Кіріспе

Физик және Нобель сыйлығының иегері, АҚШ-тан шыққан Дэвид Моррис Ли (20 қаңтар 1931 жылы туған) – 1996 жылғы физика саласындағы Нобель сыйлығын Роберт С. Ричардсон мен Дуглас Ошероффпен бөліскен американдық физик. Ли Корнелл университетінде физика профессоры қызметін зейнеткерлікке шыққаннан кейін де сақтап жүр, сондай-ақ Техас A&M университетінде ерекше көзге түскен физика профессоры.

Жеке өмір

Ли Нью-Йорктің Рай қаласында туып өскен. Оның ата-анасы, мұғалім Аннет (Франкс) және инженер-электрик Марвин Ли, Англия мен Литвадан келген еврей иммигранттарының балалары болған. 1952 жылы Гарвард университетін бітіріп, содан кейін 22 айға АҚШ армиясына қатарына қосылды. Әскерден босағаннан кейін, Коннектикут университетінде магистратураны бітірді. 1955 жылы Ли Йель университетінде докторлық диссертация бағдарламасына қабылданды, онда ол Генри А. Фэрбанкпен төмен температуралық физика тобында жұмыс істеді, сұйық 3He-де тәжірибелік зерттеулер жүргізді. 1959 жылы Йель университетін бітіргеннен кейін Ли Корнелл университетінде жұмысқа орналасты, онда ол жаңа Атомдық және қатты күй физикасы зертханасын құруға жауапты болды. Корнеллге келгеннен кейін көп ұзамай ол болашақ әйелі Данамен танысты, ол кезде басқа факультетте докторантурада оқыды; олардың екі ұлы болды. Ли 2009 жылғы 16 қарашада өз зертханасын Корнеллден Техас А&М университетіне көшірді.

Жұмыс

Ли Нобель сыйлығына ие болған жұмыс 1970 жылдардың басында жүргізілді. Ли Роберт С. Ричардсонмен және аспирант Дуг Ошероффпен бірге 3He-нің абсолюттік нөлге жақын, бірнеше мыңнан градусқа дейінгі температурадағы қасиеттерін зерттеу үшін Померанчук жасушасын пайдаланды. Олар өлшеулерінде күтпеген эффектілерді байқады, оларды кейін 3He-нің суперсұйық фазасына фазалық өту ретінде түсіндірді. Ли, Ричардсон және Ошерофф осы жаңалықтары үшін 1996 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Лидің зерттеулері төмен температуралық физиканың басқа да салаларын, әсіресе сұйық, қатты және суперсұйық гелийді (4He, 3He және олардың қоспаларын) қамтыды. Оның маңызды жаңалықтарына қатты гелийдегі антиферромагниттік реттелу, Джек Х. Фридпен бірлесіп спиндік поляризацияланған атомдық сутегі газындағы ядролық спин толқындары және оның Корнеллдегі әріптесі Джон Реппимен бірге сұйық 4He-3He фазалық бөліну қисығындағы үштік нүктесі кіреді. Оның Корнеллдегі бұрынғы зерттеу тобы қазір гелийдің қоспалы қатты денелерін зерттеуде. Нобель сыйлығынан басқа, Ли 1976 жылғы Британдық физика институтының сэр Фрэнсис Саймон мемориалдық сыйлығы және 1981 жылғы Америкалық физика қоғамының Оливер Бакли сыйлығын (Дуг Ошерофф пен Роберт Ричардсонмен бірге, олардың суперсұйық 3He жұмысы үшін) алды. 1997 жылы Ли Америка жетістіктері академиясының Алтын тақтасымен марапатталды. Ли Ұлттық ғылым академиясының және Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі. Ли қазір Техас A&M университетінде физика пәнін оқытады және бұл жерде (бұрын Корнеллдегідей) ғылыми-зерттеу бағдарламасын жалғастыруда. Ли – 2008 жылдың мамырында физика саласындағы Нобель сыйлығын алған 20 американдық ғалымның бірі. Ол президент Джордж Бушқа жолданған хатқа қол қойды, онда 2008 жылғы қаржы жылына арналған жалпы қаржы бөлу туралы заң жобасының негізгі ғылыми зерттеулерге келтірген зиянын жоюға шақырды, сондай-ақ Энергетика департаментінің Ғылым басқармасы, Ұлттық ғылым қоры және Ұлттық стандарттар және технология институтына қосымша қаржы беруді сұрады.