Кіріспе

Айдахо-Фолс – Айдахо штатының халық саны бойынша төртінші қаласы және Бонневилл округінің орталығы. Бойз қалалық аймағынан тыс штаттың ең көп халқы бар қаласы болып табылады. 2020 жылғы халық санауы бойынша Айдахо-Фолс қаласының халқы 64 818 адамды құрайды. 2010 жылғы халық санауында Айдахо-Фолс халқы 56 813 (2019 жылғы бағалау бойынша: 62 888) адамды, ал қалалық аймақ халқы 133 265 адамды құрады. Айдахо-Фолс Шығыс Айдахоның, сондай-ақ Батыс Вайоминг және Оңтүстік Монтананың сауда, мәдени және денсаулық сақтау орталығы қызметін атқарады. Қаланы Айдахо-Фолс аймақтық әуежайы қамтамасыз етеді және Шығыс Айдахо колледжі, Айдахо мұражайы, Айдахо-Фолс Айдахо ғибадатханасы және Айдахо-Фолс Чукарс кіші лига бейсбол командасы орналасқан. Айдахо-Фолс – Айдахо-Фолс қалалық статистикалық аймағының және Айдахо-Фолс – Блэкфут – Рексбург, Айдахо біріктірілген статистикалық аймағының бас қаласы.

Монтана жолының пайда болуы

Айдахо-Фолс маңындағы аймақ бастапқыда сирек қоныстанған, негізінен мал өсірушілер – ірі қара мен қой шаруалары қоныстанды. 1864 жылға дейін едәуір даму болған жоқ, сол жылы Гарри Рикетс есімді адам Өзенде паром салып, оны іске қосты. Бұл паром 1863 жылы Аю өзенінде болған Шошон үндістерінің қырғынынан кейін Монтана жолымен батысқа қарай көшіп-қону және саяхаттаудың жаңа толқынына қызмет етті. Қазіргі Айдахо-Фолс қаласының орны, жүк тасушы Мэтт Тейлор паромнан 7 миль (11 км) төменгі ағыста, өзеннің тар қара базальтты шатқалы арқылы ағаштан төлемақы көпірін салғанда тұрақты қонысқа айналды. Көпір солтүстік және батысқа жылжыған қоныс аударушыларға, сондай-ақ Айдахо мен Монтананың алтын кендерінде байлық іздеген кеншілерге, жүк тасушыларға және басқаларға, әсіресе Банак және Вирджиния-Ситидей гүлденген қалаларға саяхат жасауды жеңілдетті.

Бүркіт тасы

1865 жылдың соңына қарай көпір маңында жеке банк, шағын қонақ үй, жылқы қорасы, тамақтандыру орны, пошта бөлімі және пошта станциясы бой көтерді. Бұл жерлесім бастапқыда Тейлордың өткелі деп аталды, бірақ пошта таңбалары 1866 жылға қарай жаңа қаланың Игл-Рок деп танылғанын көрсетеді. Атауы өзендегі, паромға жақын орналасқан, оқшауланған базальт аралдан алынған, онда шамамен жиырма бүркіт ұя салған. 1874 жылы жақын орналасқан Уиллоу-Крикке су пайдалану құқығы берілді және алғашқы астық жиналды. Елді мекендер сирек болды, тек бірнеше отбасы мен шағын суару арналарынан тұрды. Еуропалық тегінен шыққан алғашқы бала 1874 жылы Игл-Рокта дүниеге келді. Көп ұзамай Юта және Солтүстік темір жолы (U&NR) салынды, ол Ютадан солтүстікке қарай Игл-Рок арқылы өтіп, Тейлор көпірі сияқты тар шатқалымен Жылан өзенін кесіп өтті. Бұл темір жол ақырында Монтана штатының Бутте қаласындағы ірі мыс кен орындарымен байланысты. U&NR-ға «жұлып алушы» Джей Гулд қолдау көрсетті, себебі Union Pacific Railroad оны бірнеше жыл бұрын сатып алған еді. 1878 жылдың соңында нивелирлеу бригадасы Игл-Рокқа жетті, ал 1879 жылдың басында ондаған шатырлар мен лашықтардан тұратын далалық қала Игл-Рокқа көшіп келді, онда салон, би залдары және құмар ойындары залдары орналасқан. Теміржол компаниясы Логан, Юта мен бұрынғы тыныш пошта станциясы арасында 16 локомотив пен 300 вагондарды пайдаланды. Жаңа темір көпір Афинада (Пенсильвания штаты) 30 000 долларға жасалып, теміржолмен сол жерге жеткізілді және 1879 жылдың сәуір және мамыр айларында орнатылды. Көпірдің ұзындығы 244 метр, екі тірегі бар, ортасында арал орналасқан. Далалық қала жылжыды, бірақ Игл-Рокта енді тұрақты пойыз қызметі, сондай-ақ бірнеше U&NR ғимараттары, дүкендер мен құрылыстар болды, олар қаланы кеңейтіп, өзгертті. Теміржол келгеннен кейін қоныс аударушылар Жылан өзенінің жоғарғы аңғарында егістіктерді игеруге кірісті. Алғашқы қоныс аударушылар солтүстікке қарай Эгинге (қазіргі Паркердің жанында) және Пулз аралына (қазіргі Менанның жанында) қоныс тепті. Юта және Солтүстік темір жолы, әсіресе Ютадан келген қоныс аударушыларға оңай қол жеткізуді қамтамасыз етті, олар көп ұзамай Игл-Рок төңірегіндегі аумақтың көп бөлігін қоныстандырды. Олардың кейбіреулері бастапқыда теміржол құрылысында жұмыс істеді, кейіннен отбасыларымен бірге жаңа фермаларды табу үшін оралды. Бұл Юта отбасылары Ютаның Ұлы Аңғарында дамыған суару білімін әкелді. Олардың және басқалардың каналдық жүйелері арқылы Жылан өзенінің суы Жоғарғы Жылан өзенінің аңғарын Тау батысындағы ең сәтті суару жобаларының біріне айналдырды. Ірі көлемде қоныстану орын алып, он жыл ішінде Жоғарғы Жылан өзенінің аңғарының көп бөлігін егістікке айналдырған жолдар, көпірлер және бөгеттер пайда болды. 1887 жылы Орегон қысқа желісінің салынуына және Игл-Рокта теміржолшылардың ереуіліне байланысты теміржолдың көп бөлігі Покателлоға көшірілді, онда жаңа желі U&NR-ден тармақталды. Бұл қала халқының күрт төмендеуіне әкеліп соқты, ол қаланы құртпақ болды. 1891 жылы саудагерлер қала басшыларын көпірдің астындағы су тасқынына байланысты қаланың атын Айдахо шарлауығына өзгертуге көндірді. Кейінгі жылдары гидроэлектр стансасының қабырғасын салу кезінде бұл тасқын сарқырамаға айналды. 1895 жылдың 22 маусымында әлемдегі ең үлкен суару каналы Ұлы Азықтандыру (Ририден солтүстік-шығысқа қарай 5 миль жерде орналасқан) Жылан өзенінен суды бұра бастады, бұл ондаған мың гектар шөлді жасыл егістік жерлерге айналдыруға көмектесті. Бұл аймақта қант қызылшасы, картоп, бұршақ, дәнді дақылдар мен люцерна өсіріліп, АҚШ-тың ең өнімді ауыл шаруашылығы аймақтарының біріне айналды. Қала қайтадан өркендей бастады, ХХ ғасырда да өсіп-өркендеуі жалғасты.

Ядролық реакторлар

1949 жылы Атом энергиясы жөніндегі комиссия Айдахо шарлауығының батысындағы шөл далада Ұлттық реакторды сынау станциясын (NRTS) ашты. 1951 жылдың 20 желтоқсанында ондағы ядролық реактор тарихта алғаш рет пайдалы электр энергиясын өндірді. Сынақ жүргізу үшін бұл нысанда 50-ден астам ерекше реактор салынды, қазір олардың тек үшеуі ғана жұмыс істеп тұр. 1961 жылдың 3 қаңтарында NRTS АҚШ тарихындағы жалғыз қаза болған ядролық реактор оқиғасының орын алған жеріне айналды. Оқиға Аргонн төмен қуатты реакторы деп белгілі, эксперименталды АҚШ армиясының зауытында болды, армия оны Стационарлық төмен қуатты реактор №1 (SL 1) деп атады. Нақты емес жобалау және техникалық қызмет көрсету шараларына байланысты, бір басқару таяғы реактордан қолмен тым алысқа тартылып, реактордың жылдам критикалық жағдайға түсуіне, одан кейін күшті қуат өсуіне себеп болды. Үш оқытылған әскери қызметкер реактор бөлмесінде жұмыс істеп жатқанда, басқару таяғын оның қозғалтқыш жинағына қайта орнату кезінде қателік жіберілді. Орталық басқару таяғы толық созылған кезде, 3 МВт қуатты ядролық реактордың қуаты 20 ГВт-қа дейін күрт өсті. Бұл ядродағы суды тез қайнатты. Бу кеңейгенде, судың қысым толқыны реактор ыдысының үстіне күшпен соқты, сол кезде екі адам оның үстінде тұрды. Жарылыс соншалықты күшті болды, реактор ыдысы тоғыз футқа дейін көтеріліп, төбеге соқты, содан кейін бастапқы орнына қайтып келді. Ядролық балқытудан аймаққа ешқандай зиян келтірілмеді, бірақ атмосфераға кейбір радиоактивті ядролық бөліну өнімдері шығарылды. Қазір бұл нысан Айдахо Ұлттық зертханасына (INL) айналды, ол АҚШ Энергетика министрлігі басқаратын ұлттық зертхана. INL және оның мердігерлері Айдахо Фолс аймағының маңызды экономикалық драйвері болып табылады, шөлдік жердегі және Айдахо Фолс қаласындағы ғылыми-зерттеу және білім беру кампусында 8000-нан астам адамды жұмыспен қамтиды. Басқа жобалармен қатар, INL әлемдік атаққа ие Advanced Test Reactor (ATR) реакторын пайдаланады және басқарады.

География

АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 22,80 шаршы миль (59 км²), оның ішінде 22,35 шаршы миль (58 км²) құрлық, бұл 98%, ал 0,45 шаршы миль (1,17 км², 2%) су. Аймақта табиғи апаттар сирек кездеседі, алайда 1978 жылдың 7 сәуірінде Айдахо-Фолс аймағына F2 торнадосы соқты, одан 5 миллион долларға дейін шығын келді.

Өзен жүрісі

Айдахо Фолс қаласындағы кең жағалау жолында жүгіру және велосипед жолдары, көркемдік орнатулар мен бірнеше шақырымға созылған Снейк өзені бойындағы қызықты орындар бар. Ол қала тарапынан күтіледі және уақыт-уақыт кеңейтуге мүмкіндік беретін қайырымдалықтар мен гранттар түседі.

Климат

Айдахо Фолс ылғалды континенттік климатқа ие, онда жаздары жылы, қыстары суық болады (Кёппен Dfb). Жауын-шашын мөлшері салыстырмалы түрде аз, бірақ климатты жартылай шөлейтті деп санауға жеткіліксіз.

2020 жылғы халық санағы

2020 жылғы санақ бойынша қалада 64 818 адам және 23 875 үй шаруашылығы болды. 2010 жылы қалада 56 813 адам, 21 203 отбасы және 14 510 жанұя тұратын. Халық тығыздығы 22 977 тұрғын үй бірлігін құрады, орташа тығыздығы анықталмаған. Қала халқының нәсілдік құрамы: 89,3% ақ нәсілді, 0,7% афроамерикалық, 1,0% американдық үндістер, 1,0% азиялық, 0,1% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 5,6% басқа нәсілдер, және 2,3% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 12,9% құрады. 21 203 үй шаруашылығының 37,1% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрады, 52,4% заңды некеде тұратын жұбайлар, 11,3% күйеуі жоқ әйелдер, 4,7% күйеуі жоқ ерлер, ал 31,6% отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 26,5% жеке адамдардан тұрады, ал 9,7% 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз адамдар тұрады. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,63 адамды, ал жанұяның орташа мөлшері 3,20 адамды құрады. Қаладағы орташа жас 32,2 жасқа тең. Тұрғындардың 29,3% 18 жасқа дейін, 9,2% 18 мен 24 жас аралығында, 26,5% 25 пен 44 жас аралығында, 23,4% 45 пен 64 жас аралығында, ал 11,8% 65 жасқа толған немесе одан асқан. Қала халқының жыныстық құрамы: 49,5% ер адам және 50,5% әйел адам.

Экономика

Айдахо-Фолс Шығыс Айдаходағы денсаулық сақтау, саяхат және бизнес үшін аймақтық орталық қызметін атқарады. Қаланың экономикасы 1949 жылы Айдахо-Фолстың батысындағы шөл даладағы Ұлттық реакторды сынау станциясы ашылғанға дейін негізінен ауыл шаруашылығына бағытталған. Кейін қала Айдахо Ұлттық зертханасының (INL) жоғары табыс әкелетін жұмыстарына көптеп тәуелді болды, ол жергілікті жерде жай ғана "Сайт" деп аталады. 1990 жылдардан бері қалада маңызды сауда, ойын-сауық және қонақжай секторы, сондай-ақ аймақтық медициналық орталық құрылды. Айдахо-Фолс Айдахоның Біріккен Картоп Өсірушілерінің және Айдахо Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру департаментінің 7-ауданының кеңсесіне орналасқан. North Wind, Inc. және Melaleuca, Inc. сияқты бірнеше шағын және орта ұлттық корпорациялар да осы қалада орналасқан. 2007 жылдың қаңтар айында Айдахо-Фолстағы үйдің орташа бағасы 224 800 долларды құрады. Айдахо-Фолс, Айдахо / АҚШ орташасы:

Өнер және мәдениет

Уиллард өнер орталығы, Колониалдық театр және Фронтиер сахналық өнер орталығы музыкалық концерттер, қойылымдар мен шараларды ұйымдастырады. Көп мақсатты арена және конгресс орталығы Mountain America Center 2022 жылдың қараша айында жұртшылыққа есігін ашты. Айдахо мұражайы жергілікті артефакттар мен тарихты көрсетеді. Сонымен қатар, ол қазылған динозаврлар, Гутенберг Киелі кітаптары, «Титаник» кемесінің қалдықтары және «Денелер: көрме» сияқты маңызды көшпелі көрмелерді алып келеді. Айдахо-Фоллс қаласының орталық бөлігі бір кезде қала шығысқа қарай кеңейген кезде қиындыққа тап болды, бірақ соңғы жылдары жергілікті кәсіпкерлердің, Айдахо-Фоллс қаласының және Downtown Development Corporation және Айдахо-Фоллс сауда палатасы сияқты басқа ұйымдардың күш-жігерінің арқасында жаңа өркендеді. Бүгінде мұнда жергілікті тұрғындарға тиесілі бірнеше дүкендер, сауда орындары, мейрамханалар, галереялар, театрлар және болашақтағы жаңару жобалары бар. Қала Йеллоустоун және Гранд-Теттон ұлттық парктеріне, Ай кратерлері ұлттық ескерткіші мен қорығына, Джексон-Хоулға және Жылан өзенінде балық аулауға келетін көптеген туристерді тартады.

Саябақтар мен демалыс

Айдахо-Фолс қаласында үш 18 лункалы гольф алаңы мен төрт диск гольф алаңы бар.

Жоғары білім

Шығыс Айдахо колледжі 1969 жылы Восточный Айдахо Техникалық колледжі деп аталған кәсіптік-техникалық колледж ретінде құрылды. 2017 жылы ол Шығыс Айдахоның жалғыз қоғамдық колледжіне айналды. Стивенс Хенагер колледжі қалада онлайн-дипломдық бағдарламалармен студенттерге көмектесу үшін ресурстық орталыққа ие. Айдахо университетінің Айдахо Фолс қаласындағы кампусы университеттің ресурстарына қолжетімділікті қамтамасыз етеді.

Медиа

Post Register – Айдахо-Фолс аймағын қамтитын күнделікті газет. Бұл аймаққа сондай-ақ жеті радиостанция қызмет көрсетеді. Айдахо-Фолс/Покателло аймағында бес ірі телеарна жұмыс істейді. Аудандағы төрт маңызды жаңалық көзі: KIDK (Dabl, сонымен қатар туысқан Fox станциясы KXPI LD арнасында), KIFI TV (ABC/CBS), KPVI DT (NBC, лицензиясы Покателло қаласында) және Айдахо мемлекеттік телеарнасы. East Idaho News онлайн жаңалықтар порталы да аймақты жаңалықтармен қамтамасыз етеді.