Теннис матчтарын қадағалау жолдары мен ережелері

Кіріспе

Теннис матчтарын қадағалау жолы

Теннис ұпай жүйесі – теннис матчтарын, соның ішінде кездейсоқ ойындарды есептеудің стандартты және кең таралған әдісі. Кейбір теннис матчтары турнирдің бөлігі ретінде өткізіледі, онда жеке және жұптық сияқты түрлі санаттар болуы мүмкін. Көпшілігі бір жеңіспен тоқтатылатын турнир түрінде ұйымдастырылады, мұнда бәсекелес бір жеңіліс алғаннан кейін шығарылып тасталады, ал жалпы жеңімпаз жеңіліссіз қалған соңғы бәсекелес болады. Мұндай турнирлерде, мүмкіндігінше толық бір жеңіс-жеңіліс схемасын құру үшін, қатысушылардың саны екінің дәрежесіне тең болуы тиіс. Көптеген кәсіби және жоғары деңгейдегі әуесқой турнирлерде, ең жақсы ойыншылар турнирдің соңына дейін бір-бірімен кездеспеуі үшін, топтар танылған рейтингтік жүйе бойынша орналастырылады; сонымен қатар, егер топ толық болмаса, бірінші турдағы бос орындар әдетте ең жоғары рейтингті бәсекелестерге беріледі. Теннис матчы ұпайлар, ойындар және сеттерден тұрады. Сетте бірнеше ойын болады (кемінде алты), ал әр ойын ұпайлардан тұрады. Сетті бірінші болып алты ойын жеңген тарап жеңеді, екінші тараптан кемінде екі ойынмен басымдықпен (мысалы, 6–3 немесе 7–5). Егер сетте алты ойын тең болса, әдетте сетті шешу үшін тай-брейк өтеді. Матч ойыншы немесе жұп команда белгіленген сеттер санының көпшілігін жеңген кезде аяқталады. Матчтар үш сеттен ең жақсысы (бірінші екі сетті жеңген) немесе бес сеттен ең жақсысы (бірінші үш сетті жеңген) форматында өтеді. Бес сеттен ең жақсы формат әдетте тек үлкен турнирлердегі ерлер арасындағы жекелей матчтарда қолданылады.

Тарих

15, 30 және 40 ұпайларының тегі ортағасырлық француз тіліне қатысты деп саналады. Ең алғашқы дерек 1435 жылғы Шарль Д’Орлеанның балладасында кездеседі, онда қазіргі 40-қа бастау берген «қырық бес» («quarante cinq») деген сөз айтылады. 1522 жылы латын тілінде «біз 30 ұтып жатырмыз, 45 ұтып жатырмыз» деген сөйлем бар. 15 санының шығу тегі туралы алғашқы жазбаша теориялар 1555 және 1579 жылдары жарияланды. Дегенмен, осы дәстүрдің бастауы әлі де анық емес. Кейбір деректер бойынша, сотта ұпайды есептеу үшін сағаттардың беттері қолданылған, минут тілінің төрттен бір бөлігі 15, 30 және 45 ұпайын көрсеткен. Ал тіл 60-қа жеткенде ойын аяқталған. Бірақ ойыншылардың ұпайларының айырмашылығы бір ұпай болмауы үшін «deuce» (тең есеп) түсінігі енгізілді. Ұпай санын сағат бетіндегі 60 белгінің ішінде ұстап тұру үшін 45 саны 40-қа өзгертілді. Сондықтан, егер екі ойыншының да 40 ұпайы болса, алғаш ұпай салған ойыншыға 10 ұпай қосылып, сағат 50-ге дейін жылжыды. Егер ол ойыншы екінші рет қатарынан ұпай салса, оған тағы 10 ұпай қосылып, сағат 60-қа жетіп, ойынның аяқталғанын білдіреді. Егер ойыншы екі рет қатарынан ұпай салмайтын болса, сағат тағы бір «deuce» орнату үшін 40-қа қайтарылады. Бұл ұсыныс тартымды болғанымен, теннис есебі туралы алғашқы мәліметтер (жоғарыда айтылғандай) 15 ғасырда жазылған. Ал 1690 жылға дейін сағаттарда минут тілі болған жоқ, себебі маятниктік механизм тек сонда ғана жетілді. Сондықтан теннис есебінің сағат бетінен пайда болған деген тұжырым ортағасырлық дәуірден туындамауы керек. Алайда, 1386 жылға дейін салынған Англиядағы Уэллс соборындағы сағаттың ішкі дискісінде 60 минут және минут көрсеткіші болған, сонымен қатар әр жарым сағат сайын дыбыстаған. Сол сияқты, 1389 жылы Францияның Руан қаласында орнатылған сағат та әр он бес минут сайын дыбыстаған. 14 ғасырдың соңына қарай, ең жетілген сағаттар минутты көрсетіп, жарым сағат сайын дыбыстаған. Осындай сағаттардың беттері 1435 және 1522 жылдары ағылшын және француз ақсүйектеріне белгілі болған болуы мүмкін. Олар сағат бетінің макетін ұпайды есептеу үшін пайдаланған және сағаттың дыбыстауына сәйкес кезеңдермен (тоқсан сағат) ұпай салған болуы ықтимал. Тағы бір теория бойынша, ұпай белгілеу жүйесі француз ойыны jeu de paume-дан (тенниске дейінгі ойын, онда бастапқыда ракетканың орнына қол қолданылған) келген. Jeu de paume француз революциясына дейін өте танымал болды, тек Парижде 1000-нан астам корт болды. Дәстүрлі корттың ұзындығы 90 фут (pieds du roi) болды, әр жағында 45 футтан. Сервис беруші ұпай салғаннан кейін 15 футқа жақындап, тағы бір ұпай салғаннан кейін тағы 15 футқа, үшінші ұпай салғаннан кейін қосымша 10 футқа жақындады. (Анықтама үшін: француз футы императорлық футтан 6,5% үлкен.) «Сүйіспеншілік» (love) сөзінің нөлді білдіруі «сүйіспеншілік үшін ойнау» деген фразадан туындаған болуы мүмкін, яғни «ешқандай ставкасыз, бекер». Тағы бір түсіндірме бойынша, ол француз тіліндегі «жұмыртқа» (l'œuf) сөзінен шыққан, өйткені жұмыртқа нөлге ұқсайды. Бұл крикеттегі «қаз» (duck) терминінің шығу тегіне ұқсас, ол ұпай жинамай, шығарылған ойыншыны білдіреді («қаз жұмыртқасы»). Тағы бір мүмкіндік – голланд тіліндегі iets voor lof doen деген сөз, ол «мақтау үшін бір нәрсе жасау» дегенді білдіреді, яғни ақшалай мүдде жоқ екенін білдіреді. «Сүйіспеншілік» сөзінің пайда болуына қатысты тағы бір теория, матчтың басында, есеп 0-ге тең болғанда, ойыншылар әлі де «бір-бірін жақсы көреді» деген пікірге негізделген.

The origins of the 15, 30, and 40 scores are believed to be medieval French. The earliest reference is in a ballad by Charles D'Orleans in 1435 which refers to quarante cinq ("forty five"), which gave rise to modern 40. In 1522, there is a sentence in Latin, "we are winning 30, we are winning 45". The first recorded theories about the origin of 15 were published in 1555 and 1579. However, the origins of this convention remain obscure. Some believe that clock faces were used to keep score on court, with a quarter move of the minute hand to indicate a score of 15, 30, and 45. When the hand moved to 60, the game was over. However, in order to ensure that the game could not be won by a one point difference in players' scores, the idea of "deuce" was introduced. To make the score stay within the 60 ticks on the clock face, the 45 was changed to 40. Therefore, if both players had 40, the first player to score would receive ten, and that would move the clock to 50. If that player scored a second time in a row, they would be awarded another ten and the clock would move to 60, signifying the end of the game. However, if the player failed to score twice in a row, then the clock would move back to 40 to establish another "deuce". Although this suggestion might sound attractive, the first reference to tennis scoring (as mentioned above) is in the 15th century, and at that time clocks measured only the hours (1 to 12). It was not until about 1690, when the more accurate pendulum escapement was invented, that clocks regularly had minute hands. Therefore, the concept of tennis scores originating from the clock face could not have come from medieval times. However, the clock at the Wells Cathedral in England, which dates from 1386, had an inner dial with 60 minutes and a minute indicator and chimed every quarter hour. Likewise, the clock erected in 1389 at Rouen, France, chimed every fifteen minutes. By the end of the 14th century, the most advanced clocks would have marked minutes and chimed on the quarter hours. Clock faces like these would likely have been familiar to the English and French nobles by 1435 and 1522. It is not hard to imagine that they might have used a mock up of a clock face to keep score, and that they would score by quarter hours since that is when the clocks chimed. Another theory is that the scoring nomenclature came from the French game jeu de paume (a precursor to tennis which initially used the hand instead of a racket). Jeu de paume was very popular before the French Revolution, with more than 1,000 courts in Paris alone. The traditional court was 90 feet (pieds du roi) in length with 45 feet on each side. The server moved 15 feet closer after scoring, another 15 feet after scoring again, and an additional 10 feet by scoring a third time. (For reference: the French foot is 6.5% larger than the imperial foot.) The use of "love" for zero probably derives from the phrase "playing for love", meaning "without stakes being wagered, for nothing". Another explanation is that it derives from the French expression for "the egg" (l'œuf) because an egg looks like the number zero. This is similar to the origin of the term "duck" in cricket, supposedly from "duck's egg", referring to a batsman who has been called out without scoring a run. Another possibility comes from the Dutch expression iets voor lof doen, which means to do something for praise, implying no monetary stakes. Another theory on the origins of the use of "love" comes from the notion that, at the start of any match, when scores are at zero, players still have "love for each other".

Бағалаудың баламалы ("жарнамасыз") ойыны

Қазіргі кезде көрме матчтарында, сондай-ақ дубльдердегі кәсіби турнирлерде кеңінен қолданылатын, Джеймс Ван Ален ойын уақытын қысқарту мақсатымен құраған "артықшылықсыз" немесе "жарнамасыз" есептеу жүйесі, артықшылықты есептеуге танымал балама болып табылады. Артықшылықсыз есептеу жүйесінде ойынды жеңіп алу үшін алғашқы төрт ұпайға жеткен ойыншы, кез келген жағдайда жеңіске ие болады. Жарнамасыз есептеу, тең түскен жағдайда ойыншының екі ұпаймен жеңуі керек деген талапты жояды. Демек, егер ойын тең түссе, келесі ұпай алған ойыншы ойынды жеңіп алады. Бұл әдіс Күләкі командалық теннис матчтарының көп бөлігінде қолданылады. Осы ойын стилі қолданылған кезде, теңдік кезінде қабылдаушы, сервисиді қай жақтан қабылдауды қалайтынын өзі таңдайды. Алайда, аралас жұптар ойынында әр жыныстың ойыншылары ойындық ұпайда және тай-брейктердің соңғы ұпайында өз жынысының ойыншысына сервисиді жібереді.

Мүгедектік балл

ХХ ғасырдың басында турнирлерде негізгі жарыстармен қатар, мүмкіндіктері шектеулі ойыншылар арасындағы жарыстар да жиі өткізілетін. Мүмкіндіктері шектеулі ойыншылар жарысында, нашар ойнайтын ойыншыға әр ойында белгілі бір мөлшерде ұпай қосылады. Бұл әртүрлі деңгейдегі ойыншылардың теңдес бәсекелесуі үшін жасалады. Мұндай мүмкіндіктер екі саннан нүктемен бөлінеді: "А. B", мұнда "A" – ойыншының бастапқы ұпайы, ал "B" – ойыншының қосымша ұпай алатын ойындар саны. Мысалы, "15.2" мүмкіндігі бар ойыншы әр ойынды "15" ұпаймен бастайды. Алты ойыннан тұратын әр серияда ойыншы екі ойында қосымша ұпай алады. Демек, ол әр алты ойынның екеуін "30" ұпайымен, ал қалған төртеуін "15" ұпайымен бастайды. Ойыншыға ұпай берілетін мұндай мүмкіндіктерді "R" әрпімен белгілеуге болады, онда "R" ойыншының ұпай алатынын көрсетеді. Сонымен қатар, ойыншының шеберлігі жоғары болғандықтан, ол ұпайға қарызды болуы мүмкін, мұндай жағдайда да екі сандық жүйе қолданылады. Мұндай қарызды мүмкіндіктер алдынан "О" әрпімен белгіленеді, ол "қарызды" деген сөздің қысқартылған түрі.

Салыстыру

Артықшылықты ұпайлар жиынтығы кейде теңдік ойындарынан әлдеқайда ұзаққа созылуы мүмкін. 2010 жылы Уимблдонның бірінші турында Джон Иснер мен Николас Махут арасындағы матч, тарихындағы ең ұзақ кәсіби теннис матчы болып табылады, ол Иснердің бесінші сетті 70–68 есебімен жеңуімен аяқталды. Матчтың жалпы ұзақтығы 11 сағат 5 минутты құрады, ал бесінші сеттің өзі 8 сағат 11 минутқа созылды. Дегенмен, теңдік ойындары да ұзаққа созылуы мүмкін. Мысалы, ойыншылар 6–6 есебіне жеткенде және сондай-ақ 6–6 теңдік ойынының есебіне жеткенде, бір ойыншы екі ұпайға басымдық алғанша ойын жалғасуы керек, бұл көп уақытты алуы мүмкін. Алайда, теңдікті шешетін ойындар әдетте, ұзартылған артықшылықты ұпайлардан айтарлықтай қысқа болады. Ұпайды кем дегенде алты ойын жеңген және қарсыласынан кем дегенде екі ойын артық жеңген бірінші ойыншы (немесе команда) жеңеді. Дәстүр бойынша, екі критерий де орындалғанға дейін ұпайлар ойналатын, ең көп ойын саны шектеусіз болды. Матчтарды қысқарту үшін Джеймс Ван Ален 1970 жылдардың басында кеңінен танымал болған теңдік ойынын жасады. Егер есеп 6–5 (немесе 5–6) болса, тағы бір ойын ойналады. Егер жетекші ойыншы осы ойынды жеңсе, ұпай 7–5 (немесе 5–7) болып есептеледі. Егер соңғы ойыншы ойынды жеңсе, есеп 6–6 теңеседі және арнайы теңдік ойыны ойналады. Теңдік ойынының жеңімпазы ұпайды 7–6 (немесе 6–7) есебімен жеңеді. Кейде матчтың соңғы ұпайы үшін теңдік ойыны қолданылмайды, оның орнына артықшылық ұпайы қолданылады. Бұл жағдайда, соңғы, шешуші ұпай бір ойыншы немесе команда қарсыласынан екі ойын артық жеңгенге дейін ойналады. Басты теннис чемпионаттарының ішінде бұл тек Франция Ашық чемпионатында қолданылады. АҚШ Ашық чемпионатында шешуші ұпайда (ерлер үшін бесінші ұпай, әйелдер үшін үшінші ұпай) 6–6 есебінде теңдік ойыны ойналады. 2019–2021 жылдардағы Уимблдонда егер соңғы ұпайда есеп 12–12-ге жеткен жағдайда теңдік ойыны ойналды. Австралия Ашық чемпионатында шешуші ұпайда 6–6 есебіне жеткен жағдайда "біріншіден 10-ға дейін" теңдік ойыны ойналады. (Теңдік ойыны алғаш рет 1971 жылы Уимблдонда енгізілгенде, ол 6–6-дан гөрі 8–8 есебінде қолданылды.) АҚШ Ашық чемпионаты бұрын "Супер сенбі" өткізіліп, ерлер арасындағы екі жартылай финал мен әйелдер арасындағы финал екінші сенбіде өткізілді. Сондықтан ойыншылардың демалуы мен кестесі маңызды болған кезде теңдік ойыны тиімдірек болды. 2022 жылы «Австралия Ашық чемпионаты», «Франция Ашық чемпионаты», «Уимблдон» және «АҚШ Ашық чемпионаты» атынан «Ұлы шлем» кеңесі барлық «Ұлы шлем» турнирлерінде 10 ұпайлық теңдік ойынын ойнау туралы бірлескен шешімді жариялады, ол соңғы ұпайда есеп 6–6-ға жеткенде ойналады. Егер теңдік ойыны матчты шешетін болса және есеп 9–9 тең болса, кейін екі ұпайға басымдық алған ойыншы жеңіске жетеді.

Advantage sets sometimes continue much longer than tie break sets. The 2010 Wimbledon first round match between John Isner and Nicolas Mahut, which is the longest professional tennis match in history, notably ended with Isner winning the fifth set by 70–68. The match lasted in total 11 hours and 5 minutes, with the fifth set alone lasting 8 hours, 11 minutes. Nevertheless, even tie break sets can last a long time. For instance, once players reach 6–6 set score and also reach 6–6 tiebreaker score, play must continue until one player has a two point advantage, which can take a considerable time. Sets decided by tiebreakers, however, are typically significantly shorter than extended advantage sets. The set is won by the first player (or team) to have won at least six games and at least two games more than his or her opponent. Traditionally, sets would be played until both these criteria had been met, with no maximum number of games. To shorten matches, James Van Alen created a tie breaker system, which was widely introduced in the early 1970s. If the score reaches 6–5 (or 5–6), one further game is played. If the leading player wins this game, the set is won 7–5 (or 5–7). If the trailing player wins the game, the score is tied at 6–6 and a special tiebreaker game is played. The winner of the tiebreak wins the set by a score of 7–6 (or 6–7). Sometimes, a tie break set is not employed for the final set of a match, and an advantage set is used instead. In this case, the final, deciding set is played until one player or team has won two more games than the opponent. Of the major tennis championships, this only applies in the French Open. In the US Open, a tiebreak is played in the deciding set (fifth set for the men, third set for the women) at 6–all. In Wimbledon from 2019 to 2021, a tiebreak was played if the score reached 12–all in the final set. In the Australian Open, a "first to 10" tiebreak is played in the deciding set if it reaches 6–all. (When the tiebreak was first introduced at Wimbledon in 1971, it was invoked at 8–8 rather than 6–6.) The US Open formerly held "Super Saturday" where the two men's semi finals were played along with the women's final on the second Saturday of the event; therefore a tie break was more prudent where player rest and scheduling is more important. In 2022—on behalf of the Australian Open, the French Open, Wimbledon, and the US Open—the Grand Slam Board announced the joint decision to play a 10 point tie break at all Grand Slams, to be played when the score reaches 6–all in the final set. Should the tiebreaker game deciding the match be tied at 9–all, whoever leads by two points afterwards wins.

Тай-брейк ойынын ұтып алу

Ойынның ұпай саны 6–6 болған кезде, сетті көбінесе "он екі ұпайлық тай-брейк" (немесе жай ғана "тай-брейк") деп аталатын тағы бір ойын анықтайды. Ойынның жеңімпазын анықтау үшін тағы бір ойын ойналады; нәтижесінде аяқталған сеттің ұпай саны 7–6 немесе 6–7 болады (егер ойыншы аяқталмай зейнеткерлікке шықса, ол 6–6 болуы мүмкін). Ұпайлар қарапайым нөмірлеу арқылы есептеледі. Сетті кем дегенде жеті ұпай жинаған және қарсыласынан кем дегенде екі ұпай артық жинаған ойыншы жеңіп алады. Мысалы, егер ұпай 6–5 болса және алты ұпай жинаған ойыншы келесі ұпайға ие болса, онда ол тай-брейкті (жеті ұпайға бес) және сетті (жеті ойын алтыға) жеңеді. Егер бес ұпай жинаған ойыншы ұпайға ие болса (барлығы 6–6 болса), тай-брейк жалғасады және келесі ұпайда (7–6 немесе 6–7) жеңе алмайды, өйткені ешбір ойыншы екі ұпайға артық болмайды. Сеттің ұпайларын көрсетуде кейде тай-брейк ұпайлары да, ойын саны да көрсетіледі (мысалы, 7–6(10–8)). Тай-брейк ұпайларын тізімдеудің тағы бір жолы – тек жеңілген ойыншының ұпайларын көрсету. Мысалы, егер сеттің ұпай саны 7–6(8) деп көрсетілсе, тай-брейк ұпайлары 10–8 болды (сегіз – жеңілгеннің ұпайлары, ал жеңімпаз екі ұпай айырмашылығымен жеңуі керек). Сол сияқты, 7–6(3) тай-брейк ұпайлары 7–3 дегенді білдіреді. Әдетте 6–6 кейін қызмет ететін ойыншы тай-брейкте бірінші қызмет ететін ойыншы болады, ал тай-брейк осы ойыншы үшін қызмет ету ойыны деп саналады. Серверлік ойыншы серверді екіден бастайды және бір ұпайға қызмет етеді. Кейін қызмет бірінші сервердің қарсыласына ауысады. Кейін әр ойыншы тай-брейк кезінде қалған бөлігінде екі рет қызмет етеді. Әр екі ұпайлық тізбектің біріншісі сервердің артықшылық алаңынан, ал екіншісі екілік алаңынан басталады. Осылайша, сервер екілік алаңнан қызмет ететін кезде ұпайлардың қосындысы жұп болады. Әр алты ұпайдан кейін ойыншылар корттың шеттерін ауыстырады; ескеріңіз, тай-брейк кезінде жақтарды өзгерту сервердің екі ұпайлық тізбегінің ортасында болады. Тай-брейктен кейін ойыншылар корттың шеттерін қайтадан ауыстырады, өйткені сеттің ұпай саны әрқашан тақ (13 ойын). Команды тай-брейк деп аталатын баламалы тай-брейк жүйесін кейде АҚШ Теннис қауымдастығы қолданады. Ұпайлау бірдей, бірақ соңғы өзгерістер бірінші ұпайдан кейін, содан кейін әр төрт ұпайдан кейін жасалады. Бұл тәсіл қос командалардың серверлеріне сет кезіндегідей корттың бір шетінен қызмет етуді жалғастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ол жел және күн сияқты элементтердің жеті ұпайлық тай-брейктің алғашқы алты ұпайын корттың бір жағында ойнатудан туындайтын артықшылықтарын азайтады. "Супер тай-брейк" деп аталатын тағы бір тай-брейк жүйесінде бір ойыншы жалпы 10 ұпайға жетеді. Ойыншы екі ұпай айырмашылығымен жеңуі керек, сондықтан ұпай санының ең жоғары шегі жоқ. Типик жақын ұпай саны 10–8 болуы мүмкін. Уимблдонда соңғы сетте теңдік 12–12-ге жеткенше тай-брейк ойналмайды. Австралия Ашық чемпионатында финалдық сетте 6–6 теңдігінде тай-брейк ойналды, бірақ бір ойыншы он ұпайға ие болып, екі ұпайға алда қалғанға дейін жалғасты. US Open соңғы сетте 6–6 теңдігінде дәстүрлі "біріншіден жетіншіге" тай-брейк жүйесін қолданды. French Open – соңғы сетте тай-брейк ойналмаған жалғыз үлкен турнир немесе кәсіби турнир болды және ол 2022 жылғы санына дейін артықшылық жинағы ретінде ойналды. 2022 жылдың наурызында French Open және барлық басқа үлкен турнирлер 6–6 теңдігінде соңғы сетке жеткенде "10 ұпайлық тай-брейк" жүйесін қабылдады.

At a game score of 6–all, a set is often determined by one more game called a "twelve point tiebreaker" (or just "tiebreak"). Only one more game is played to determine the winner of the set; the score of the resulting completed set is 7–6 or 6–7 (though it can be 6–all if a player retires before completion). Points are counted using ordinary numbering. The set is won by the player who has scored at least seven points in the tiebreak and at least two points more than their opponent. For example, if the point score is 6–5 and the player with six points wins the next point, they win both the tiebreak (seven points to five) and the set (seven games to six). If the player with five points wins the point instead (for a score of 6–all), the tiebreak continues and cannot be won on the next point (7–6 or 6–7), since no player will be two points ahead. In the scoring of the set, sometimes the tiebreak points are shown as well as the game count (e. g., 7–610–8). Another way of listing the score of the tiebreak is to list only the loser's points. For example, if the set score is listed as 7–6(8), the tiebreak score was 10–8 (since the eight is the loser's score, and the winner must win by two points). Similarly, 7–6(3) means the tiebreak score was 7–3. The player who would normally be serving after 6–6 is the one to serve first in the tiebreak, and the tiebreak is considered a service game for this player. The server begins his or her service from the deuce court and serves one point. Subsequently, the serve changes to the first server's opponent. Each player then serves two consecutive points for the remainder of the tiebreak. The first of each two point sequence starts from the server's advantage court and the second starts from the deuce court. In this way, the sum of the scores is even when the server serves from the deuce court. After every six points, the players switch ends of the court; note that the side changes during the tiebreak will occur in the middle of a server's two point sequence. Following the tiebreak, the players switch ends of the court again, since the set score is always odd (13 games). An alternative tie break system called the "Coman Tie Break" is sometimes used by the United States Tennis Association. Scoring is the same, but end changes take place after the first point and then after every four points. This approach allows the servers of doubles teams to continue serving from the same end of the court as during the body of the set. It also reduces the advantage the elements (e. g. wind and sun) could give playing the first six points of a seven point tiebreak on one side of the court. Another tie break system, called the "super tiebreaker", consists of one player reaching a total of 10 points. The player must win by two points so there is no limit to the highest number of points. A typically close score may look like 10–8. At Wimbledon, a tie break was not played in the final set until the score reaches 12–all. At the Australian Open, a tie break was played in the final set at 6–all, but continued until one player had ten points, and was leading by two. The US Open used a conventional, "first to seven" tie break at 6–all in the final set. The French Open was the only Grand Slam or professional tournament where a final set tie break was not played, and it was played as an advantage set until the 2022 edition. In March 2022, the French Open and all other Grand Slams adopted the “10 point tie break” when the final set reaches 6–all.

Тай-брейктің тарихы

Тай-брейк – көбінесе жай ғана «тай-брейк» деп қысқартылатын – Джеймс Ван Аленнің өнертапқышы және 1965 жылы Род-Айленд штатының Ньюпорт казиносында өткен оның демешілік атқан про-турнирінде тәжірибе ретінде таныстырылды. Бұрынғы, ойынды жылдамдатуға жасалған сәтсіз әрекеттен кейін, оның «Van Alen Streamlined Scoring System» (VASSS) деп аталатын жүйесінен кейін пайда болды. Ашық дәуірден екі жыл бұрын, 1955 және 1956 жылдары Огайо штатының Кливленд қаласында өткен АҚШ-тың кәсіби чемпионаты VASSS ережелері бойынша өтті. Есептесу жүйесі үстел теннисіндегідей болды, сеттер 21 ұпайға дейін ойналды, ал ойыншылар бес рет беріс жасасып алмасты, екінші беріс болған жоқ. Бұл ережелердің бір бөлігі әрекеттегі кәсіби чемпион Панчо Гонзалестің қуатты берісінің тиімділігін шектеу үшін жасалды. Дегенмен, жаңа ережелерге қарамастан, Гонзалес екі турнирдің финалында да Панчо Сегураны жеңді. 1955 жылғы матч бес сетке созылып, Гонзалес соңғы сетті 21–19 есебімен жеңу үшін күш жұмсады, оны аяқтауға 47 минут кетті. Бірақ матчқа келген жанкүйерлер дәстүрлі ережелерді ұнатты, ал 1957 жылы турнир ұпай санаудың бұрынғы әдісіне қайта оралды. Ван Ален өзінің жаңашылдығын «тай-брейк» деп атады және екі түрлі нұсқасын ұсынды: «тоғыз ұпайдың ең жақсы бес» тай-брейкі және «он екі ұпайдың ең жақсы жеті» тай-брейкі. 1979 жылы Уимблдон ережелерін өзгертіп, кез келген сет 6–6 есебімен теңелген жағдайда (12 ұпайлық) тай-брейк ойналатын болды, бірақ соңғы сет есептелмеді. 1989 жылы Дэвис кубогы финалдық сеттен басқа барлық сеттерде тай-брейк қабылдады, содан кейін 2016 жылдан бастап оны финалдық сетке де қолданды. 2001 жылы Австралия ашық чемпионаты ерлер мен әйелдер жұптарындағы шешуші сетте 6–6 есебімен теңелген жағдайда тай-брейк қабылдады. 2007 жылы Франция ашық чемпионаты осы қадамды жасады. 2001 жылы Австралия ашық чемпионаты аралас жұптардың үшінші сетін он сегіз ұпайлық «матч тай-брейкпен» (бірінші болып он ұпайға жеткен және екі ұпаймен жеңген команда жеңіске ие болады) алмастырды. Жанкүйерлер мен бұрынғы кәсіпқойлар тарапынан сынға ұшырағанмен, US Open (2003 жылдан бастап) және Франция ашық чемпионаты (2007 жылдан бастап) аралас жұптар үшін бірдей форматты қолдануда Австралия ашық чемпионатының үлгісін ұстанды. Уимблдон дәстүрлі үш сеттен тұратын матчты сақтап қалды. Сондай-ақ, ATP туры 2006 жылы жұптар турнирлері үшін матч тай-брейк форматын енгізді. WTA туры бұл ережені 2007 жылы қабылдады. Тай-брейк сеттері қазірде ойынның барлық деңгейлерінде, матчтың барлық сеттері үшін дерлік қалыпты жағдайға айналды; алайда, тай-брейк кез келген сетте міндетті емес, ал сеттер мен тай-брейктердің нақты форматы турнирлерде турнир директорына және жеке матчтарда ойыншылардың келісіміне байланысты. Соңғы сеттегі тай-брейктерді 2019 жылы Австралия ашық чемпионаты, 2022 жылы Франция ашық чемпионаты, 2019 жылы Уимблдон, 2019 жылы Фед кубогы, 2016 жылы Дэвис кубогы және 2016 жылы Олимпиада ойындары қабылдады. US Open 1970 жылдардан бері осы жүйені қолданып келеді және 1970 жылдан 2018 жылға дейін жекелей сында соңғы сетте тай-брейк қолданған жалғыз үлкен турнир болды. Алайда, Австралия ашық чемпионаты мен Франция ашық чемпионаты да ерлер мен әйелдер жұптарында соңғы сетте тай-брейк қолданады. 2018 жылғы ерлер жекелей сыныбындағы екі ұзақ жартылай финалдан кейін сынға ұшырағаннан кейін, Уимблдон 2019 жылғы чемпионатта егер есеп 12–12-ге жетсе, соңғы сетте тай-брейк қолданылатынын жариялады. Бірінші рет осы ереже қолданылған матч ерлер жұптарының үшінші раундында болды, онда Анри Континен мен Джон Пирс Ражив Рам мен Джо Солсбериді жеңді. Уимблдонның соңғы сетте тай-брейк енгізілгені туралы хабарланғаннан кейін, Австралия ашық чемпионаты да 2019 жылғы турнирінде жекелей және жұптар (бірақ аралас жұптар емес) үшін 6–6 есебімен «супер тай-брейк» енгізді, бұл бұрынғы форматты алмастырды, онда соңғы сет бір ойыншы екі ойынға алға шыққанға дейін жалғасты. Соңғы сеттің жаңа форматы «12 ұпайлық тай-брейкке» ұқсас, бірақ жеңімпаз жеті ұпайдың орнына он ұпайға бірінші болып жетеді (олар әлі де екі ұпай айырмашылығымен жеңуі керек). «Теннис Австралия» бұл форматты «10 ұпайлық тай-брейк» деп атады. МОК бұл форматты 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында 2021 жылы қолданды; алайда, әр сеттің 13-ші ойынында 7 ұпайлық тай-брейк бар.

The tiebreaker—commonly shortened to just "tiebreak"—was invented by James Van Alen and unveiled in 1965 as an experiment at the pro tournament he sponsored at Newport Casino, Rhode Island, after an earlier, unsuccessful attempt to speed up the game by the use of his so called "Van Alen Streamlined Scoring System" (VASSS). For two years before the Open Era, in 1955 and 1956, the United States Pro Championship in Cleveland, Ohio, was played by VASSS rules. The scoring was the same as that in table tennis, with sets played to 21 points and players alternating five services, with no second service. The rules were created partially to limit the effectiveness of the powerful service of the reigning professional champion, Pancho Gonzales. Even with the new rules, however, Gonzales beat Pancho Segura in the finals of both tournaments. Even though the 1955 match went to five sets, with Gonzales barely holding on to win the last one 21–19, it is reported to have taken 47 minutes to complete. The fans attending the matches preferred the traditional rules, however, and in 1957 the tournament reverted to the old method of scoring. Van Alen called his innovation a "tiebreaker", and he proposed two different versions: the "best five of nine points" tiebreaker and the "best seven of twelve points" tiebreaker. In 1979, Wimbledon changed their rules so that a (12 point) tiebreak would be played once any set except the final set reached 6–6 in games. In 1989, the Davis Cup adopted the tie break in all sets except for the final set, and then extended it to the final set starting in 2016. In 2001, the Australian Open adopted the tiebreak at 6–6 in the final set in men's and women's doubles matches. The French Open followed in 2007. In 2001, the Australian Open replaced the deciding third set of mixed doubles with an eighteen point "match tiebreak" (first to ten points and win by two points wins the match). Despite some criticism of the change by fans and former pros, the US Open (from 2003) and the French Open (from 2007) have followed the Australian Open in using the same format for mixed doubles. Wimbledon continues to play a traditional best of three match. Likewise, the ATP Tour introduced a match tiebreak format for doubles tournaments in 2006. The WTA Tour adopted that rule in 2007. Tie break sets are now nearly universal in all levels of play, for all sets in a match; however, the tie break is not a compulsory element in any set, and the actual formatting of sets and tie breaks depends on the tournament director in tournaments, and, in private matches, on the players' agreement before play begins. Final set tie breaks were adopted by the Australian Open in 2019, the French Open in 2022, Wimbledon in 2019, Fed Cup in 2019, Davis Cup in 2016, and the Olympics in 2016. The US Open had had it since the 1970s, and was the only major tournament to use a tiebreak in the final set for singles from 1970 to 2018. However, the Australian Open and French Open also use a final set tiebreak in both men's and women's doubles. After criticism of two lengthy semifinals in the 2018 Men's singles, Wimbledon announced the 2019 Championships would use final set tiebreaks if the score reached 12–12. The first was in the Men's doubles third round, with Henri Kontinen and John Peers defeating Rajeev Ram and Joe Salisbury. Shortly following Wimbledon's final set tiebreak introduction announcement, the Australian Open also for their 2019 tournament introduced a "super tiebreak" at 6–6 for both singles and doubles (but not mixed doubles) in the final set, replacing the previous format in which the final set would continue until one player was ahead by two games. The new format for the final set is similar to the "12 point tiebreaker", but with the winner being the first to ten points instead of seven (and they must still win by two points). Tennis Australia has called this a "10 point tiebreak". The IOC employed this format since the 2020 Summer Olympics in 2021; however, the 13th game of every set has a 7 point tiebreaker.

Бағалаудың баламалы форматы

Дәстүрлі сеттерде ойыншы кем дегенде екі ойынмен басымдықпен кем дегенде алты ойын жеңгенше ойын жалғасады, бірақ баламалы сеттерді есептеу форматтары да бар. Көп қолданылатын баламалы формат – сегіз немесе тоғыз ойындық про-сет, онда бір ойыншы екі ойынмен басымдықпен сегіз немесе тоғыз ойын жеңгенге дейін ойнайды (алты ойынның орнына). Сәйкесінше, егер есеп тең болса, сегіз немесе тоғыз ойыннан кейін тай-брейк өтеді. Бұл формат қазіргі кәсіби матчтарда қолданылмайды және ITF ережелерімен мойындалмайды, бірақ бұрынғы кәсіби турнирлерде қолданылған деп есептеледі. Ол әртүрлі әуесқой лигаларында және жоғары мектептерде үш ойындық матчтан қысқарақ, бірақ дәстүрлі тай-брейк сетінен ұзақрақ қолданылады. Сонымен қатар, 2014–2015 маусымға дейін I дивизиондағы барлық колледждердің жұптық матчтарында сегіз ойындық про-сеттер қолданылды.

Жеңіп алынған ойындар саны

Сол сияқты, ойыншы көптеген ойында жеңгеніне қарамастан матчты ұтыруы мүмкін (немесе көптеген ойында ұтырған болса да жеңуі мүмкін). Роджер Федерер 2009 жылғы Уимблдон финалында Энди Роддикті (5–7, 7–6(8–6), 7–6(7–5), 3–6, 16–14) есебімен жеңді, бірақ Роддик Федерерден көбірек ойын ұтқан (39-ға қарсы 38). Роджер Федерер 2019 жылғы Уимблдон финалында Новак Джоковичтен көбірек ойын және ұпай ұтқан болатын, бірақ жеңіліске ұшырады.

Қорытындыны жариялау

Ойын барысында қарсыласпен әр ұпайды дауыстап хабарлау, дау-жанжалдың алдын алу үшін қалыпты жағдай. Ойын кезінде сервисируші ойын есебін сервисиру алдында жариялауға міндетті. Бұл сервисирушінің есебін бірінші болып жариялау арқылы жасалады. Мысалы, егер сервисируші сервисиру ойынының алғашқы үш ұпайын жоғалтса, "love–40" дейді. Мұны әрқашан жасау керек. Сет аяқталғаннан кейін, сервисируші келесі сеттің бірінші ойынына сервисиру алдында матчтағы аяқталған сеттердің есебін жариялайды, өзінің есебін бірінші айтады. Егер сервисируші алғашқы екі сетті жеңіп, үшінші сетті бастаса, "екі–ноль, жаңа сет" дейді. Егер сервисируші алғашқы екі сетті жоғалтса, "ноль–екі, жаңа сет" дейді. Ойын аяқталғаннан кейін, есеп сұралғанда, кез келген ойыншы өзінің есебін бірінші болып жариялайды.

Түрлілігі мен жаргон

Тенниспен бейресми ойнау кезінде, әсіресе АҚШ-тағы (және басқа да ағылшын тілді елдердегі) теннис клубтарында, есептерді жариялау жиі аббревиатуралармен қысқартылады. Мысалы, 15 ұпайы "бес" немесе кейбір жағдайларда "он бес" деп ауыстырылады. "Love" сөзі "нөл" дегенді білдіру үшін жиі қолданылады. Сол сияқты, 30 және 40 ұпайлары кейде сәйкесінше "үш" және "төрт" деп айтылуы мүмкін. 15–all есебі кейде "бес-бес" деп жариялануы мүмкін. Есептерді жариялауды одан әрі шатастыру үшін 30–all (30–30) есебі көбінесе "deuce" деп аталады, ал келесі ұпай "ad in" немесе "ad out" (немесе "менікі" немесе "сенікі") деп аталады, бұл қай ойыншы (немесе команда) ұпайды жеңгеніне байланысты. Мұның логикасы – 30–all есебі тиімді түрде deuce (40–40) сияқты, себебі ойынды жеңу үшін келесі екі ұпайды жеңіп алу қажет.