Кіріспе

Алкин метатезі – алкиндік химиялық байланыстардың қайта таралуын қамтитын органикалық реакция. Реакция үшін металл катализаторлары қажет. Механизмдік зерттеулер, түрленудің металл алкилидин кешендері арқылы жүретінін көрсетеді. Бұл реакция олефин метатезімен байланысты.

Тарих

Металл катализделген алкин метатезі алғаш рет 1968 жылы Бейли және авторлар тобы сипаттаған. Бейли жүйесі 450 °C дейін жоғары температурада вольфрам мен кремний оксидтерінің қоспасын пайдаланды. 1974 жылы Мортреу 160 °C температурада гомогенді катализатор – молибден гексакарбонильді қолдану арқылы алкинның араласу құбылысын байқады, онда симметриясыз алкин өзінің екі симметриялық туындысымен тепе-теңдікте болады. Мортреу жүйесі молибден гексакарбониль Mo(CO)6 прекатализаторы және резорцинол кокатализаторынан тұрады. 1975 жылы Т. Дж. Кац металл карбинін (яғни алкилидинін) және металлациклобутадиенді аралық заттар ретінде ұсынды. 1981 жылы Р. Р. Шрок каталитикалық белсенді бірнеше металлациклобутадиен кешендерін сипаттады. Анилиндерден алынған лигандтар бар молибден катализаторы өте тиімді катализатор болып табылады. Триподаль лигандтарды қамтитын, «канопий катализаторлары» деп аталатын катализаторлар ерекше белсенді және дайындауға оңай. Мұқият тәжірибелік және есептеу зерттеулері металл тетраэдрлердің каталитикалық цикл ішінде оқшауланатын, бірақ динамикалық түрлер екенін көрсетті. Ренений(V) кешендерін пайдалана отырып алкин метатез катализаторлары да әзірленді. Мұндай катализаторлар ауада тұрақты және әртүрлі функционалдық топтарға, соның ішінде карбон қышқылдарына төзімді.

Катализатордың ыдырауы

Бұл катализаторлардың типтік ыдырау жолдары гидролиз және тотығудан тұрады. Алкилидин бірліктерінің димеризациялануы мүмкін, бұл аз мөлшерде бөліп алынған 28-кептен көрініп тұр. Бимолекулалық соқтығысу немесе гидролиз арқылы ыдырау жолдарынан басқа, Шрок алкилидин кешендері терминалды алкиндердің метатезіне тырысқанда ыдырайды. Критикалық кезең металлциклдың түзілуінен кейін басталады және депротиометаллциклобутадиеннің түзілуімен және бір алкоксид лигандының жоғалуымен бірге трансаналдық C-H активациясынан тұрады. Силанолат лигандтары бар жаңа алкилидиндер үшін бұл реакция механизмі қолданылуда. Атап айтқанда, 29-шы қосылыс 1,10-фенантролин қосылғаннан кейін бөліп алынуы мүмкін. Осының салдарынан, терминалды алкиндер аталған катализаторлық жүйеде бұрынғыдай тиімді метатезденбейді. Практикада, 5 Å MS бутинді байланыстырушы ретінде тепе-теңдікті өнімдерге қарай жылжыту үшін қолданылады.

Жалпы

Алкин метатезі сақина жабылу операцияларында қолданылуы мүмкін, ал RCAM – сақина жабылу алкин метатезі дегенді білдіреді. Иіс молекуласы циветон диалкиннен синтезделуі мүмкін. Сақина жабылғаннан кейін пайда болатын жаңа үштік байланыс, Z-алкен алу үшін сутек пен Линдлар катализаторы арқылы стереоселективті түрде тотықсыздандырылады (циклдік E-алкендерді Бёрч тотықсыздандыру арқылы алуға болады). Бұл типтегі реакцияның маңызды қозғаушы күші – ацетилен немесе 2-бутин сияқты кішкентай газ молекулаларының бөлінуі болып табылады. Осы екі қадамды процедура табиғи циклофан түрриан синтезінде де қолданылды. Трисамидомолибден(VI) алкилидин кешендері алкин метатезін катализдейді.

Табиғи өнім синтезі

RCAM табиғи өнімдердің толық синтезінде стратегиялық қадам ретінде де қолданылуы мүмкін. Кейбір мысалдар осы катализаторлардың қуатын көрсетеді. Мысалы, RCAM эпоксид, ішкі олефин және эфирге төзімді теңіз простаноидінің гибридталактонының толық синтезіндегі маңызды кезең ретінде қолданылуы мүмкін. Тағы бір мысал, сирек кездесетін тиазолидинон тобын қамтитын жоғары функционалдық енин, Mo(III) катализаторымен метатезделгенде, бұл ерекше күкірт қамтитын гетероцикл де, жойылғышқа бейім үшіншілік гликозид те сақина жабылу кезеңінде ешқандай қиындық тудырмады. Спирастреллолид F-тің толық синтезінде алкин метатезі бір қадамда қолданылады. Бұл қуатты фосфатаза тежегішінің молекулалық құрылымы кемінде 21 стереогендік орталықпен безендірілген және оның бүйір тізбегінде тұрақсыз өткізілген диен бар. Оның макроциклді ядросы тетрагидропиран сақинасын, спирокетал тобын, сондай-ақ өте сирек кездесетін хлорланған бис-спирокетал мотивін қамтиды. Атап айтқанда, RCAM тізбегі алтынмен катализделген ацетализациямен үйлесіп, синтездің соңғы кезеңінде полициклді жүйені сәтті құрастырады.

Нитрил-алкиннің кросс-метатезі

Вольфрам алкилидині вольфрам нитридімен алмастыру және нитрил-алкин кросс-метатезі (NACM) енгізу арқылы екі нитрил тобы жаңа алкинге біріктіріледі. Азот құрбандық алкин арқылы жиналады (элементтік N2 түзілмейді):