Кіріспе

Өлімге, жарақатқа немесе ағзаларға зиян келтіретін зат. У – тірі организмдерге зиянды немесе қауіпті химиялық зат. Бұл термин ғылыми салалар мен өнеркәсіптердің кең ауқымында қолданылады, онда ол көбінесе нақты анықталады. Сонымен қатар, ол кең мағынада ауызша немесе бейнелі түрде де қолданылуы мүмкін. Бір нәрсенің у болып саналатыны оның мөлшеріне, жағдайға және қандай тірі организмдердің болуына байланысты. Улану кездейсоқ немесе қасақана болуы мүмкін, ал себебі анықталған жағдайда, оның әсерін жою немесе белгілерін азайтуға болады. Биологияда у – организмдерге немесе олардың бөліктеріне өлім, жарақат немесе зиян келтіретін химиялық зат. Медицинада улар – белсенді емес, пассивті түрде берілетін токсиндер. Өнеркәсіпте бұл термин теріс мағынада қолданылып, бір нәрсені қауіпсіз ету үшін жойылатын затты білдіруі мүмкін, немесе оң мағынада – жағымсыз жәндіктерді шектеуге арналған құрал. Экологиялық тұрғыдан алғанда, қоршаған ортаға енгізілген улар кейін басқа жерлерде немесе тағам тізбегінің басқа бөліктерінде күтілмеген салдарларға әкелуі мүмкін.

Қазіргі заманғы анықтамалар

Терминнің кең метафоралық (әдеттегі) қолданылуында "у" зиянды деп саналатын кез келген нәрсеге қатысты болуы мүмкін. Биологияда улар – организмге, тіндерге, жасушаларға және ДНК-ға өлім, жарақат немесе зиян келтіретін заттар, әдетте химиялық реакциялар немесе молекулалық деңгейдегі басқа да әрекеттер арқылы, организмге жеткілікті мөлшерде әсер еткен кезде. Медициналық салалар (әсіресе ветеринария) және зоологияда улар мен токсиндер арасында жиі айырма жасалады. Улар мен токсиндер – табиғаттағы организмдер өндіретін токсиндер. У мен токсин арасындағы айырмашылық – токсиннің жеткізілу жолы. Ал улар – жұтылу, тыныс алу немесе тері арқылы сіңірілу арқылы пассивті түрде жеткізілетін токсиндер. ), еріткіштер (мысалы, спирт, терпентин), тазартқыштар (мысалы, ағартқыш, аммиак), жабын материалдары (мысалы, мырышқа боялған қағаз) және т.б. Мысалы, көптеген улар маңызды шикізат болып табылады. Токсикалық қасиетінің өзі кейде экономикалық құндылыққа ие, егер ол арамшөптерді және зиянкестерді бақылау мақсатында қолданылса. Көптеген зиянды өнеркәсіптік қосылыстардың қауіпсіздік туралы мәліметтері болады және олар қауіпті заттар ретінде жіктеледі. Қауіпті заттар өндіріс, сатып алу және пайдалану бойынша еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау, халық денсаулығы, ауыз су сапасы стандарттары, ауаның ластануы және қоршаған ортаны қорғау салаларында қатаң реттеледі. Молекулалық диффузия механизміне байланысты көптеген уларлы қосылыстар молекулалық деңгейде биологиялық тіндерге, ауаға, суға немесе топыраққа жылдам таралады. Энтропия принципі бойынша химиялық ластануды кері қайтару, егер арнайы хелаттаушы заттар немесе микрофильтрация процестері болмаса, көбінесе қымбат немесе мүмкін емес. Хелаттаушы заттар көбінесе жедел әсер ететін мақсаттан кеңірек болады, сондықтан оларды қабылдау дәрігердің немесе ветеринар дәрігерінің мұқият бақылауын қажет етеді. Пестицидтер – түрлі жәндіктер мен басқа да зиянкестерге (мысалы, егеуқұйрықтар мен тарақандарға) улы әсер ететін заттардың бір тобы, олардың басты мақсаты – зиянкестерді жою. Бұл мақсатта мыңдаған жылдар бойы табиғи пестицидтер қолданылып келеді (мысалы, концентрленген ас тұзы көптеген шұжықтар мен бұқақтар үшін улы). Химиялық жолмен дайындалған ауыл шаруашылығы инсектицидтерінің биологиялық жинақталуы көптеген түрлер үшін, әсіресе жәндіктерді негізгі тамақ көзі ретінде пайдаланатын құстар үшін алаңдау тудырады. Селективті улану, бақыланатын қолдану және бақыланатын биологиялық ыдырау гербицидтер мен пестицидтерді әзірлеуде және жалпы химиялық инженерияда маңызды міндеттер болып табылады, өйткені жер бетіндегі барлық тірі организмдер негізгі биохимияны бөліседі; қоршаған ортаға төзімділігі ерекше организмдер экстремофилдер ретінде жіктеледі, олардың көпшілігі түбегейлі түрлі сезімталдық көрсетеді.

Экологиялық өмір сүру мерзімі

Тамақ тізбегіне енген у – өнеркәсіптік, ауыл шаруашылығы немесе табиғи шығу тегіне ие – токсинді жұтқан алғашқы организмге бірден зиян келтірмеуі мүмкін, бірақ ол тағам тізбегінің жоғары буындарындағы жыртқыш аңдарда, әсіресе ет жейтін және бәсекелес жейтін жануарларда одан әрі шоғырлануы мүмкін. Бұл әсіресе майда ерітілетін уларға қатысты, олар не зәрмен, немесе басқа сулы шығарылымдармен шығарылмай, биологиялық тіндерде жинақталады. Тамақтан басқа, көптеген улар тері және өкпе арқылы оңай денеге еніп кетеді. Фторсутек қышқылының коррозиялық зақымдануымен қатар, тікелей жанасу арқылы әсер етуі де белгілі. Табиғи қышқыл газдар – жанартаулардың немесе бұрғылау платформаларының әрекетінен шығатын, жылдам әсер ететін атмосфералық улар. Өсімдіктердегі тікелей әсер ететін қоздырғыштар, мысалы, уытты лоза сияқты, көбінесе у емес, аллергендер ретінде жіктеледі. Аллергеннің әсері – удың әсері емес, организмнің табиғи қорғанысын өзіне қарсы қайыру. Улар дұрыс емес медициналық имплантаттар арқылы немесе инъекция арқылы (өлім жазасы қолданылғандағы өлімге әкелетін инъекцияның негізі) денеге енуі мүмкін. 2013 жылы 3,3 миллион адам кездейсоқ уланудан зардап шекті. Бұл әлем бойынша 98 000 өлімге әкеп соқты, 1990 жылы тіркелген 120 000 өлімнен төмен көрсеткіш. Қазіргі қоғамда күмәнді өлім жағдайлары сот-медициналық сарапшылар мен тергеушілердің назарына ілігеді. 1898 жылы Мари мен Пьер Кюридің табиғи радийді бөліп алғаннан бері, ядролық физика мен ядролық технологиялардың дамуынан бері радиологиялық уларлар маңызды мәселеге айналды. Бұл улар иондаушы сәулеленумен байланысты, ол химиялық белсенді улардан мүлдем өзгеше зияндылық механизміне ие. Сүтқоректілерде химиялық улар жүктілік кезінде плацента арқылы немесе бала емізу кезінде ана сүті арқылы анадан балаға берілуі мүмкін. Ал радиологиялық зақымдану ана немесе әкеден генетикалық мутация арқылы ұрпаққа берілуі мүмкін. Егер бұл мутация түсікке немесе бала кезінде өлімге әкелмесе немесе бедеулікке тікелей себеп болмаса, ол келесі буынға да берілуі мүмкін. Атмосфералық радон – адамдар аңшы-жинаушы өмір салтынан және үңгірлерде тұрудан, радонды қауіпті концентрацияда сақтай алатын жабық құрылымдарға көшкеннен бері маңыздылығы артып келе жатқан табиғи радиологиялық улар. 2006 жылы Александр Литвиненконы улау радиологиялық саботажға қатысты маңызды оқиға болды, бұл химиялық уларларды зерттеуден қашу мақсатымен жасалған деп болжануда. Қоршаған ортаға кеңінен тараған уларлар ластану деп аталады. Бұл көбінесе адамның әрекетінен туындайды, бірақ ластануға токсикалық қызыл жануарлардың көбеюі сияқты қажетсіз биологиялық процестер немесе инвазивті түрлерге байланысты табиғи химиялық ортаның өзгеруі де кіруі мүмкін, олар бұрынғы экологияға зиянды немесе қауіпті (әсіресе бұрынғы экология адамның экономикалық мүддесімен немесе моллюска жинау сияқты белгілі бір өнеркәсіппен байланысты болса). Экология және қоршаған ортаны басқару ғылымдары токсикалық қосылыстардың қоршаған ортадағы өмірлік циклін және олардың күрделі, таралған және өзара байланысты әсерлерін зерттейді.

Этимология

"Уыт" сөзі алғаш рет 1200 жылы "өлтіретін дәрі немесе зат" мағынасында қолданылған; ағылшын тіліндегі термин "ескі француз тіліндегі poison, puison (12 ғ., қазіргі француз тілінде poison) "ішімдік", әсіресе медициналық ішімдік, кейіннен "(сыйлық) сусын, улы ішімдік" (14 ғ.) сөздерінен шыққан, латын тіліндегі potionem (nominative potio) "ішімдік, сусын", сондай-ақ "улы ішімдік" (Цицерон), potare "ішу" сөздерінен туындаған. "Poison" сөзін сын есім ("улы") ретінде қолдану 1520 жылдардан басталады. Өсімдік атауларымен бірге "улы" сөзін қолдану 18 ғасырдан басталады. Мысалы, "улы плющ" термині алғаш рет 1784 жылы, ал "улы емен" термині алғаш рет 1743 жылы қолданылған. "Уыт газы" термині алғаш рет 1915 жылы қолданылған. (медиандық летальды дозаны қараңыз). "Уыт" сөзі бейнелі мағынада да қолданылады: "Ағасының келгені тойдағы атмосфераны улады". Заңда "улы" сөзінің анықтамасы қатаң. Заң бойынша "улы" деп белгіленбеген заттар да улануға әкелуі мүмкін. Кейбір улар токсиндер болып табылады, яғни организмдер өндіретін кез келген у, мысалы тетанус пен ботулизмді тудыратын бактериялық ақуыздар. Екі терминнің арасындағы айырмашылық әрқашан байқала бермейді, тіпті ғалымдар арасында да. "Токсикалық" және "улы" сөздерінің туындылары синонимдер. Жануарлардан шыққан уларды тері астына (мысалы, шағу арқылы) жіберуді де у деп атайды. Қалыпты жағдайда, улы организм - тұтыну үшін зиянды, ал уытты организм өз өзін қорғау үшін немесе олжасын өлтіру үшін уды пайдаланады. Бір организм уытты да, уытты да болуы мүмкін, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Барлық тірі организмдер оларды жеуден қорғау үшін заттарды өндіреді, сондықтан "улы" термині көбінесе адамдар үшін зиянды заттарға қолданылады, ал организмге және адамдарға ортақ патогенге зиянды заттар антибиотиктер деп есептеледі. Мысалы, бактериялар Penicillium chrysogenum қалпы мен адамдар үшін қарсыластар болып табылады, ал қалпының уы тек бактерияларды ғана жоятындықтан, адамдар оны өз денелерінен құтылу үшін пайдаланады. Вирустарға, саңырауқұлақтарға, бактерияларға және қатерлі жасушаларға зиянды адамның антимикробтық пептидтері иммундық жүйенің бір бөлігі болып саналады. Ядролық физикада уыт - ядролық реакцияны тежейтін немесе бәсеңдететін зат. Экологиялық қауіпті заттар міндетті түрде улы емес, керісінше. Мысалы, азық-түлік өнеркәсібінің қалдық суларында картоп шырыны немесе сүт болуы мүмкін, бұл су ағындары мен өзендердің экожүйелеріне зиян келтіріп, оттегінің жетіспеуіне және эвтрофикацияға әкелуі мүмкін, бірақ адам үшін қауіпті емес және у ретінде жіктелмейді. Биологиялық тұрғыдан алғанда, кез келген зат, жеткілікті мөлшерде берілген жағдайда, уытты болып, өлімге әкелуі мүмкін. Мысалы, бірнеше килограмм су ішу өлімге әкелуі мүмкін. Дәрі ретінде қолданылатын көптеген заттардың, мысалы фентанилдің, ЭД50-ге қарағанда бірнеше есе жоғары дозасы қажет. Басқа классификацияда, терапиялық құндылығы бар және жоқ уытты заттар арасында ажырату жасалады.

Улану

Улану жедел немесе созылмалы болуы мүмкін және түрлі табиғи немесе синтетикалық заттарға байланысты туындауы мүмкін. Тіндерді бұзатын, бірақ денеге сіңбейтін заттар, мысалы, каустикалық сода, уыт емес, коррозиялық заттар деп жіктеледі.

Жедел

Жедел улану – удың бір рет немесе қысқа мерзім ішінде әсер етуі. Симптомдар уға тап болған кезде тез пайда болады. Жүйелік улану үшін удың организмге сіңуі қажет. Көптеген үй шаруашылығында қолданылатын дәрі-дәрмектерде қауіпті белгілер (бас сүйек пен сүйектер суреті) болмаса да, олар ауыр ауруға немесе тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Улану, мысалы, су ішу арқылы, қауіпсіз деп саналатын заттарды артық мөлшерде пайдаланудан туындауы мүмкін. Жүйке жүйесіне әсер ететін заттар бірнеше секунд ішінде паралич тудыруы мүмкін, оларға биологиялық нейротоксиндер және соғыс немесе өнеркәсіп үшін синтезделген «жүйке газдары» жатады. Газ камераларында өлім жазасын орындау үшін немесе өз-өзіне қол жұмсау үшін қолданылатын цианид, организмді энергиядан дерлік бірден айырады, митохондриядағы АТФ түзетін ферменттерді тежейді. Америка Құрама Штаттарының кейбір штаттарында тұтқындарды өлім жазасына кесу үшін қолданылатын калий хлоридінің жоғары концентрациясын тамырға еңгізу, бұлшық ет жиырылуына қажетті жасушалық потенциалды жойып, жүректі тез тоқтатады. Биоцидтердің көпшілігі, оның ішінде пестицидтер, мақсатты организмдерге жедел у ретінде әсер ету үшін жасалған, бірақ мақсатты емес организмдерде (екіншілік улану) жедел немесе аз байқалатын созылмалы улану да болуы мүмкін, оларға биоцидтерді қолданатын адамдар және басқа да пайдалы организмдер жатады. Мысалы, 2,4 D гербициді өсімдік гормонының әрекетін имитациялайды, осылайша оның өлімге әкелетін уыттылығы өсімдіктерге ғана тән. Шындығында, 2,4 D у емес, бірақ «зиянды» (ЕО) деп жіктеледі. Көптеген заттар у ретінде қарастырылғанда, олар тек улану арқылы ғана зиянды болады. Мысалы, «ағаш спирті» немесе метанол өзі у емес, бірақ бауырда уытты формальдегид пен құмырсқа қышқылына айналады. Көптеген дәрілік молекулалар бауырда уытты болады, ал кейбір бауыр ферменттерінің генетикалық өзгеруі әр адамда көптеген қосылыстардың уыттылығын әртүрлі етеді. Радиоактивті заттарға ұшырау радиациялық улануға әкелуі мүмкін, бұл басқа құбылыс. Табиғи жедел уланудың екі кең таралған жағдайы – иттер мен мысықтардың теоброминмен улануы және адамдардың саңырауқұлақтармен улануы. Иттер мен мысықтар табиғи шөпқоректілер емес, бірақ Theobroma cacao дамытқан химиялық қорғаныс кездейсоқ өлімге әкелуі мүмкін. Көптеген барлық жейтіндер, оның ішінде адамдар, жеуге жарамды саңырауқұлақты жейді, сондықтан көптеген саңырауқұлақтар тікелей қорғаныс ретінде жеуге жарамсыз болып дамыған.

Созылмалы

Созылмалы улану – улағыш затқа ұзақ мерзім бойы қайталап немесе үзіліссіз әсер ету, онда симптомдар бірден немесе әрбір әсерден кейін пайда болмайды. Адам бірте-бірте ауырып, немесе ұзақ жасырын кезеңнен кейін ауыра бастайды. Созылмалы улану көбінесе организмде жинақталатын немесе тізбектеп күшейтілген, мысалы, сынап, гадолиний және қорғасын сияқты улағыш заттарға ұшырағанда пайда болады.

Менеджмент

Барлық улануларға алғашқы көмек көрсету жүрек-өкпе функциясының жеткілікті деңгейде екенін қамтамасыз ету және кез келген симптомдарды, мысалы, құрысулар, шок және ауырсынуды емдеуді қамтиды. Егу арқылы енген уларлар (мысалы, жануар шаққанда) зардап шеккен дене бөлігін қысымды таңғышпен байлап, содан кейін зардап шеккен дене бөлігін 50°C температурадағы ыстық суға салу арқылы емделеді. Қысымды таңғыш удың денеге таралуын тоқтатады, ал ыстық су оны ыдыратады. Дегенмен, бұл әдіс тек ақуыз молекулаларынан құралған уларларға қатысты тиімді. Көптеген улану жағдайларында емдеудің басты мақсаты науқасқа күтім көрсету, яғни удың өзіне емес, оның салдарына – симптомдарға емдеу жасау болып табылады.

Зақымданудан тазарту

Жақында жұтылған удың емделуі сіңуді азайту үшін асқазан деконтаминациясын қамтуы мүмкін. Асқазан деконтаминациясы белсендірілген көмір, асқазанды шаю, толық ішек тазалауы немесе мұрын-асқазандық аспирацияны қамтуы мүмкін. Эметиктердің (Ипека сиробы), катартиктердің немесе слабительдердің реттеліп қолданылуы енді ұсынылмайды. Белсендірілген көмір – удың сіңуін болдырмау үшін таңдаулы емдеу. Ол әдетте науқас шұғыл жәрдем бөлімінде немесе парамедик немесе фельдшер сияқты білікті шұғыл медициналық көмек қызметкерімен бірге беріледі. Дегенмен, көмір натрий, калий және литий, спирттер және гликольдер сияқты металдарға қарсы тиімсіз, сондай-ақ қышқылдар мен сілтілер сияқты коррозиялық химиялық заттарды жұтқанда ұсынылмайды. Катартиктердің удың асқазан-ішек жолынан шығарылуын күшейту арқылы сіңуді азайтуы мүмкін деп есептелді. Уланған науқастарда қолданылатын екі типті катартиктер бар: тұзды катартиктер (натрий сульфаты, магний цитраты, магний сульфаты) және сахарид катартиктері (сорбитол). Олар пациенттің жағдайын жақсарта бермейді және енді ұсынылмайды. Ипекакамен шақырылған құсу (эмезис) улану жағдайында ұсынылмайды, өйткені құсу уларды жоюда тиімді емес. Асқазанды шаю, әдетте асқазан сорғысы деп белгілі, асқазанға түтік енгізу және содан кейін түтік арқылы су немесе физиологиялық ерітінді құю болып табылады. Сұйықтық содан кейін асқазанның ішкілігімен бірге алынып тасталады. Шаю көптеген жылдар бойы уланған науқастарды емдеуде жиі қолданылатын емдеу ретінде қолданылып келді. Дегенмен, улану кезіндегі процедураның жақындағы шолуы ешқандай пайдасын көрсетпейді. Егер оны жұтылғаннан кейін 1 сағат ішінде орындау мүмкін болса және әсер ету өмірге қауіпті болса, ол кейде қолданыла береді. Мұрын-асқазандық аспирация мұрын арқылы асқазанға түтік енгізуді және асқазанның ішкілігін сору арқылы алуды қамтиды. Бұл процедура негізінен белсендірілген көмір тиімсіз болған сұйықтарды жұту кезінде қолданылады, мысалы, этиленгликоль улануы. Толық ішек тазалауы ішекті тазартады. Бұл пациентке полиэтиленгликоль ерітіндісінің үлкен мөлшерін беру арқылы жүзеге асырылады. Осмотикалық теңдестірілген полиэтиленгликоль ерітіндісі денеге сіңбейді, соның салдарынан бүкіл асқазан-ішек жолын шайып тазартады. Оның негізгі қолданылуы – ұзақ әсерлі препараттарды, белсендірілген көмірмен сіңбеген токсиндерді (мысалы, литий, темір) жұту және денеге жасырылған препараттарды (денеге орау/контрабанда) жою.

Көбейтілген экскреция

Кейбір жағдайларда удың шығарылуын диурез, гемодиализ, гемоперфузия, гипербариялық медицина, перитонеалдық диализ, алмастыру трансфузиясы немесе хелация көмегімен күшейтуге болады. Дегенмен, кейбір жағдайларда бұл улануды нашарлатуы мүмкін, сондықтан қандай заттарға қатысты екені анықталып тексерілуі тиіс.

Эпидемиология

2010 жылы улану салдарынан шамамен 180 000 адам қайтыс болды, бұл 1990 жылы 200 000-нан азырақ. АҚШ-та уланумен байланысты жедел жәрдем бөліміне 727 500-ге жуық адам түсті, бұл барлық жарақаттармен байланысты жүгінулердің 3,3% құрайды.

Қолданбалар

Улы қосылыстар өздерінің уыттылығы үшін немесе көбінесе химиялық реактивтілік сияқты басқа химиялық қасиеттері үшін пайдалы болуы мүмкін. Улы заттар өнеркәсіп және ауыл шаруашылығында химиялық реагенттер, еріткіштер немесе кешендеуші реагенттер ретінде кеңінен қолданылады, мысалы, көміртек оксиді, метанол және натрий цианиді. Олар тұрмыста сирек қолданылады, кейде аммиак және метанол сияқты ерекше жағдайлар болады. Мысалы, фосген – өте реактивті нуклеофил қабылдағыш, бұл оны поликарбонат және полиуретан пластиктерін жасау үшін диолдар мен диаминдерді полимерлеуге арналған тамаша реагент етеді. Осы мақсат үшін жыл сайын миллиондаған тонна өндіріледі. Дегенмен, дәл осы реактивтілік оны адам тініндегі белоктарға да өте реактивті және де сондықтан өте улы етеді. Шындығында, фосген химиялық қару ретінде қолданылған. Оны тек химиялық қару ретінде ғана өндірілген қыша газымен салыстыруға болады, себебі оның ерекше өнеркәсіптік қолданысы жоқ. Биоцидтер адамдар үшін уланбауы мүмкін, өйткені олар адамдарда жоқ метаболизмдік жолдарға бағытталған, тек қосымша уыттылықты қалдырады. Мысалы, 2,4-дихлорофеноксиуксус қышқылы гербициді – өсімдік гормонының имитаторы, ол өсімдіктің өліміне әкелетін бақылаусыз өсуге себеп болады. Адамдар мен жануарлар бұл гормон мен оның рецепторына ие болмағандықтан, оларға әсер етпейді және уыттылық байқалар алдында салыстырмалы түрде үлкен дозаны қабылдауы керек. Бірақ кеміргіштерге қарсы пестицидтермен адамдарға зиян келтіруден толығымен аулақ болу қиын. Уыттылықтан туындайтын қауіп-қатердің өзі уыттылықтан ерекшеленеді. Мысалы, вакциналарда қолданылатын тиомерсал сақтағышы улы, бірақ бір рет салғандағы мөлшері өте аз.

Тарих

Адамзат тарихы бойында уды қасақана қолдану кісі өлтіру, зиянкестерді жою, өз-өзіне қол жұмсау және жазалау әдісі ретінде пайдаланылып келген. Жазалау әдісі ретінде уды жұтылып (мысалы, ежелгі афиналықтар, Сократты қараңыз), тыныспен ішке тартылып (көміртек оксиді немесе сутегі цианиді, газ камерасын қараңыз), инъекция жасалып (өлтіруші инъекцияны қараңыз) немесе тіпті клизма түрінде де қолданылған. Удың өлімге әкелетін әсері оның сиқырлы күштерімен үйлестірілуі мүмкін, мысалы, қытайлық гу уы. У сонымен қатар оқ-дәрі соғысында да қолданылған. Мысалы, 14 ғасырдағы қытайлық «Хуолонцзин» еңбегін жазған Жао Ю құйылған темір граната бомбаларын толтыру үшін улы оқ-дәрі қоспасын қолдануды сипаттаған. Арсен табиғатта кездесетін қоршаған ортаға зиянды у, бірақ оның жасанды түрде концентрацияланған түрі бұрын «мұрагерлік ұнтақ» деп аталған. Орта ғасырлық Еуропада патшалар аптекарь дәуірінің бастапқы кезеңінде патшалыққа қарсы қастандықтарды болдырмау үшін жеке тамақ татыушыларды жалдау қалыпты жағдай болған.

Бейнелі мағынада

Бұл термин бейнелі мағынада да қолданылады. Алкогольдік сусынды білдіретін жаргондық мағынасы алғаш рет 1805 жылы американдық ағылшын тілінде кездеседі (мысалы, бармен клиенттен «не ішесіз?» немесе «қалауыңыз қандай?» деп сұрайды). Адамдарды «у» деп бейнелі түрде атау 1910 жылдан басталады. 1913 жылы АҚШ-тың Пенсильвания штатында болған әйгілі қылмыстық іске байланысты «улы қаламнан жазылған хат» деген бейнелі сөз кеңінен танымал болды; ал бұл тіркес 1898 жылдан бері қолданылып келеді.