Кіріспе
Маттун ( /mæˈtuːn/ MATtoon) – АҚШ, Иллинойс штатындағы Коулс округінде орналасқан қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 16 870 адамды құрайды. Қала Лейк Лэнд колледжіне үйіршік және Чарльстон қаласымен тығыз байланыста. Екеуі де Чарльстон-Маттун микрополитендік статистикалық аймағының маңызды қалалары болып табылады.
Ерте тарих
Маттун және Коулс округтерінің қоныстануын анықтаған басты факторлардың бірі – жер бедері болды. Коулс округінің оңтүстік жартысы орманды алқаптармен, ал солтүстігі – даламен жабылған. Орманды аймақтар негізінен екі ірі өзенмен суға толыды: шығыста – Эмбаррас, батыста – Каскаския. "Ұлы дала" аталған дала көбінесе ылғалды және батпақты болды. Ертедегі тарихшы географиялық ерекшеліктерді былай сипаттады:
"Ормандардан алыс солтүстікке қарай жер беті көбінесе тегіс, тек ұзын толқындармен тізіліп жатады. Бұл бөліктегі жердің дені – дала, және теміржол салынар алдында өңделмеген күйінде қалды. Осы кезеңде көбінесе мал жаюға пайдаланылды, сондықтан малшылардың бақылауымен жылқы, сиырлар шөпті, сәл төбелі беткейді кезіп өтетін кезде, олардың қозғалысы көзге бірден түсетін еді". Аймақтың әр жерінде шағын тоғайлар кездесетін. Алғашқы қоныс аударушылар орманды аймақтарда үй салып, құрылыс материалдарымен және отынмен қамтамасыз етті. Алғашқы қоныс аударушылардың көп бөлігі Индиана, Кентукки және Теннесси штаттарының орманды аймақтарынан (Огайо және Уабаш өзендерінің аңғарлары арқылы) келгендіктен, ормандар оларға таныс сезім сыйлады. 1826 жылы Кентуккиден келген эмигрант Чарльз Сойер Матуун аймағына қоныстанған алғашқы ақ адам болды, ол Кіші Уабаш өзенінің жанындағы, "Уабаш Пойнті" деп аталатын орманды алқаптың солтүстігіне орналасты. Леви Доти Сойердің үйін салған, ал ол Кентуккиге барып, отбасының қалған бөлігін алып келді. Бір жыл ішінде бірнеше отбасы Сойердің төңірегінде, Парадайз округінің аймағында қоныстанды, соның ішінде округтің алғашқы дәрігері доктор Джон Эпперсон да болды. Қоныс аударушылар темір немесе шегелерді пайдаланбай, ағаш үйлерді тік бұрыштармен (ілгектермен) салды. "Тұрмыстың ыңғайлылығы қоныстың алғашқы жылдарында көрінбеді, бірақ тұрғындар мүмкіндік алғанда пайда болды". Матуун аймағындағы қоныс аударушылар кедей және қарапайым болды, бірақ олардың қауымдастығы тығыз болды. 1836 жылы қаланың оңтүстік жағынан өтетін "Ескі мемлекеттік жол" Матуун аймағында салынған алғашқы жолдардың біріне айналды. Тағы бір жол – Каскаския жолы – "Жалғыз қайың ағашы" деп аталатын табиғи ескерткіштің жанынан өтті, ол келушілер мен жаңа қоныс аударушыларға бағыт көрсетуге көмектесті. Ағаш 1950 жылдың 1 тамызында ауруға шалдыққандықтан кесілді. 32-ші көше мен Батыс авенюінің бұрышында орналасқан тақташа осы маңызды ескерткіштің орнын көрсетеді.
18501900 жыл
Маттун қаласының өсуі мен одан кейінгі тарихы жергілікті темір жолдармен тығыз байланысты. 1854 жылы Иллинойс орталық темір жолы және Терре-Хауте және Альтон темір жолының теміржол саршып зерттеушілері олардың теміржолдары Маттун аймағында қиылысатынын анықтады, осыдан кейін инвестициялар мен жерге құмарлық аңдысы басталады. Екі темір жол да кездесу орнына бірінші жеткені жолға ақы төлемейтін болса деген келісіммен бәсекелестікпен жүгірді. Соңғы батпақты шөптер мен далалық кеңістіктерде пайда болған елді мекен "Пэгтаун" деп аталды, бұл мемлекеттік аукционда сатылатын учаскелерді белгілеу үшін қолданылған тіректерге (қазықтарға) сілтеме жасады. Инвесторлардың арасында Элиша Линдер, Эбенезер Нойс, Джеймс Т. Каннингем, Стивен Д. Доул, Джон Л. Эллисон және Джон Каннингем болды. Жер акрға 2,5 доллардан сатылды. 1854 жылдың 12 желтоқсанында округтік геодезист Джон Медоус қаланың жоспарын жасады. 1850-жылдар жаңадан пайда болған қала үшін қарбалас кезең болды. 1855 жылы алғашқы үйлер салынды. Бенджамин Терни өзінің үйін үш шақырым қашықтықтағы шаруашылықтан 16 жұп өгіздердің көмегімен сүйреп әкелді, ал Р. Х. Макфадден үйін қазіргі Бірінші көше мен Прери даңғылының жанында салды. Сол жылдың мамыр айында "Пэгтаун" учаскелері аукционға шығарылды. 1855 жылдың 9 маусымында Терре-Хауте-Альтон темір жолына алғашқы пойыз келді. Линкольн сол кездегі танымал қонақ үй – "Эссекс Хаус" қонақ үйінде тұрды. Ол қонақ үй бөлмесінен шағын топқа сөз сөйледі. Қаладағы үшінші кірпіш ғимарат болған "Эссекс Хаус" теміржол торабының оңтүстік-батыс бұрышында ашылды, ал бірінші қабатында вокзал орналасқан. "Эссекс Хаус" екі теміржол үшін қонақ үй, мейрамхана және билет кассасы ретінде қызмет етті. Кейіннен Улисс С. Грант та осы қонақ үйді пайдаланды. Бүгінде Прогресс алаңында орналасқан "Civility" (2009) монументалды суреті теміржолдың келгенін еске салады және "Эссекс Хаус" пен Линкольн мен Дугласты бейнелейді. Суреттің ортасында "Жалғыз қайың ағашы" бейнеленген. 1861 жылы қалаға ресми түрде Терре-Хауте және Альтон темір жолының бас құрылыс инженері және "Фелпс, Маттон және Барнс" Массачусетс фирмасының серіктесі Уильям Б. Маттонның есімі берілді. Осы құрметке ие болу себебі нақты емес; кейбіреулер оның теміржол бригадасы бірінші келгендіктен, қаланың атын таңдау құқығын жеңіп алды дейді. Басқалары ол басқа үміткерлерді карта ойынында жеңгенін немесе "Пэгтаун" тұрғындары бай Маттун қалаға инвестиция салса, оның есімімен атауға келісетін болады деп үміттенгенін айтады. Көліктің тиімділігі мен өте құнарлы далалық топырақтың арқасында Маттун тез өркендеді. 20-ғасырдың басында Маттунның өсіп келе жатқан халқы мен теміржолға қолжетімділігі өндіріс пен өнеркәсіпті қалаға әкелді. 1861 жылдың 17 маусымында генерал Улисс С. Грант Маттунда 21-Иллинойс жұмыскерлік полкінің басшылығын қабылдағанда Американдық Азамат соғысындағы алғашқы лауазымын иеленді. Генерал Грант лагерінен сақталған ту бағанасы Маттун қалалық кітапханасында қойылған. 1865 жылы амиш қоныстанғандар Артурдың солтүстігінде қауымдастық құрды. Бүгінде Маттунның солтүстік бөлігінде амиш шаруашылықтары мен атқа жегілген арбаларды көруге болады. 1890-жылдары Маттун Иллинойстың шығысындағы Коулс округінде колледж құру үшін сәтті науқанға жетекшілік етті. Азаматтар көршілес Чарльстон қаласы болашақ Шығыс Иллинойс университетінің үйі ретінде таңдалғанда көңілі қалды.
20 ғасыр
1917 жылғы 26 мамырда қалада F4 торнадосы болды, ол 101 адамның өмірін қиып, шамамен 638 адамды жарақаттады. Бұл торнадо Иллинойс штатындағы ең көп құрбан болған үшінші торнадо апаттарының бірі болды. 1932 жылы Kuehne Manufacturing Co. компаниясы Mattoon қаласының оңтүстік жағындағы жаңа зауытында асхана жиынтықтарын шығара бастады. Оның алғашқы жиынтықтары ағаштан жасалған, бірақ 1950 жылдары Kuehne компаниясы сол онжылдықта өте танымал болған хромдалған металл таңғы ас жиынтықтарын жасады. Компания 1965 жылы жабылды. Бүгінде Kuehne асхана жиынтықтары орта ғасыр заманауи жиһазын коллекциялайтындар үшін қымбатты. 1940 жылы Mattoon маңынан мұнай қоры табылды, соның нәтижесінде келесі екі онжылдық ішінде шағын "мұнай қызығы" болды, бұл экономикалық пайда мен азаматтық мақтанышқа әкелді. Мұнай өндіру әлі де маңызды экономикалық қызмет болып табылады. Mattoon 1940 жылдардағы "Ақылы жоқ газдаушы" (Mad Gasser) шабуылдарының ортасы болды. 1966 жылы қаланың оңтүстігінде Lake Land College колледжі салынды. Бұл қоғамдық колледж жұмысқа орналасуға және университеттерге түсуге дайындыққа бағытталған білім беруге арналған дипломдар ұсынады. The Burger King – Флоридадағы танымал фастфуд желісі Burger King-тен тәуелсіз – Mattoon қаласындағы мейрамхана, оның иелері оны "нағыз" Burger King деп санайды. 1968 жылы олар ұлттық Burger King желісіне сот процесін бастады, бұл АҚШ-тың сауда белгілері заңнамасындағы белгілі бір іске айналды. Федералдық 7-ші апелляциялық сот федералдық сауда белгісін тіркеудің штаттық заңға қарағанда басымдылығын растады, соның салдарынан ұлттық Burger King желісіне бастапқы Burger King мейрамханасының 32 шақырым радиусынан тыс жерде осы атауды пайдалану құқығы берілді. Бүгінде ең жақын Burger King франшизасы 40 шақырым қашықтықтағы Tuscola қаласында орналасқан. Mattoon қаласы 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында бірнеше кіші лига бейсбол командаларына үйі болды. Соңғы стадион, шамамен 2000 орындықпен, 1950 жылдардың соңында бұзылды. Бүгінде қалада жастар лигасы өркендеп келеді және көптеген жастар лигасының аймақтық және әлем чемпионаттарын қабылдады.
21 ғасыр
Өнеркәсіптің дәстүрлі бекінісі болған Мэттун соңғы екі онжылдықта бірнеше ірі зауыттарын жоғалтты. 2007 жылдың 18 желтоқсанында АҚШ Энергетика министрлігі қаланы өзінің FutureGen жобасының орны ретінде таңдады – бұл көмірді тұтқындау және сақтау технологияларын пайдалана отырып, сутек пен электр энергиясын өндіретін, шығарындысы жоқ көмірмен жұмыс істейтін электр станциясы. Үш жыл өткен соң, қала бұл ұсынысты қабылдамады, себебі Энергетика министрлігі Мэттунда жаңа станция салудың орнына Мередосиядағы қолданыстағы станцияны жаңарту ниетін білдірді. 2000 жылы Мэттун тумасы Клайд Д. Худ 1994-95 жылдардағы шамамен 10 миллион долларлық «Омега Траст» алаялығы үшін айыпталды, бұл АҚШ тарихындағы ең ірі алаялықтардың бірі болды. Худ және оның серіктері Мэттун ауданындағы бизнес нысандарын, соның ішінде шағын қала тұрғындарының ұзақ жылдар бойы сүйіп келе жатқан Blue Bird Diner мейрамханасын сатып алды. 1986 жылы Lender's Bagels фабрикасының ашылуы Мэттун қаласын «Әлемнің бауел астанасы» деп жариялауға себеп болды. Әлемдегі ең үлкен бауелге ие қалада шілде айының соңында апталық отбасылық фестиваль – «Lenders Bagelfest» өтеді. Фестивальдің басты оқиғасы – Питерсон паркінде өтетін үш күндік мереке, онда тағам және қолөнер бұйымдары сатылады, жергілікті ұйымдар қатысады, аттракциондар (айналмалы дөңгелек, «Tilt A Whirl» сияқты) және таңертеңгі қоғамдық шаралар (мысалы, «Үлкен бауел таңғы асы» және «Бауел бинго») ұйымдастырылады. Әртүрлі жастағы жеңімпаздарды тағайындайтын сұлулық сайысының қатысушылары фестивальдің сенбі күнгі шеруіне атпен қатысады. Фестивальде жергілікті және ұлттық музыканттардың концерттері өтеді. 2009 жылы Zac Brown Band фестивальдің басты жұлдызы болды, ал бұрын Night Ranger, 38 Special, Jason Aldean, The Marshall Tucker Band, Travis Tritt және Ronnie Milsap та өнер көрсеткен. Сонымен қатар, Building 429 және Remedy Drive сияқты заманауи христиан музыканттарының өнерлері де ұйымдастырылады. General Electric зауыты дәстүрлі жарықтандыруға деген қажеттілік азайғандықтан жабылды. Зауыт 1940 жылдары ашылып, содан бері маңызды өндіріс ошағы болып табылады. 2020 жылдың 15 қаңтарында LSC Communications компаниясы Мэттундағы өндіріс орнын жабу туралы хабарлады. LSC Communications Мэттун қаласының ең ірі жұмыс берушісі болды. LSC компаниясы Phoenix Investors компаниясының еншілес кәсіпорындарына сатылды.
География
2021 жылғы санақ газетінің деректеріне сәйкес, Маттунның жалпы ауданы 10,32 шаршы миль (27 км2) құрайды, оның ішінде 10,31 шаршы миль (27 км2) (немесе 99,96%) – құрлық, ал 0,00 шаршы миль (0 км2) (немесе 0,04%) – су. Қаланың оңтүстігінде жатқан Парадайс көлі мен Маттун көлі жақын орналасқан өзендерге бөгет салу арқылы жасалған. Висконсин мұздығының соңғы моренасы Маттунның оңтүстігінде орналасқан. I 57 тас жолымен оңтүстікке қарай басып келе жатқанда, Маттунның оңтүстік жағындағы моренаның үстінен әсерлі көрініс ашылады. Морэна Висконсин дәуірінде (қазіргі уақыттан шамамен 10 000 жыл бұрын) пайда болған, ал оңтүстікке қарайғы жер Иллинойс дәуірінде (қазіргі уақыттан шамамен 100 000 жыл бұрын) қалыптасқан. Морэнаның оңтүстігіндегі шағын мұнай алабы да мұздық әрекетімен байланысты: солтүстіктегі мұздықтың салмағы жер астындағы тау жыныстарында жарықтардың пайда болуына себеп болды. Мұнай осы жарықтардың жанында жиналған.
Демография
Маттун – Чарльстон-Маттун микрополитендік статистикалық аймағының бас қаласы. 2020 жылғы халық санауы бойынша қалада 16 870 адам, 7 662 шаруашылық және 4 187 отбасы тұрады. Халық тығыздығы 8 685 тұрғын үйден тұрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 89,25% ақ нәсілді, 3,25% афроамерикалық, 0,24% американдық үндістер, 0,66% азиялық, 1,03% басқа нәсілді және 5,56% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілге жататын халықтың 3,05% -ы латын американдықтары немесе испандықтар. 7 662 шаруашылықтың 25,7% -ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрады, 33,18% -ы бірге тұратын жұбайлар, 15,56% -ында күйеуі жоқ әйелдер, ал 45,35% -ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 39,04% жеке тұлғалардан тұрады, ал 15,99% -ында 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз адамдар тұрады. Шаруашылықтың орташа мүше саны 2,88, ал отбасының орташа мүше саны 2,19 адамды құрайды. Қала халқының жас бойынша бөлінісі: 21,6% -ы 18 жасқа дейінгілер, 9,1% -ы 18-ден 24 жасқа дейінгілер, 24,4% -ы 25-тен 44 жасқа дейінгілер, 26% -ы 45-тен 64 жасқа дейінгілер және 19,1% -ы 65 жасқа толған немесе одан асқандар. Орташа жас 42,2 жас. Әр 100 әйелге 94,4 еркек шалысады. 18 жастан асқан әр 100 әйелге 91,3 еркек шалысады. Шаруашылықтың орташа жылдық табысы 40 576 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 56 307 доллар. Ер адамдардың орташа табысы 34 280 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 28 271 доллар. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 24 615 долларды құрайды. Отбасылардың 14,8% және халықтың 22,0% кедейлік шегінен төмен тұрады, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 33,6% және 65 жасқа толған немесе одан асқандардың 12,6% -ы.
Экономика
Мэттунда бірнеше компания орналасқан. Ауылдық Король – ауыл шаруашылығы тауарындарының ірі сауда желісі, оның бас кеңсесі қаланың батыс жағында, Дьюитт көшесінде орналасқан. Бұл аймақта қызмет ететін тағы бір маңызды компания – Чарльстон даңғылында орналасқан Consolidated Communications, сондай-ақ, аймақта бірнеше маңызды корпоративтік нысандары бар First Mid Bank & Trust. Басқа өндіріс орындарына Bimbo Bakeries USA зауыты, Mars, Incorporated үй жануарларына арналған тамақ зауыты және Justrite кіреді. Сара Буш Линкольн денсаулық сақтау жүйесі мен Карл қоры ауруханасы Маттун және оның көршілес қалалары мен Чарльстон сияқты аймақтар үшін денсаулық сақтау саласында көптеген жұмыс орындарын ұсынады. Екі аурухана да 57-ші тас жолдың шығыс жағында, Чарльстон бағытында орналасқан. Крос-Конти сауда орталығы – аймақтың ірі сауда орталығы. Ол 1971 жылы ашылды және Rural King, Marshalls, Jo Ann Fabrics және Dunham's Sports оның негізгі дүкендері болып табылады. Coles Together – Коулс округі үшін Маттунда орналасқан коммерциялық емес экономикалық даму ұйымы.
Білім
Маттун қаласын Колс округіндегі үш мектеп округінің бірі – 2-ші Маттун біріккен мектеп округі қамтиды. Округтың құрамында алты мектеп бар: Франклин мектепке дейінгі білім беру орталығы, Уильямс бастауыш мектебі, Риддл бастауыш мектебі, Маттун орта мектебі және Маттун жоғары мектебі. 2022 жылы LIFT деп аталатын жаңа аймақтық инновациялық орталық ашылды. Маттун қаласында екі жекеменшік мектеп те бар: Сент-Джонс лютеран мектебі (бастауыш сыныптан 8-сыныпқа дейін) және Мараната христиан академиясы (1-сыныптан 12-сыныпқа дейін). Лейк Лэнд колледжі – Маттун қаласындағы жоғары білім беру колледжі.
Көлік
Көлік әлі де жергілікті экономикалық өмірдің маңызды бөлігі болып табылады. Соңғы жылдарығы ірі коммерциялық дамудың көп бөлігі Мэттун қаласының шығыс жиегінен өтетін 57-ші қалааралық тас жолы бойында болды. АҚШ-тың 45-ші бағыты да қаладан өтеді. Оңтүстік жағы Лейк Лэнд бульварына ұласады, ал солтүстік жағы Девитт даңғылынан басталады.
Темір жол
Матуон қаласына ұлттық жолаушылар теміржол жүйесі – Амтрак қызмет көрсетеді. Жаңа Орлеанға оңтүстік бағытта жүретін 59-шы Амтрак пойзы күн сайын сағат 23:13-те Матуоннан Еффингем, Централия, Карбондейл, Фултон, Ньюберн-Дайерсбург, Мемфис, Гринвуд, Язу-Сити, Джексон, Хейзлхерст, Брукхейвен, Маккомб, Хаммонд және Жаңа Орлеан қалаларына қызмет көрсетумен кетеді. Амтрак 58-ші пойзы, Жаңа Орлеанға солтүстік бағытта жүретін пойыз, Матуоннан күн сайын таңғы сағат 05:23-те Шампейн-Урбана, Канкаки, Хомууд және Чикаго қалаларына қызмет көрсетумен кетеді. Матуонға сондай-ақ Амтрак 390/391-ші пойыз, "Салуки", күн сайын таңертең және Амтрак 392/393-ші пойыз, "Иллини", күн сайын түстен кейін/кешке дейін қызмет көрсетеді. "Салуки" және "Иллини" екі пойзы да Чикаго мен Карбондейл арасында қатынайды. Матуон қаласының орталық бөлігінде орналасқан Иллинойс орталық вокзалы жақында толығымен жаңартылды. Ол мүгедектерге арналған, төменгі деңгейдегі пойыз платформасына дейін лифтпен түсуге мүмкіндік бар. Ол үшін 2005 жылғы Көлік заңы арқылы 2,5 миллион доллар қаржы тартылды. Бүгінде вокзалсыз, Матуон станциясынан билет алуға ниеттенген жолаушылар билеттерін телефон арқылы немесе онлайн тапсырыс беруі керек.
Қоғамдық көлік
Маттун қаласындағы транзиттік қызметтерді "Dial A Ride" ауылдық қоғамдық көлігі қамтамасыз етеді, ол өзгермелі белгіленген маршруттармен және талап бойынша қызметтермен қызмет көрсетеді.