Кіріспе
Гранзим B (GrB) – табиғи өлтіруші жасушалар (NK жасушалары) және цитотоксикалық T-жасушаларының гранулаларында ең көп кездесетін серин протеазасы болып табылатын гранзимдердің бірі. Бұл жасушалар оны тесік түзуші ақуыз перфоринмен бірге бөліп шығарып, нысаналы жасушаларда апоптозға (бағдарланған жасуша өліміне) себеп болады. Гранзим B бас жасушалары мен маст жасушаларынан бастап, тегіс бұлшық ет жасушаларына дейінгі цитотоксикалық емес жасушалардың кең ауқымында да өндіріледі. Гранзим B-ның қосымша функциялары да көптеген. Гранзим B цитокиндердің бөлінуін стимуляциялау арқылы қабынуды тудыруға және жасушадан тыс матрицаның қайта құрылуына қатысады. Гранзим B-ның жоғары деңгейі бірқатар аутоиммундық ауруларға, тері ауруларының бірнеше түрлеріне және 1-ші типті диабетке де байланысты.
Құрылымы
Адамда Гранзим B 14q.11.2 хромосомасындағы GZMB генімен кодталады, оның ұзындығы 3,2 кб және 5 экзоннан тұрады. Бұл адамда 5, ал егеуқұйрықта 10 болатын ең көп кездесетін гранзимдердің бірі. Фермент бастапқыда белсенді емес прекурсорлық зимоген түрінде болады, қосымша аминотерминалдық пептидтік тізбегімен бірге. Катепсин H-ның Гранзим B-ні белсендіргені де хабарланған. Гранзим B гранулалар ішіндегі серглицинмен байланысқанда цитотоксикалық T-жасушаларында апоптоздың басталуын болдырмау үшін де белсенділігін жояды. Гранзим B сондай-ақ, мақсатқа кіру үшін алдымен байланысқан серглицинін мақсаттың плазмалық мембранасындағы теріс фосфолипидтерге алмастырады деп ұсынылған. Содан кейін, сіңіруші пиноцитоз сияқты, іріктелмеуші процесс арқылы ену жүзеге асады. Гранзим B сонымен қатар BID-ті кесіп, BAX/BAK олигомеризациясына және митохондриядан цитохром c-нің босатылуына әкеледі. Гранзим B ICAD-ті кесіп, ДНК-ның фрагментациясына және апоптозға тән сатылы үлгіге (laddering pattern) әкелуі мүмкін. Каспазаға тәуелсіз жасуша өлімі жолдары каспазаларды тежейтін және апоптозды болдырмайтын вирустарды жеңу үшін пайда болған деп саналады.
Granzyme B is active at a neutral pH and is therefore inactive in the acidic CTL granules. The enzyme is also rendered inactive when bound by serglycin in the granules to avoid apoptosis triggering inside the cytotoxic T cells themselves. Granzyme B has also been proposed to enter a target by first exchanging its bound serglycin for negative phospholipids in a target's plasma membrane. Entry then occurs by the less selective process of absorptive pinocytosis. Granzyme B can also cleave BID leading to BAX/BAK oligomerisation and cytochrome c release from the mitochondria. Granzyme B can cleave ICAD leading to DNA fragmentation and the laddering pattern associated with apoptosis. The caspase independent pathways of cell death are thought to have arisen to overcome viruses that can inhibit caspases and prevent apoptosis.
Жасушадан тыс матрица
Granzyme B клеткадан тыс матрицадағы (ECM) көптеген белоктарды, соның ішінде фибронектин, витронектин және агреканды ыдыратады. Бөліну жасушалардың аноик арқылы өлуіне және ЭКМ-ден дабыл сигналдарын шығаратын аламиндердің босатылуына алып келуі мүмкін. Витронектиннің RGD интегралине байланысатын орнында бөлінуі жасушалардың өсуіне сигнал беретін жолдарды тоқтатады. Ламинин мен фибронектиннің бөлінуі дермалық-эпидермалық қосылыстың бұзылуына және байланысқа әкеледі, ал гранзим B декориннің ыдырауы коллагеннің ұйымсыздығына, терінің жұқаруына және қартаюына себеп болады. Кератиноциттер UVA және UVB сәулелеріне ұшырағаннан кейін гранзим B-ні өндіре алады, бұл терінің фотоқартаюымен байланысты. Granzyme M де гранзим B-ні тежеуден босату үшін ядро мен цитоплазмада PI 9-ды бөле алады. CD8+ T-жасушаларынан перфоринмен бірге гранзим B-нің босатылуы аллогендік эндотелиялық жасушаларды өлтіру арқылы жүрек және бүйрек трансплантациясын қабылдамауға себеп болуы мүмкін. Т-жасушалары және гранзим B 1-типті диабетке ықпал ететін панкреатикалық аралдардағы инсулин өндіретін β-жасушаларын жоюға қатысады. Гранзим B омыртқа миының зақымдануынан кейін жасушалардың өліміне де себеп болуы мүмкін және ревматоидты артритте жоғары деңгейде табылады. Созылмалы обструктивті өкпе ауруы (СОБП) NK және T-жасушаларынан бөлінетін гранзим B-ге байланысты, ол бронх эпителий жасушаларының апоптозын тудырады. Гранзим B матрицаның тұрақсыздығы мен қайта құрылуы да астманың пайда болуымен байланысты. Гранзим B меланоциттерді өлтіре алады, бұл тері ауруы – витилигоға себеп болады, ал гранзим B-нің жоғары экспрессиясы контактты дерматит, лихен склерозус және лихен планус жағдайларында кездеседі. Гранзим B-ні экспрессиялайтын цитотоксикалық жасушалар шаш түбірлерінің жанында анықталды, бұл шаш түсірудегі рөліне нұсқау береді.