыйым салынған дихлордифенилтрихлорэтан (ДДТ) пестицидін жүкті әйелдердің 99-100 пайызының денесінен анықтады. Басқа эстрогендердің арасында бисфенол А (BPA) тексерілген әйелдердің 96 пайызында табылды. Химиялық заттардың бірнешеуі басқа зерттеулерде балаларда теріс әсерлерге байланысты концентрацияларда кездесті, және бірнеше химиялық затқа бірдей ұшырау, тек бір затқа ұшыраудан гөрі күшті әсер етуі мүмкін деп саналады.

Әсерлер

Қоршаған ортадағы зиянды заттардың әсерлеріне қарай, мысалы, құрылымдық бұзылыстар, өсудің өзгеруі, функционалдық жетіспеушілік, туа біткен ісік немесе тіпті ұрықтың қаза болуы сияқты жағдайлар бойынша жеке-жеке сипаттауға болады.

Мерзімінен бұрын туылған

АҚШ-та әрбір он сәбидің бірі мерзімінен бұрын дүниеге келеді және шамамен 5%-ы төмен салмақпен туады. Мерзімінен бұрын туу, яғни жүктіліктің 37 аптасынан ертерек туу, бала өліміне себеп болатын маңызды фактор болып табылады. Қоршаған ортадағы қорғасын, темекі түтіні және ДДТ сияқты зиянды заттарға ұшырау спонтанды түсік, төмен салмақпен туу немесе мерзімінен бұрын туу қаупін арттырумен байланысты.

Нейрологиялық даму бұзылуы

Ластанудың нейропластикалық әсері нейродаму бұзылыстарына алып келуі мүмкін. Аутизмнің көптеген жағдайлары нақты географиялық аймақтармен байланысты, бұл ортадағы белгілі бір факторлар қауіпті генотипті күшейте түсіп, осал адамдарда аутизмге себеп болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, аутизмге қатысты осы тұжырымдар әлі де даулы, көптеген зерттеушілердің пікірінше, кейбір аймақтарда аутизмнің көбеюіне себеп – дәлдігі жоғары скрининг және диагностикалық әдістер, ал емес қоршаған ортаның әсері.

Токсикаттар және олардың әсері

Әсіресе зиянды заттар: қорғасын (ананың сүйектерінде жиналады), темекі түтіні, алкоголь, сынап (балық жеу арқылы организмге түсетін неврологиялық уыт), көмірқышқыл газы және иондаушы сәулелену.

Темекі түтіні

Жұқты баланың жатыр ішінде темекі түтініне ұшырауы салдарынан мінез-құлқы, неврологиялық және физикалық қиындықтар туындауы мүмкін. Қолайсыз әсерлеріне өлі туу, плацентаның бұзылуы, мерзімінен бұрын туу, орташа салмақтың төмендеуі, физикалық туа біткен кемшіліктер (таңдайдың жарылуы және т.б.), өкпе функциясының төмендеуі, нәресте өлімі қаупінің артуы жатады. Сырғана балықтардың көптеген түрлерінде сынап кездеседі, бірақ көбінесе ірі балықтарда шоғырланған. 1950 жылдары Жапонияның Минамата шығанағында сынапты көп мөлшерде қабылдау және одан кейінгі ұрықтың дамуындағы асқынулардың жақсы құжатталған бір жағдайы тіркелді. Жақын жердегі өнеркәсіптік зауытта пластик өндірісінде қолданылған метил сынап Минамата шығанағының суына құйылды, оны шығанақта тіршілік ететін балықты күнделікті тамақ ретінде пайдаланатын ауыл тұрғындары үнемі жеп отырды. Көп ұзамай, сынапқа толы ет жеген тұрғындардың көптегені удың әсерінен денсаулығы нашарлай бастады. Бірақ, ең көп зиян жүкті әйелдерге және олардың ұрықтарына тиді, нәтижесінде түсік тастау көрсеткіші жоғарылады. Жатыр ішінде сынапқа ұшыраған нәрестелерде физикалық және зиялық мүгеделіктердің, сондай-ақ ұрықтың физикалық дамуының маңызды кезеңдерінде дене аномалияларының жоғары деңгейі байқалды. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы мен Қоршаған ортаны қорғау агенттігі жүкті әйелдерге қылыш балық, акула, король макрель және плиткалы балықты жемеуге, ал тон балығын аптасына 6 унция немесе одан аз мөлшерде тұтынуға кеңес береді. Жүктілік кезінде сынапқа ұшыраудан аяқ-қол кемшіліктері де пайда болуы мүмкін.

Кадмий

Кадмий – ауыр металл, және АҚШ-тың қоршаған ортаны қорғау агенттігі оны адамға қатерлі ісік тудыруы мүмкін деп санайды. Адамдар кадмийге түрлі өндірістік және ауыл шаруашылығы көздері арқылы жиі ұшырайды, ал тамақтану – негізгі жол. Бұл ауыр металл бүйректерге, сүйектерге және неврологиялық жүйеге зиян келтіруі мүмкін. Жүкті әйелдер кадмийден туындаған денсаулық мәселелеріне бейім, себебі жүктілік кезінде металлдың сіңірілуі артады. Кадмий ұрыққа да қауіпті, оның кейбір салдары өмір бойы сақталуы мүмкін, өйткені ол плацентаның жұмысына және ұрықтың дамуына кедергі келтіреді. Кадмийдің жоғары деңгейіне ұшыраумен байланысты туған кездегі салмақтың өзгеруіне қатысты деректер бар, әсіресе қыз балалар арасында. Зерттеулер көрсеткендей, кадмийдің тіпті төмен деңгейі жүктіліктің нәтижесіне әсер етуі мүмкін, бірақ бұл әсерлерді растау, қауіп деңгейін шектеу жөніндегі жаңартылған ұсынымдарды әзірлеу және әсіресе жүктілік кезінде кадмийге ұшырауды азайту жолдарын табу үшін қосымша зерттеулер қажет.

Диоксин

Диоксиндер мен диоксинге ұқсас қосылыстар қоршаған ортада ұзақ сақталады және кеңінен таралған, сондықтан барлық адам ағзасында қандай да бір мөлшерде диоксиндер кездеседі. Дәрігерлік зерттеулер көрсеткендей, жатыр ішінде диоксиндер мен диоксинге ұқсас қосылыстарға ұшырау ұрықтың нәзік даму өзгерістеріне алып келуі мүмкін. Осының салдарынан баланың бойы жеткен соң бауыр функциясының өзгеруі, қалқанша безі гормондары деңгейінің бұзылуы, ақ қан клеткалары санының өзгеруі, сондай-ақ оқу және интеллект сынақтарының нәтижелерінің нашарлауы байқалуы мүмкін.

Ауаның ластануы

Ауаның ластануы жүктілікке кері әсер етеді, нәтижесінде баланың мерзімінен бұрын тууы, өсуінің шектелуі және нәрестеде жүрек пен өкпе проблемаларының көбеюі мүмкін. Көміртек оксиді, күкірт диоксиді және азот диоксиді сияқты заттар жүкті әйелдің дем алуымен байланысты ауыр зақым келтіру потенциалына ие. Төмен салмақты туу, ерте туу, жатыр ішіндегі өсудің тежелуі және туа біткен аномалиялардың барлығы ұрықтың ауа ластануына ұшырауымен байланысты екені анықталды. Ластануды дерлік кез келген жерде кездестіруге болады, бірақ уытты заттарды бөліп шығаратын нақты көздер бар, және токсиндерден мүмкіндігінше сақтануды қалайтындар олардан аулақ болуы керек. Бұл заттарға мыналар жатады, бірақ олармен шектелмейді: болат зауыттары, қалдықтарды/суды тазарту станциялары, ағынды суларды өртеу қондырғылары, автомобиль құрастыру зауыттары, мұнай өңдеу зауыттары және химия өндіріс орналастырулары. Бөлшектік заттар (БЗ) ауада қалатын бөлшек ластаушылардың қоспасынан тұрады және аймаққа қарай өзгереді. Бұл бөлшектер өте кішкентай, PM10-нан PM2,5-ке дейін, және олар өкпеге оңай енуі мүмкін. Бөлшектік заттардың жіті кардиореспираторлық аурулар мен өлім-жітіммен байланысты екені көрсетілген. Жатыр ішіндегі өсуге бөлшектік заттардың әсер ететіні анықталды, бұл ұрықтың нашар немесе баяу өсуі сияқты денсаулыққа зиянды нәтижелерге және ұрықтың аурушаңдығы мен өлім-жітімінің жоғарылауына әкеледі. 2012 жылғы зерттеуде PM2,5-ке ұшыраудың нәсілдік/этникалық топқа, жасқа және әлеуметтік-экономикалық жағдайға байланысты екені анықталды, бұл кейбір топтардың қоршаған ортаның ластануынан, әсіресе бөлшектік заттарға байланысты, денсаулығына кері әсер етуіне себеп болады.

Бензолдар

Аналарда бензолға ұшырау ұрықтың миындағы кемшіліктерге, әсіресе жүйке түтігінің ақауларына байланысты. Бір зерттеуде жүктіліктің бірінші триместрінде BTEX (бензол, толуол, этилбензол, ксилен) әсері жүктіліктің 20-32 аптасында мидың екіжақты диаметрімен кері байланысты екені анықталды. Толуолға жоғары деңгейде ұшыраған әйелдерде түсік түсіру көрсеткіші, аз ұшыраған әйелдерге қарағанда үш-бес есе жоғары болды, ал кәсіби түрде бензолға ұшыраған әйелдерде түсік түсіру көрсеткішінің артуы байқалды. Әкелердің толуол мен формальдегидке ұшырауы олардың әйелдерінде түсік түсіруге де байланысты. Нормалды даму гормондармен қатаң бақыланады, ал адам жасаған химиялық заттардың бұзылуы даму бағытын өзгерте алады. Қоршаған озон ерлерде сперматозоидтардың концентрациясын төмендетіп, UOG операцияларымен байланысты химиялық заттар (мысалы, бензол, толуол, формальдегид, этиленгликоль және озон) сперма сапасына, әсіресе сперматозоидтар санының азаюына кері әсер етеді. 2011 жылғы зерттеуде жүйке түтігінің ақаулары мен ананың табиғи газ өндірісімен байланысты бензолға ұшырауы арасындағы байланыс анықталды. Зерттеу көрсеткендей, Техас штатының халық санағы аудандарында жоғары деңгейде бензолға ұшыраған аналардың балаларында спина бифидасы сияқты жүйке түтігінің ақаулары жиірек кездеседі, ал бензол деңгейі төмен аудандарда тұратын аналарға қарағанда бұл көрсеткіш жоғары.

Басқа

Жылу және шу дамуға маңызды әсер ететіні анықталды.

Табиғи газды игеру

Колорадо штатында табиғи газ өндірісін зерттеу кезінде аналардың табиғи газ ұңғымаларынан 10 мильдік радиуста тұруының, туа біткен жүрек ақаулары мен нейрондық түтік ақауларының жиілігімен байланысы бар екені анықталды. Бұл нәтижемен қатар, орташа туылған баланың салмағы мен табиғи газ ұңғымаларының тығыздығы және жақындығы арасында шағын байланыс табылды. Табиғи газ ұңғымалары арқылы аналардың қабылдауы бензол, еріткіштер, полициклді ароматты көмірсутектер (ПАҚ), сондай-ақ толуол, азот диоксиді және күкірт диоксиді сияқты басқа да ауа ластағыштары арқылы жүзеге асуы мүмкін. Пенсильвания штатында дәстүрлі емес табиғи газ өндіретін ұңғымалардың саны 2005 жылы нөлден 2013 жылы 3689-ға дейін өсті. 2016 жылы Пенсильваниядағы Geisinger денсаулық сақтау жүйесінде 9384 ана мен 10946 жаңа туған нәрестелерді зерттеу барысында, дәстүрлі емес табиғи газ өндірісіне байланысты жүктілік кезеңіндегі тұру, мерзімінен бұрын туу және дәрігерлер тіркеген жоғары тәуекелді жүктілікпен байланысты екені анықталды. Пенсильванияның оңтүстік-батысында ананың дәстүрлі емес газ бұрғылау орнына жақындығының, баланың туғандағы салмағының төмендеуімен байланысы бар екені көрсетілді. Әсер ету жолы – ауа, топырақ немесе су екені нақты белгісіз болды. Бұл мәселе бойынша қосымша зерттеулер мен ірі масштабты зерттеулер қажет. Эндокриндік бұзушылар – адамдардың қалыпты дамуы мен гормондық деңгейін бұзатын заттар. Эндокриндік бұзушы химиялық заттар (ЭБХЗ) гормон рецепторларымен өзара әрекеттесе алады, сондай-ақ организмдегі гормон концентрациясын өзгерте алады, бұл дұрыс емес гормондық жауаптарға және ферменттердің қалыпты жұмысының бұзылуына әкеледі. Мұнай және газ өндірудің ЭБХЗ-дің қоршаған ортада таралуына себеп болатыны белгілі, себебі бұл өндіріспен байланысты жер асты және жер үсті суларының ластану қаупі жоғары. Судың ластануынан басқа, мұнай және газ өндіру ауаның ластану деңгейін де арттырады, бұл эндокриндік жүйені бұзатын заттардың тағы бір жолмен әсер етуіне мүмкіндік береді. Бұл мәселе көбінесе жарияланбайды, сондықтан оның нақты масштабы бағаланбайды. 2016 жылы халық тығыз қоныстанған аймақтарда мұнай және газды бұрғылау мен өндіруге қатысты денсаулық сақтау бағалауларында эндокриндік компоненттің қажеттілігін бағалау мақсатында зерттеу жүргізілді. Мұнай және газ химиялық заттарының, әсіресе гормон өндірісі мен функциясын бұзатыны дәлелденген заттардың шығарылуының жоғары ықтималдығын ескере отырып, авторлар денсаулық сақтау бағалауларында эндокриндік функцияға және жалпы денсаулыққа бағытталған компоненттің қажеттілігін, сондай-ақ бұл қоршаған ортаға қалай әсер ететінін атап көрсетті.

Плацентаның рөлі

Сау плацента – жартылай өткізгіш мембрана болып табылады, ол көптеген патогендердің және кейбір ксенобиотикалық заттардың өтуіне кедергі келтіреді. Дегенмен, оның құрылымы бойынша ол толыққанды кедергі емес, себебі ол өсу мен дамуға қажетті заттарды тасымалдауы тиіс. Плацента арқылы тасымалдау кішкентай молекулалар үшін пассивті диффузия арқылы немесе ірі және/немесе электр зарядталған заттар үшін белсенді тасымалдау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Кейбір улы химиялық заттар белсенді түрде тасымалдануы мүмкін. Ұрыққа түсетін заттың дозасы плацента арқылы тасымалданатын заттың мөлшерімен, сондай-ақ заттың метаболизмі мен шығарылу жылдамдығымен анықталады. Ұрықтың метаболизмі жетілмегендіктен, ол заттарды тиімді түрде заласыздандыра алмайды; ал плацента ана мен ұрық арасындағы зат алмасуда маңызды рөл атқаратындықтан, ананың кез келген уытты заттарға ұшырауы ұрыққа осы заттардың жеткізілуіне және олардың дамуына әсер етуіне әкеледі. Көмірқышқыл газы, қорғасын, этанол (алкоголь) және әсіресе темекі түтіні плацента арқылы өту ықтималдығы жоғары заттар болып табылады. Ұрықтың дамуына қауіп төндіретін ықтимал қауіптерді анықтау үшін ғылыми ақпарат негізі қажет. 2004 жылы Брент туа біткен кемістіктердің себептерін анықтау үшін, сондай-ақ даму токсикологиясының жалпы мәселелеріне қатысты критерийлер жиынтығын ұсынды. Бұл критерийлер:
Жақсы жүргізілген эпидемиологиялық зерттеулер нақты әсерлер мен затқа ұшырау арасындағы байланысты тұрақты түрде көрсетеді. Деректердің динамикасы ұшырау деңгейінің өзгеруі мен нақты әсер арасындағы байланысты қолдайды. Жануарлар зерттеулері заттарға ұшырау мен нақты әсерлер арасындағы байланыстың дәлелдерін ұсынады.