Кіріспе

Биологиялық жасушаның қызметін тоқтату туралы журнал. Жасуша өлімі – биологиялық жасушаның өзінің функцияларын тоқтату оқиғасы. Бұл ескі жасушалардың өліп, жаңа жасушалармен ауысуының табиғи процесі болуы мүмкін, мысалы, бағдарламаланған жасуша өлімі, немесе аурулар, жергілікті зақымданулар немесе жасушалар құрамындағы организмнің өлімі сияқты факторлардың салдарынан туындауы мүмкін. Апоптоз немесе I типтегі жасуша өлімі және аутофагия немесе II типтегі жасуша өлімі – бағдарламаланған жасуша өлімінің түрлері, ал некроз – инфекция немесе зақымдану нәтижесінде болатын физиологиялық емес процесс.

Жасушалардың өлімі

Бағдарламаланған жасуша өлімі (БЖӨ) – жасуша ішіндегі бағдарлама арқылы жүзеге асырылатын жасуша өлімі. БЖӨ реттелген процесс арқылы іске асырылады, бұл организмнің өмірлік циклі барысында көбінесе пайдалы болады. Мысалы, дамитын адам эмбрионында саусақтар мен бақайшақтардың қалыптасуы саусақтар арасындағы жасушалардың апоптозға түсуі нәтижесінде болады; соның салдарынан саусақтар бөлінеді. БЖӨ өсімдіктер мен метазоалардың (көпжасушалы жануарлардың) тіндерінің дамуы кезінде маңызды функцияларды атқарады.

Апоптоз

Апоптоз – көпжасушалы организмдерде кездесетін бағдарламаланған жасуша өлімінің (БЖӨ) процесі.

Автофагия

Автофагия – цитоплазмалық процесс, ядроның жойылғанға дейін белгілі бір реттілікте органеллаларды «жеп» қоятын үлкен вакуольдердің пайда болуымен сипатталады. Көбінесе автофагия деп аталатын макроавтофагия – цитоплазмалық мазмұнның, аномальды ақуыз жиынтықтарының және артық немесе зақымдалған органеллалардың автофагосомалық лизосомалық ыдырауына алып келетін катаболикалық процесс. Автофагия көбінесе қоректік заттардың жетіспеуінен белсендіріледі, бірақ сондай-ақ даму, дифференциация, нейродегенеративті аурулар, стресс, инфекция және қатерлі ісік сияқты физиологиялық және патологиялық процестермен де байланысты.

ПКД-ның басқа да түрлері

Жасушалардың өлімі басқа да жолдармен жүзеге асатыны анықталды. "Апоптозсыз бағдарламалық жасуша өлімі" (немесе "каспазаға тәуелсіз бағдарламалық жасуша өлімі") деп аталатын бұл балама жолдар апоптоз сияқты тиімді және резервтік механизмдер немесе бағдарламаланған жасуша өлімінің (ПЖӨ) негізгі түрі ретінде жұмыс істей алады. Бағдарламаланған жасуша өлімінің кейбір түрлері – аноик, оның индукциясынан басқасы апоптозбен бірдей; көзге ғана тән жасуша өлімінің түрі – корнификация; экзитотоксикация; темірге тәуелді жасуша өлімінің түрі – ферроптоз және Валлериан дегенерациясы. Өсімдік жасушалары аутофагиялық жасуша өліміне ұқсас ПЖӨ-нің ерекше процестеріне ұшырайды. Алайда, ПЖӨ-нің кейбір жалпы белгілері өсімдіктер мен метазоада жоғары деңгейде сақталады. Белсендірумен шақырылған жасуша өлімі (БШӨ) – Fas рецепторының (Fas, CD95) және Fas лигандының (FasL, CD95 лиганды) өзара әрекеттесуінен туындайтын бағдарламаланған жасуша өлімі. Ол Т-жасуша рецепторларының (ТЖР) қайта-қайта стимуляциялануы нәтижесінде пайда болады және перифериялық иммундық төзімділікті сақтауға көмектеседі. Сондықтан, процестің өзгеруі аутоиммундық ауруларға әкелуі мүмкін. Митоздық катастрофа – митозға ертерек немесе тиісті емес кіруге байланысты жасуша өліміне әкелетін онкосупрессивтік механизм. Бұл иондаушы сәулелену және көптеген басқа да қатерлі ісікке қарсы емдеулерге ұшыраған қатерлі ісік жасушаларында жасуша өлімінің ең көп таралған тәсілі. Иммуногендік жасуша өлімі немесе иммуногендік апоптоз – антрациклиндер, оксалиплатин және бортезомиб сияқты кейбір цитостатикалық агенттер немесе радиотерапия мен фотодинамикалық терапия (ФДТ) тудырған жасуша өлімі. Пироптоз – ішкі патогендермен жұққан кезде жиі кездесетін және миелоидты жасушалардағы антимикробтық жауаптың бір бөлігі болуы мүмкін, жоғары қабынулы жасуша өлімінің түрі. Паноптоз – басқа жасуша өлімі жолдарының компоненттерін біріктіретін ерекше қабынулы жасуша өлімі жолы. Паноптоздың биологиялық әсерлерінің жиынтығын пироптоз, апоптоз немесе некроптоз жеке-жеке түсіндіре алмайды. Паноптоз PANoptosomes деп аталатын көп қырлы макромолекулалық кешендер арқылы реттеледі. Фагоптоз – тірі жасушаның басқа жасушамен (әдетте фагоцитпен) фагоцитозға түсуінен (яғни жұтылуынан) туындайтын жасуша өлімі, нәтижесінде жұтылған жасушаның өлімі мен қорытылуы жүреді. Фагоптоз патогенді, қатерлі, қартайған, зақымдалған немесе қажетсіз жасушаларда болуы мүмкін.

Некроздық жасуша өлімі

Некроз – жасушаның сыртқы факторлар, мысалы, жарақат немесе инфекция салдарынан ауыр зақымдануы және түрлі формаларда кездесетін жасуша өлімі. Некроз кезінде жасуша ісінеді, одан кейін жасушалық мембрананың бақылаусыз жарылуы және жасуша ішіндегі заттардың шығуы байқалады. Бұл жасуша ішіндегі заттар көбінесе жақын жердегі жасушаларда қабынуға себеп болады. Некроптоз деп аталатын программаланған некроз түрі, программаланған жасуша өлімінің баламалы түрі ретінде анықталды. Вирустар немесе мутациялар сияқты ішкі немесе сыртқы факторлар апоптоз сигналдарын тоқтатып тастағанда, некроптоз апоптозға резервтік механизм ретінде қызмет ете алады деп есептеледі. Некроптоз жолдары өлім рецепторларымен, мысалы, ісік некрозы факторының рецепторы 1-мен байланысты. Бұл сөз грек тілінен алынған: νεκρό – «өлім», βìο – «өмір» және λόγος – «зерттеу» деген мағыналарды білдіреді. Бұл термин бастапқыда жасуша өлімімен байланысты болатын өзгерістерді зерттеуді анықтау үшін қолданылған, олар көп параметрлі ағын және лазерлік сканерлеу цитометриясы арқылы анықталып, өлшенген.