Кіріспе

Homo sapiens-тің Fas лигандының (FASL немесе CD95L) ақуызын кодтайтын гені – цитотоксикалық Т лимфоциттер, моноциттер, нейтрофилдер, сүт безі эпителийлік жасушалары, қан тамырлары эндотелийлік жасушалары және табиғи өлтіруші (NK) жасушалары сияқты әртүрлі жасушаларда экспрессияланатын II типті трансмембраналық ақуыз. Ол FAS рецепторымен (сондай-ақ CD95 деп аталады) байланысады және иммундық жүйені реттеуде және апоптоз – бағдарламаланған жасуша өлімін іске қосуда маңызды рөл атқарады.

Құрылымдық ерекшеліктері

Fas лиганд немесе FasL – ісік некрозы факторының суперотбасысына (TNFSF) жататын II типті трансмембраналық ақуыз. Ол гомотримерлі, яғни үш бірдей полипептидтен тұрады. Оның ұзын цитоплазмалық домені, сабақ аймағы, трансмембраналық домені (ТМ) және гомотримеризацияға жауапты ТНФ гомологиялық домені (ТГД) бар. Сондай-ақ, CD95-ке байланысуға қатысатын C-терминалдық аймағы да бар, ол фас рецепторы деп те аталады. FasL фасқа байланысады, нәтижесінде фас:FasL кешені құралады. Бұл өзара әрекеттесу өлімдік сигналдар кешенінің қалыптасуын бастайды, соның салдарынан апоптоз жүзеге асырылады.

Жасуша сигналы мен механизмі

ФАС сигналды беру жолы апоптозды (бағдарламаланған жасуша өлімі) белсендіреді. Бұл Fas рецепторы мен Fas лигандының өзара әрекеттесуі арқылы жүзеге асады. Жоғарыда айтылғандай, Fas лиганды/FasL – мембранаға бекітілген және ерігіш формаларда бола алатын II типті трансмембраналық ақуыз. Жақын жасушадағы FasR мен мембранаға бекітілген FasL арасындағы өзара әрекеттесу тримеризацияға алып келіп, өлімді тудыратын сигналдық кешенді (DISC) құрайды. Өлім доменінің (ӨД) жиналуынан кейін рецептор кешені жасушалық эндосомалық механизм арқылы ішке сіңіріледі. Бұл адаптор молекуласы Fas-қа байланысты өлім доменін (FADD) Fas-тың өлім домені (DD) арқылы өзінің өлім домені (DD) көмегімен байланыстыруға мүмкіндік береді. FADD сондай-ақ, өзінің амино-терминалына жақын өлім эффекторы доменін (DED) қамтиды, ол ICE (FLICE) сияқты FADD-тың DED-мен байланысуын жеңілдетеді, көбінесе каспаза 8 деп аталады. FLICE протеолиттік жарылу арқылы p10 және p18 субъединиттеріне өздігінен белсендіріледі, олардың екеуі белсенді гетеротетрамер ферментін құрайды. Активті каспаза 8 кейін DISC-ден цитозолға босатылады, онда ол басқа эффектті каспазаларды жарып, нәтижесінде ДНК-ның бұзылуына, мембрананың көпіршіктенуіне және апоптоздың басқа белгілеріне әкеледі. Цитотоксикалық T-жасушаларының активтілігі: Fas-индуцирленген апоптоз және перфорин жолы – цитотоксикалық T-лимфоциттердің шетел антигендерін экспрессиялайтын жасушаларда жасуша өлімін тудыратын екі негізгі механизм. Иммундық жеңілдік: Мүйіз қабығы немесе ұрық сияқты иммундық жеңілдік аймақтарындағы жасушалар Fas лигандын экспрессиялайды және инфильтрациялық лимфоциттердің апоптозын тудырады. Бұл иммундық жеңілдікті орнату мен сақтау үшін организм қолданатын көптеген механизмдердің бірі. Аналық төзімділік: Fas лиганды ана мен ұрықтың арасындағы лейкоциттердің қозғалысын болдырмауға көмектеседі, бірақ әзірге Fas-Fas лиганды жүйесінің бұзылуына байланысты жүктілік кемшіліктері тіркелмеген. Фас лигандінің деңгейінің жоғарылауы көбінесе ісік жасушалары апоптозға қарсы тұратын химиотерапиядан кейін байқалады.

Аурудың пайда болуындағы рөлі

Фас-медиацияланған апоптоздың бұзылуы қатерлі ісіктердің пайда болуына, сондай-ақ қазіргі ісіктерде дәріге қарсы тұрушылыққа алып келуі мүмкін. Fas генінің ұрпақтан ұрпаққа берілетін мутациясы аутоиммундық лимфопролиферативтік синдроммен (АЛПС) байланысты, бұл апоптоздың бұзылуымен сипатталатын балалық шақ ауруы. Fas-медиацияланған сигнализацияның күшеюі төмен тәуекелді миелодиспластикалық синдромдардың (МДС) және глиобластоманың патологиясында рол атқарады. Соңғы кезделерде, ісіктердің Т-жасушаларының инфильтрациясын PD-1 және CTLA-4 сияқты тежегіш иммундық бақылау нүктелеріне ұқсас жолмен басу үшін қолданатын иммундық қашу механизмі ретінде Т-жасушаларының FasL-медиацияланған апоптозы да ұсынылды.