Квинт Фабий Максим Веррукоз: Римдік саяхатшы және әскери қолбасшы

Кіріспе

Рим мемлекет қайраткері және генералы (шамамен б.з.д. 280 – 203 жж.)

Квинт Фабий Максим Веррукоз, Cunctator лақабымен белгілі (б.з.д. 280 – 203 жж.), б.з.д. үшінші ғасырдағы римдік мемлекет қайраткері және генералы болды. Ол бес рет консул болды (б.з.д. 233, 228, 215, 214 және 209 жж.) және 221 және 217 жылдары диктатор болып тағайындалды. 230 жылы цензор болды. Оның агномені, Cunctator, көбінесе "кешіктіруші" деп аударылады, бұл оның Екінші Пуникалық соғыс кезінде Ганнибалдың әскерлеріне қарсы қолданған стратегиясын көрсетеді. Өте қабілетті және көп санды басшыға қарсы тұрып, ол жаудың жабдықтау желілерін нысанаға алу және Ганнибалмен тікелей шайқасқа түсудің орнына, қолайлы жағдайда ғана шағын шайқастарға түсу секілді жаңа стратегияны қолданды. Осының нәтижесінде, ол партизандық соғыста қолданылатын көптеген тактикалардың бастаушысы деп есептеледі.

Басталуы

280 жылы Римде дүниеге келген Фабий ежелгі патриций Фабия руының ұрпағы болды. Ол әкесі немесе әкесінің әкесі болған. Ливий Веррукосты Гургестің ұлы, ал Руллианның немересі деп көрсетеді, бірақ Плиний Егде және Плутарх оны Руллианның шөбересі дейді. Қазіргі зерттеулер оның Гургестің немересі болғанын жорамалдайды, бірақ оның әкесінің кім екені белгісіз. Ол б.з.д. 265 жылы консул болған Квинт Фабий Максим Гургестің немесе 267 жылы курул эдилі болған Квинт Фабийдің ұлы болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, 265 жылы консул болған Гургес 292 және 276 жылдары да консул болған адам деп есептелді, сонда Ливий дұрыс айтқан болуы мүмкін; бірақ кейбір ғалымдар 265 жылы консул болған Гургес 292 және 276 жылдары консул болған адамның ұлы деп санайды; ал 267 жылы эдил болған адам оның ағасы немесе басқа туысы болуы мүмкін. Ол үш рет консул болған және сенаттың басшысы (princeps senatus) болған Квинт Фабий Максимус Гургестің ұлы және Самнит соғыстарының батыры, бес консулдық қызмет атқарған, сондай-ақ диктатор және цензор болған Квинт Фабий Максимус Руллианның немересі немесе шөбересі болды. Оның көптеген ата-бабалары да консул болған. Оның фамилиясы, Verrucosus, немесе "дәнді", оны отбасының басқа мүшелерінен ажырату үшін қолданылған, ол еріннің үстіндегі кішкентай дөңгелектерден шыққан. Плутархтың айтуынша, Фабий шамалы мінезді және сөйлеуі баяу болған. Бала кезінде ол оқуда қиындықтарға тап болды, басқа балалармен спортпен абайлап айналысты және басқалармен қарым-қатынаста мойынсұнғыш көрінді. Оны білмейтіндер бұл қасиеттерді кемсіздік белгілері деп есептеді. Алайда Плутархтың сөзіне қарағанда, бұл қасиеттер тұрақтылықтан, ұлы ой-қиялынан және арыстан сияқты мінезден туындаған. Ересекке жеткенде және өмірлік қызметке шақырылғанда, оның жақсы қасиеттері көріне бастады; нәтижесінде, оның ерте жылдарындағы әрекетсіздігі құштарлықтың жетіспеуінен туындағаны белгілі болды және оның баяулығы сақтық пен нығайып тұру белгісі ретінде танылды. 265 жылы, Фабий әлі жас кезінде аугер (augur) болып тағайындалды. Оның 264-241 жылдар аралығында Рим Республикасы мен Карфаген арасында болған Бірінші Пуникалық соғысқа қатысқан-қатыспағаны және оның қандай рөл атқарғаны белгісіз. Фабийдің саяси мансабы сол соғыстан кейінгі жылдары басталды. Ол б.з.д. 237 немесе 236 жылы квестор, ал шамамен 235 жылы курул эдил болды. 233 жылы алғашқы консулдық кезінде Фабий лигуриялықтарды жеңгені үшін жеңіспен марапатталды, оларды жеңіп, Альпі тауларына қуды. Ол 230 жылы цензор, ал 228 жылы екінші рет консул болды. Ол осы уақытта алғаш рет диктатор лауазымын атқарған болуы мүмкін: Ливийдің айтуынша, Фабийдің 217 жылы диктатураны басқаруы оның екінші мерзімі болды, ал бірінші мерзімде Гай Фламиниус оның орынбасары және магистр эквитумы болды: алайда Плутарх Фламиниус Маркус Минуций Руфтың орынбасары болғанын айтады. Әрине, Фламиний екі диктатурада да орынбасар болған болуы мүмкін, өйткені Минуцийдің жаман белгілерге байланысты мерзімінен бұрын орнынан түсуі мүмкін. Сондай-ақ, диктатура кезінде көп нәрсе (консулдар болмаған кезде сайлау өткізуден басқа) істелмеген болуы мүмкін. Ливийдің айтуынша, б.з.д. 218 жылы Фабий Испаниядағы бейтарап деп саналатын Сагунтум қаласын басып алу үшін өтемақы талап ету үшін Карфагенге жіберілген елшілікке қатысты. Содан кейін Фабий Ханнибал мен оның офицерлерін Римге тапсыруды талап етті. Карфагендік сенат бас тартты, Фабий тогасының екі ұшын көтеріп, бірі бейбітшілік, екіншісі соғыс деп білдірді. Карфагендік сенаттың шешім қабылдауына мүмкіндік берді, бірақ олар Фабийдің шешім қабылдауына көнді. Карфагендіктердің жауабын алғаннан кейін, Карфаген сенатына сөз сөйлеген Фабийдің өзі Карфаген мен Рим Республикасы арасындағы соғыс жариялады. Алайда Кассиус Дион, содан кейін Зонарас елшінің аты Маркус Фабий екенін айтып, карфагендіктерге қарсы соғыс жариялаған оның туысы Маркус Фабий Бутео болғанын көрсетеді.

Born at Rome c. 280 BC, Fabius was a descendant of the ancient patrician Fabia gens. He was the son or grandsonLivy identifies Verrucosus as the son of Gurges and grandson of Rullianus, but Pliny the Elder and Plutarch call him the great grandson of Rullianus. Modern scholarship supposes that he was probably the grandson of Gurges, although in this case his father's identity is uncertain. He was probably the son of either the Quintus Fabius Maximus Gurges who was consul in 265 BC, or of the Quintus Fabius who was curule aedile in 267. Traditionally the Gurges who was consul in 265 has been regarded as the same man who had been consul for the first time in 292, and again in 276, in which case Livy may be correct; but some scholars think that the Gurges who was consul in 265 was the son of the consul of 292 and 276; the aedile of 267 may have been his brother or another kinsman. of Quintus Fabius Maximus Gurges, three times consul and princeps senatus, and grandson or great grandson of Quintus Fabius Maximus Rullianus, a hero of the Samnite Wars, who like Verrucosus held five consulships, as well as the offices of dictator and censor. Many earlier ancestors had also been consuls. His cognomen, Verrucosus, or "warty", used to distinguish him from other members of his family, derived from a wart on his upper lip. According to Plutarch, Fabius possessed a mild temper and slowness in speaking. As a child, he had difficulties in learning, engaged in sports with other children cautiously and appeared submissive in his interactions with others. All the above were perceived by those who knew him superficially to be signs of inferiority. However, according to Plutarch, these traits proceeded from stability, greatness of mind, and lion likeness of temper. By the time he reached adulthood and was roused by active life, his virtues exerted themselves; consequently, his lack of energy displayed during his earlier years was revealed as a result of a lack of passion and his slowness was recognised as a sign of prudence and firmness. While still a youth in 265 BC, Fabius was consecrated an augur. It is unknown whether he participated in the First Punic War, fought between the Roman Republic and Carthage from 264 to 241 BC, or what his role might have been. Fabius' political career began in the years following that war. He was probably quaestor in 237 or 236 BC, and curule aedile about 235. During his first consulship, in 233 BC, Fabius was awarded a triumph for his victory over the Ligurians, whom he defeated and drove into the Alps. He was censor in 230, then consul a second time in 228. It is possible that he held the office of dictator for a first time around this time: according to Livy, Fabius's tenure of the dictatorship in 217 was his second term in that office, with Gaius Flaminius as his deputy and magister equitum during the first term: however Plutarch suggests that Flaminius was deputy instead to Marcus Minucius Rufus – presumably Fabius's great political rival of that name, who later served as deputy to Fabius himself (see below). It is of course possible that Flaminius was successively deputy to both, after Minucius's apparently premature deposition following bad augural omens: and also possible that little of note (other than, possibly, holding elections during the absence of consuls) was accomplished during either dictatorship. According to Livy, in 218 BC Fabius took part in an embassy to Carthage, sent to demand redress for the capture of the supposedly neutral town of Saguntum in Spain. Fabius then demanded that Hannibal and his officers would be turned over to Roman custody. The Carthaginian senate refused and Fabius held up two ends of his toga, one stood for peace, the other for war. He let the Carthaginian senate choose but they insisted that Fabius would decide. After the delegation had received the Carthaginians' reply, it was Fabius himself who, addressing the Carthaginian senate, issued a formal declaration of war between Carthage and the Roman Republic. However, Cassius Dio, followed by Zonaras, calls the ambassador Marcus Fabius, suggesting that it was his cousin, Marcus Fabius Buteo, who issued the declaration of war against the Carthaginians.

Екінші Пуни соғысы кезіндегі диктатура

Консул Тиберий Семпроний Лонг 218 жылдың желтоқсанында Требия шайқасында жеңілген кезде Фабий римдіктерге уақыт күтіп, Ганнибалдың толыққанды шайқасқа түсу мүмкіндігін жоққа шығару керектігін, ал оның орнына жорықтың күшін жоғалтуына мүмкіндік беріп, Италиялық одақтастарының қалаларын қолдауға немесе қорғауға кепілдік беру керектігін кеңес берді. Алайда консул Гай Фламиний бұған қарсы шығып, әріптесі Гней Сервилий Геминге қосылып, Орталық Италияда Ганнибалға қарсы тұру үшін екі консулдық армияны жинады. Фламинийдің жоспары 217 жылы Тразимен көліндегі шайқаста Римнің шешуші жеңіліске ұшырауымен апатқа ұшырады, соның салдарынан Римде үрей тарады. Осы екі ірі шайқаста консулдық армиялар талқандалғаннан кейін, Ганнибал Рим қақпаларына жақындағанда римдіктер қалаларының құрылуынан қорқып қалды. Рим Сенаты диктатор тағайындауға шешім қабылдады және Фабийді осы лауазымға таңдады – мүмкін екінші рет, бірақ бұрынғы мерзімі туралы мәліметтер келіспейді. Оның жасы мен тәжірибесі ескерілді. Бірақ оған өзінің "Magister Equitum" (әскербасшысы) тағайындауға рұқсат берілмеді, оның орнына римдіктер саяси қарсыласы Марк Минуцийді таңдады. Фабий Рим тарихындағы ең ауыр дағдарыс кезінде өзін күшті диктатор ретінде көрсету арқылы рим халқын тез арада тыныштандыруға тырысты. Ол Сенаттан атқа мінуге рұқсат сұрады, бұл диктаторларға рұқсат етілмейтін нәрсе еді. Содан кейін ол өзін жиырма төрт ликтордың толық құрамымен сүйемелдеді, ал аман қалған консул Гней Сервилий Геминге өзінің ликторларын таратуға бұйрық берді (диктатордың жоғарылығын мойындап), және Фабийдің алдына қарапайым азамат ретінде келуді талап етті. Плутархтың айтуынша, Фабий Тразимен көліндегі апаттың себебінің бірі құдайларға немқұрайлы қарау болды. Бұл шайқастан бұрын бірнеше белгілер байқалды, соның ішінде молнұрлар, оларды Фабий құдайлардан келген ескертулер деп сенді. Ол Фламинийді ескерткен еді, бірақ Фламиний ескертулерді елемеді. Сондықтан Фабий диктатор ретінде құдайларды ынаятқа алуға тырысты. Ол бүкіл Италия бойынша келесі егін жинау маусымынан алынған өнімнің, әсіресе сиыр, ешкі, шошқа және қойдың құрбандыққа шалынуын бұйырды. Сонымен қатар, ол музыкалық тойларды өткізуді бұйырды, содан кейін әрбір азаматқа 333 сестерций және 333 динар жұмсауды тапсырды. Плутарх осы санды қалай тапқанын нақты білмейді, бірақ ол үш санының қадір-қасиетін құрметтеу үшін деп санайды, өйткені ол тақ сандардың біріншісі және алғашқы жай сандардың бірі. Фабийдің осы әрекеттері құдайларды римдіктердің жағына тартты ма, жоқ па белгісіз, бірақ бұл әрекеттер, әрине, орташа римдікті құдайлардың ақыры өз жағына келгеніне сендірді.

When the consul Tiberius Sempronius Longus was defeated in the Battle of the Trebia in December 218 BC, Fabius advised that the Romans should simply bide their time and deny Hannibal any chance at a general engagement, instead letting the invasion peter out while making sure the cities of their Italian Allies were supported or protected. However, consul Gaius Flaminius opposed this and joined his colleague Gnaeus Servilius Geminus in raising two consular armies to confront Hannibal in central Italy. Flaminius' plan came to a disastrous end when he was killed during the decisive Roman defeat at the Battle of Lake Trasimene in 217 BC, with panic sweeping Rome. With consular armies destroyed in these two major battles, and Hannibal approaching Rome's gates, the Romans feared the imminent destruction of their city. The Roman Senate decided to appoint a dictator, and chose Fabius for the role – possibly for the second time, though evidence of a previous term seems to be conflicting – in part due to his advanced age and experience. However, he was not allowed to appoint his own Magister Equitum; instead, the Romans chose a political enemy, Marcus Minucius. Fabius sought to calm the Roman people promptly by asserting himself as a strong dictator, in a crisis perceived as the worst in Roman history. He asked the Senate to allow him to ride on horseback, which dictators were never allowed to do. He then caused himself to be accompanied by the full complement of twenty four lictors, and ordered the surviving consul, Gnaeus Servilius Geminus, to dismiss his lictors (in essence, acknowledging the seniority of the dictator), and to present himself before Fabius as a private citizen. Plutarch tells us that Fabius believed that the disaster at Lake Trasimene was due, in part, to the fact that the gods had become neglected. Before that battle, a series of omens had been witnessed, including a series of lightning bolts, which Fabius had believed were warnings from the gods. He had warned Flaminius of this, but Flaminius had ignored the warnings. And so Fabius, as dictator, next sought to please the gods. He ordered a massive sacrifice of the whole product of the next harvest season throughout Italy, in particular that of cows, goats, swine, and sheep. In addition, he ordered that musical festivities be celebrated, and then told his fellow citizens to each spend a precise sum of 333 sestertii and 333 denarii. Plutarch isn't sure exactly how Fabius came up with this number, although he believes it was to honor the perfection of the number three, as it is the first of the odd numbers and one of the first of the prime numbers. It is not known if Fabius truly believed that these actions had won the gods over to the Roman side, although the actions probably did (as intended) convince the average Roman that the gods had finally been won over.

Фабиандық стратегия

Фабий Ганнибалдың әскери дарынын құрметтегендіктен, тікелей шайқасқа түсуден бас тартты. Оның орнына, ол әскерін Ганнибалға жақын ұстап, ұзақ соғыс арқылы оны шаршатуға ниеттенді. Фабий карфагендік азық-түлік іздеушілерді мазалап, Ганнибалдың өзінің әскери күшін сақтап, қирату мүмкіндігін шектеді, сондай-ақ оның күштері астық пен басқа да ресурстарды алуына кедергі келтіру үшін "көктемдік жер" тактикасын қолданды. Римдіктер бұл қорғаныс стратегиясына риза болмады және бастапқыда Фабийге "кешіктіруші" (cunctator) деген есімді қорлау мақсатымен берді. Бұл стратегияның бір бөлігі Рим әскерінің басшылығындағы бірліксіздік салдарынан құлады, өйткені Фабийдің атты әскер сардары Минуций Фабийдің саяси қарсыласы болды. Бір күні дін қызметкерлері Фабийді белгілі бір құрбандықтарға көмектесуге шақырды, сондықтан Фабий әскер басшылығын Минуцийге тапсырды. Фабий Минуцийге өзінің болмағанда Ганнибалға шабуыл жасамауын ескерткен еді, бірақ Минуций оған бағынбай, шабуыл жасады. Шабуылдың стратегиялық маңызы болмаса да, бірнеше жау бөлімдері шегінді. Бұл туралы естіген Фабий ашуланып, диктатор ретінде Минуцийдің бағынбағаны үшін өлім жазасын беруге құқылы болды. Метилий, сол жылғы плебей трибундарының бірі, Минуцийдің жақтасы болды және оған көмектесу үшін өкілеттігін пайдаланды. Плебей трибундары диктатордан тәуелсіз болған жалғыз лауазымды тұлғалар болды, сондықтан оның қорғауымен Минуций салыстырмалы түрде қауіпсіз болды. Плутарх Метилийдің "Минуцийдің атынан халыққа батыл сөйлегенін" және Минуцийге Фабийге тең өкілеттік беруге қол жеткізгенін айтады. Бұл сөздермен Плутарх, мүмкін, Метилийдің плебей трибуны ретінде Минуцийге диктаторлық өкілеттік берген плебей кеңесін, тек трибундар ғана төрағалық ететін халық жиналысын пайдаланғанын білдіреді. Фабий Минуцийдің жоғарылауына қарсы тұруға тырыспады, керісінше, Минуцийдің асығыстығы оны апатқа ұшыратуын күтуге шешім қабылдады. Ол Минуций Ганнибалмен шайқаста жеңілгенде не болатынын білді. Фабий Минуцийге жаудың Ганнибал екенін, өзі емес екенін еске салды. Минуций олардың әскерге бірлесіп басшылық етуді, команданы екі күн сайын алмастыруды ұсынды. Фабий бұған келіспеді, оның орнына Минуцийге әскердің жартысына, ал өзіне қалған жартысына басшылық етуді ұсынды. Минуций Фабийді қорқақ деп айыптады, өйткені ол карфагендік күштерге қарсы тұрмады. Самниумдағы Ларинум қаласына жақын жерде Ганнибал Герониум деген қалаға орналасты. Герониум шайқасына дейін Минуций Ларинум мен Герониум арасындағы аңғарда Ганнибалдың әскерлеріне кең масштабты шабуыл жасауға шешім қабылдады. Екі тарапта да мыңдаған сарбаздар болды. Римдік әскер жеңіске жақын болғандай көрінді, бірақ Ганнибал тұзақ құрды. Көп ұзамай римдік әскерлер қырғынға ұшырады. Минуцийдің әскерінің тұзаққа түскенін көрген Фабий: "О, Геркулес! Мен күткеннен бұрын, бірақ ол қалағаннан кейін Минуций өзін-өзі жойды!" деді. Фабий әскеріне шайқасқа қосылып, римдіктерді құтқаруға бұйрық бергенде: "Біз батыр және өз еліне адал Минуцийді құтқару үшін асығуымыз керек", - деп айғайлады. Фабий әріптес қолбасшысына көмекке келді, ал Ганнибалдың әскері дереу шегінді. Шайқастан кейін Минуций мен Фабий арасында қақтығыс болатыны туралы әңгімелер тарады; алайда, жас сарбаз әскерін Фабийдің лагеріне алып барды және: "Әкем маған өмір сыйлады. Бүгін сен менің өмірімді құтқардың. Сен менің екінші әкемсің. Мен сіздің қолбасшы ретіндегі жоғары қабілеттеріңізді мойындаймын", - деді. Фабийдің диктаторлық мерзімі аяқталғаннан кейін консулдық үкімет қайта орнатылды, ал Гней Сервилий Гемин мен Марк Атилий Регул жылдың қалған бөлігіне консулдыққа кірді. Фабийдің бұрын төмендеп қараған тактикасы енді құрметке ие болды. Плутархтың айтуынша, тіпті Ганнибал да Фабиан стратегиясын және Римнің сарқылмас адам күшін мойындап, қорқыпты. Фабий оны Апулиядан Брут аймағына шақырып, б.з.д. 209 жылы Тарантумды алдау арқылы қоршап алғаннан кейін, Ганнибал: "Римдіктер тағы бір Ганнибал тапқан сияқты, өйткені біз Тарантумды алғандай жоғалттық", - деді.

Fabius respected Hannibal's military genius and so refused to engage him directly in pitched battle. Instead, he kept his troops close to Hannibal, hoping to exhaust him in a long war of attrition. Fabius was able to harass the Carthaginian foraging parties, limiting Hannibal's ability to wreak destruction while conserving his own military force, and implementing a "scorched earth" practice to prevent Hannibal's forces from obtaining grain and other resources. The Romans were unimpressed with this defensive strategy and at first gave Fabius his epithet Cunctator (delayer) as an insult. The strategy was in part ruined because of a lack of unity in the command of the Roman army, since Fabius' Master of the Horse, Minucius, was a political enemy of Fabius. At one point, Fabius was called by the priests to assist with certain sacrifices, so Fabius left the command of the army in the hands of Minucius during his absence. Fabius had told Minucius not to attack Hannibal in his absence, but Minucius disobeyed and attacked anyway. The attack, though of no strategic value, resulted in the retreat of several enemy units, and so the Roman people, desperate for good news, believed Minucius to be a hero. On hearing of this, Fabius became enraged, and as dictator, could have ordered Minucius' execution for his disobedience. One of the plebeian tribunes (chief representatives of the people) for the year, Metilius, was a partisan of Minucius, and as such he sought to use his power to help Minucius. The plebeian tribunes were the only officials independent of the dictator, and so with his protection, Minucius was relatively safe. Plutarch states that Metilius "boldly applied himself to the people in the behalf of Minucius", and had Minucius granted powers equivalent to those of Fabius. By this, Plutarch probably means that as a plebeian tribune, Metilius had the Plebeian Council, a popular assembly which only tribunes could preside over, grant Minucius quasi dictatorial powers. Fabius did not attempt to fight the promotion of Minucius, but rather decided to wait until Minucius' rashness caused him to run headlong into some disaster. He realized what would happen when Minucius was defeated in battle by Hannibal. Fabius, we are told, reminded Minucius that it was Hannibal, and not he, who was the enemy. Minucius proposed that they share the joint control of the army, with command rotating between the two every other day. Fabius rejected this, and instead let Minucius command half of the army, while he commanded the other half. Minucius openly claimed that Fabius was cowardly because he failed to confront the Carthaginian forces. Near Larinum in Samnium, Hannibal had taken up position in a town called Geronium. In the leadup to the Battle of Geronium, Minucius decided to make a broad frontal attack on Hannibal's troops in the valley between Larinum and Geronium. Several thousand men were involved on either side. It appeared that the Roman troops were winning, but Hannibal had set a trap. Soon the Roman troops were being slaughtered. Upon seeing the ambush of Minucius' army, Fabius cried "O Hercules! how much sooner than I expected, though later than he seemed to desire, hath Minucius destroyed himself!" On ordering his army to join the battle and rescue their fellow Romans, Fabius exclaimed "we must make haste to rescue Minucius, who is a valiant man, and a lover of his country." Fabius rushed to his co commander's assistance and Hannibal's forces immediately retreated. After the battle, there was some feeling that there would be conflict between Minucius and Fabius; however, the younger soldier marched his men to Fabius' encampment and is reported to have said, "My father gave me life. Today you saved my life. You are my second father. I recognize your superior abilities as a commander." When Fabius' term as dictator ended, consular government was restored, and Gnaeus Servilius Geminus and Marcus Atilius Regulus assumed the consulship for the remainder of the year. The once looked down upon tactics employed by Fabius came then to be respected. It is said, asserts Plutarch, that even Hannibal acknowledged and feared the Fabian strategy and the Roman inexhaustible manpower. After Fabius lured him away from Apulia into the Bruttian territory and then proceeded to besiege Tarentum by treachery in 209 BC, Hannibal commented, "It seems that the Romans have found another Hannibal, for we have lost Tarentum in the same way that we took it."

Диктатурадан кейін

Фабий диктатурадан бас тартқаннан кейін көп ұзамай Гай Теренций Варро мен Луций Эмилий Паулус консул болып сайланды. Олар халық жиналыстарында сөз сөйлеп, Варроның Фабий стратегиясынан бас тартып, Ганнибалмен тікелей шайқасу жоспарына қолдау табуға ұмтылды. Варроның асығуы Фабийді таң қалдырмады, бірақ Варроның жинаған әскерінің (сексен сегіз мың сарбаз) мөлшерін білгенде, Фабий қатты алаңдады. Минуцийдің басынан өткендей шығыннан гөрі, Варроның ауыр жеңілісі соншама көп сарбаздың қаза болуына әкелуі мүмкін еді, тіпті Римде соғысты жалғастыруға ресурстар қалмауы да ықтимал еді. Фабий сол жылғы екінші консул, Эмилий Паулусқа, Варроның Ганнибалмен тікелей шайқасуға мүмкіндігі болмауына көз жеткізуді ескертті. Плутархтың сөзінше, Паулус Фабийге Ханнибал әскерінен гөрі Римдегі дауыстардан қорқатынын айтты. Римге б.з.д. 216 жылы Канна шайқасында Варро мен Паулус басшылығымен римдіктердің ауыр жеңілісі туралы хабар жеткенде, Рим Сенаты мен халқы басшылық іздеу үшін Фабийге жүгінді. Бұрын олар оның стратегиясын кемшілік деп санаған, бірақ енді оны құдайлардай дана деп есептеді. Фабий Рим көшелерімен жүріп, римдіктердің жеңіске деген сенімін нығайтып, оларды жұбатты. Оның қолдауы болмаса, Сенаттың тым қорқып, тіпті жиналмауы мүмкін еді. Ол қала қақпаларына күзетшілер қойып, қорқып қалған римдіктердің қашуына жол бермеді, сондай-ақ қайғы-дауыл рәсімдерін реттеді. Ол қайғы-дауылға арналған уақыт пен орынды белгілеп, әрбір отбасының осындай рәсімдерді өз үйінің ішінде орындауын және қайғы-дауыл бір ай ішінде аяқталуын бұйырды. Осы қайғы-дауыл рәсімдері аяқталғаннан кейін, қаланың барлығы қанаудан тазартылды. Ол диктатор лауазымын қайтадан иеленбесе де, оның орнына басқалар тағайындалғанмен, сол кезде ол де-факто диктатор сияқты болды, өйткені ол ұсынған шаралар көп пікірталассыз немесе пікірталассыз қабылданды.

Shortly after Fabius had laid down his dictatorship, Gaius Terentius Varro and Lucius Aemilius Paullus were elected as consuls. They rallied the people through the assemblies, and won their support for Varro's plan to abandon Fabius' strategy, and engage Hannibal directly. Varro's rashness did not surprise Fabius, but when Fabius learned of the size of the army (eighty eight thousand soldiers) that Varro had raised, he became quite concerned. Unlike the losses that had been suffered by Minucius, a major loss by Varro had the potential to kill so many soldiers that Rome might have had no further resources with which to continue the war. Fabius had warned the other consul for the year, Aemilius Paullus, to make sure that Varro remained unable to directly engage Hannibal. According to Plutarch, Paullus replied to Fabius that he feared the votes in Rome more than Hannibal's army. When word reached Rome of the disastrous Roman defeat under Varro and Paullus at the Battle of Cannae in 216 BC, the Senate and the People of Rome turned to Fabius for guidance. They had believed his strategy to be flawed before, but now they thought him to be as wise as the gods. He walked the streets of Rome, assured as to eventual Roman victory, in an attempt to comfort his fellow Romans. Without his support, the senate might have remained too frightened to even meet. He placed guards at the gates of the city to stop the frightened Romans from fleeing, and regulated mourning activities. He set times and places for this mourning, and ordered that each family perform such observances within their own private walls, and that the mourning should be complete within a month; following the completion of these mourning rituals, the entire city was purified of its blood guilt in the deaths. Although he did not again hold the office of dictatorand indeed, it was granted to others over himhe might as well have been one unofficially at this time, because whatever measures he proposed were immediately adopted with little or no further debate.

Құрметтер мен өлім

Конктатор құрметті лақап атанды, ал оның уақытты кешіктіру тактикасы соғыс аяқталғанға дейін Италияда қолданылып келді. Фабийдің әскери жетістіктері, б.з.д. 209 жылы Тарентті қайта басып алудан басқа, көп болған жоқ. Плутархтың айтуынша, осы жеңісі үшін оған бұрынғыдан да сәндірек екінші триумф сыйланды. Тарантумның билеушісі Марк Ливий Макат қаланы қайтарып алғаны үшін өзінің еңбегін мойындағанда, Фабий: «Расында, егер сен оны жоғалтпағанда, мен оны қайта басып алмас едім», – деді. Диктаторлық қызметтен кейін ол тағы екі рет (б.з.д. 215 және 214 жылдары) және бесінші рет б.з.д. 209 жылы консул болып сайланды. Ол өте жас кезінде бас агур және понтифекс болды, бірақ Гай Стерн (Фабий туралы Ливийді сілтеме ретінде келтіре отырып) айтуынша, ешқашан pontifex maximus болған емес. Екі жоғары коллегиядағы орынды Юлий Цезарь немесе, мүмкін, Сулла ғана қайта иеленді. Сенатта ол жас және амбициялы Сципион Африканға қарсы шықты, ол соғысты Африкаға көшіруді қалаған. Фабий Ханнибалмен тікелей шайқасудың тым қауіпті екенін тұрақты түрде айтты. Сципион рим әскерін Карфагенге жеткізіп, Ханнибалды Африкаға қаланы қорғауға қайтаруды жоспарлады. Фабийдің үнемі қарсылығына қарамастан, Сципионға ақырында шектеулі рұқсат берілді, ол әскер жинауды тоқтатты және Сципионның әскерге қол жеткізуін шектеді. Фабий Сципион жеңіліске ұшыраған жағдайда римдік жерлерді қорғау үшін жеткілікті күштер қалуын қамтамасыз етуді қалады. Плутархтың айтуынша, тағы бір себеп – Фабийдің Сципионның танымалдылығына деген жеке қызғанышы, сондықтан ол Африка экспедициясына қарсы пікір білдіруді алғашқы жетістіктерден кейін де жалғастырды. Фабий ауыр сырқатқа шалдығып, б.з.д. 203 жылы Ханнибалдың әскері Италиядан кеткеннен кейін, ал Сципионның жеңісімен аяқталған Зама шайқасынан бұрын қайтыс болды. Оның қабір тілегінің бір бөлігі, Екінші Пуникалық соғыс кезінде Ханнибалмен болған қақтығыстарындағы оның уақытты кешіктіру стратегиясын мақтаған фрагментте сақталған. Жазуда мынадай сөздер бар: «[цензор ретінде] ол сенат мүшелерінің құрамын алғаш рет қайта қарастырып, Марк Юний Перра мен Марк Барбула консулдығында тағайындау сайлауын өткізді; ол Тарентті және Ханнибалдың бекінісін қоршап алып, қайта басып алды және [үлкен олжа алды?]; ол әскери ерліктерімен теңдесіз даңққа ие болды».

Cunctator became an honorific title, and his delaying tactic was followed in Italy for the rest of the war. Fabius' own military success was small, aside from the reconquest of Tarentum in 209 BC. For this victory, Plutarch tells us, he was awarded a second triumph that was even more splendid than the first. When Marcus Livius Macatus, the governor of Tarentum, claimed the merit of recovering the town, Fabius rejoined, "Certainly, had you not lost it, I would have never retaken it." After serving as dictator, he served as a consul twice more (in 215 BC and 214 BC), and for a fifth time in 209 BC. He was also chief augur (at a very young age) and pontifex, but never pontifex maximus according to Gaius Stern (citing Livy on Fabius). The holding of seats in the two highest colleges was not repeated until either Julius Caesar or possibly Sulla. In the senate, he opposed the young and ambitious Scipio Africanus, who wanted to carry the war to Africa. Fabius continued to argue that confronting Hannibal directly was too dangerous. Scipio planned to take Roman forces to Carthage itself and force Hannibal to return to Africa to defend the city. Scipio was eventually given limited approval, despite continuous opposition from Fabius, who blocked levies and restricted Scipio's access to troops. Fabius wished to ensure that sufficient forces remained to defend Roman territory if Scipio was defeated. Another motive mentioned by Plutarch was personal jealousy of Scipio's popularity, so that Fabius continued to argue against the African expedition even after its initial successes. Fabius became gravely ill and died in 203 BC, shortly after Hannibal's army left Italy, and before the eventual Roman victory over Hannibal at the Battle of Zama won by Scipio. Part of his eulogy is preserved on a fragment, which praised his delaying strategy in his altercations with Hannibal during the Second Punic War. The inscription reads as follows: " [as censor] he conducted the first revision of the senate membership and held committal elections in the consulship of Marcus Junius Pera and Marcus Barbula; he besieged and recaptured Tarentum and the strong hold of Hannibal, and [obtained enormous booty? ]; he won surpassing glory by his military [exploits?]."

Мұра

Кейіннен ол аңызға айналып, мықты, батыл римдіктің үлгісі болды және оған "Римнің қалқаны" деген құрметті атақ берілді (Маркус Клавдий Марцеллдің "Римнің қылышы" деп аталуына ұқсас). Энийдің айтуынша, "unus homo nobis cunctando restituit rem" – "бір адам, кешіктіру арқылы, мемлекетті бізге қайтарды". Вергилийдің "Энеидасында" Энейдің әкесі Анхис, Аидта Фабий Максимусты көптеген ұлы Фабийлердің арасында ең ұлысы деп атап, дәл сол сөздерді келтіреді. Ханнибал тарихтың ең ұлы генералдарының бірі ретінде еске алынса да, әскери сарапшылар Фабиус есімін "Фабиандық стратегия" деп аталатын толыққанды стратегиялық доктринаға берді, ал Джордж Вашингтонды "Америкалық Фабиус" деп атады. Михаил Кутузов та Наполеонға қарсы стратегиясы үшін "Орыс Фабиусы" деп аталды. Римдік әмірлік отбасы Массимоның өзінің ежелгі аңызына сәйкес, Фабий Максимустан тараған.