Жылқы ағаш шіруі және оның түрлері

Кіріспе

Саңырауқұлақтың ағашқа зиян келтіруі – бұл нақты саңырауқұлақ түріне немесе материалдың нашарлауының нақты процесіне қарағанда "құрғақ шіру" терминін қолдану. Белгіленгендей, бұл термин әртүрлі аймақтардағы саңырауқұлақтың әртүрлі түрлеріне қатысты қолданылады.

Құрғақ шіру – ағашқа беріктік және қатаңдық беретін ағаш құрамының бөліктерін қорытатын бірнеше саңырауқұлақ түрлерінің салдарынан туындайтын ағаш шірігі. Бұрын бұл термин кемелер мен ғимараттардағы өңделген ағаштың саңырауқұлақтардан зақымдануын сипаттау үшін қолданылған, нәтижесінде ағаш қара түсті, нашарлаған және жарылған күйге келген. Құрғақ шірудің өмірлік циклын төрт негізгі кезеңге бөлуге болады. Құрғақ шіру – микроскопиялық спорадан басталады, олардың жеткілікті концентрациясы болғанда, нәзік қызғылт түсті шаңға ұқсауы мүмкін. Егер споралар жеткілікті ылғалға ұшыраса, олар өніп, гифтер деп аталатын ақ жіпшелерге айналады. Гифтер өскен сайын мицелий деп аталатын үлкен масса құрайды. Соңғы кезең – жаңа спораларды айналағы ауаға шығаратын жеміс денесі. Басқа салаларда бұл термин егін өсімдіктерінің саңырауқұлақтардан шіруіне қолданылады. Денсаулық және қауіпсіздік саласында бұл термин резеңке материалдың нашарлауын, мысалы, резеңке шлангтардың жарылуын сипаттау үшін қолданылады.

Талқылау

Құрғақ шіруі – ғимараттар мен басқа да ағаш құрылыстардағы ағаштарды нашарлататын, көзге көрінетін ылғал көзі жоқ кейбір саңырауқұлақтардың тудырған қоңыр шіруіне берілген термин. Бұл термин шартты, себебі барлық ағаш шірететін саңырауқұлақтар шіру процесі басталуы үшін белгілі бір мөлшерде ылғал қажет. Шіріген ағаш қараңғы немесе қоңыр түсті, ұсақталған көрініс алады, текше тәрізді жарықтар пайда болады, нәзік болып, тіпті ұнтаққа айналуы мүмкін. Химиялық тұрғыдан алғанда, құрғақ шіру саңырауқұлақтарының шабуылға ұшыраған ағашы басқа қоңыр шіру саңырауқұлақтары сияқты бірдей процесте ыдырайды. Ғимарат ішінде құрғақ шірудің пайда болуы өте қауіпті жұқпа болуы мүмкін, оны жою қиын, ал түзету үшін қатаң шаралар қажет. Маңызды зақымданулар тұрақсыздыққа алып келіп, құрылыстың құлауына себеп болуы мүмкін. Құрғақ шіру немесе нағыз құрғақ шіру термині, тек кейбір саңырауқұлақ түрлерінің ағаштарды шіретуіне қатысты қолданылады, олар өздеріне ылғал мен қоректік заттардың көзін қамтамасыз ете алады деп есептеледі, бұл әлдеқандай құрғақ ағаштардың шіруіне әкеледі. Алайда, бұл құбылысты растайтын эксперименттік деректер жарияланбаған. Қазіргі мәтіндерде "құрғақ шіру" термині мыналардың салдарынан туындаған зақымдарға сілтеме жасауда қолданылады: Серпула лакриманс (бұрынғы Merulius lacrymans) – негізінен Ұлыбританияда және Солтүстік Еуропада; және/немесе Meruliporia incrassata (оның Poria incrassata және Serpula incrassata сияқты бірнеше синонимдері бар) – Солтүстік Америкада. Екі саңырауқұлақ түрі де қоңыр шіруді тудырады, ағаштан целлюлоза мен гемицеллюлозаны басымдықпен алып тастап, өзгертілген лигниндік ұсақ матрицаны қалдырады. "Құрғақ шіру" термині шатастырушы болуы мүмкін, өйткені Serpula lacrymans және Meruliporia incrassata саңырауқұлақтарының екеуі де ағашқа шабуыл жасау үшін жоғары ылғалдылық деңгейіне (28–30%) мұқтаж. Қалыптасқаннан кейін, саңырауқұлақтар 20%-дан жоғары ылғалдылық деңгейі бар ағаштарда белсенді болып қалуы мүмкін. 86% төменгі салыстырмалы ылғалдылықта Serpula lacrymans өсуі тежеледі, бірақ 76% салыстырмалы ылғалдылықта ұйықтап қалуы мүмкін. Бұл салыстырмалы ылғалдылық деңгейлері ағаштың 19% және 15% тепе-теңдік ылғалдылығына сәйкес келеді. Көптеген шіру түрлерін тоқтату мүмкін емес екенін есте ұстаған жөн. "Құрғақ шіру" терминінің түсіндірмесі кемежайларда жиі кездеседі. Ағаш кемелер заманында қайықтарды кейде қыста сүйреп, жөндеу үшін сарайларға немесе құрғақ докқа орналастыратын. Қайықтардың ағаш конструкцияларында қандай да бір шіру процесі жүріп жатқан, бірақ ағаш жасушалары суға толы болғандықтан, олар әлі де құрылымдық тұрғыдан жұмыс істеп тұрған. Ағаш кеуіп қалғанда, жасуша қабырғалары құлап, ыдырай бастады. Яғни, ағаш бұрыннан шіріген, ал қайық кеуіп қалғанда, ағаш құлап, ұсақталды, соның салдарынан жұмысшылар оны "құрғақ шіру" деп шешіпті, бірақ шындығында ағаш бұрыннан шіріген. Schilling & Jellison осы "құрғақ шіру" саңырауқұлақтарының тікелей ылғал көздерінен алыстау мүмкіндігін атап өтеді, бірақ "құрғақ шіру" деп санау үшін қоңыр шіру саңырауқұлағының суды қаншалықты тиімді түрлендіруі керектігіне сілтеме жоқ. Кейбіреулер осы саңырауқұлақтардың ылғалды жеткілікті көзден қамтамасыз етуден гөрі өздеріне қоректік заттарды жеткізуі маңыздырақ деп санайды. Шиллинг бұл түрлерде азот пен темір сияқты қоректік заттардың тиімді түрлендірілуі мен пайдалануы судың түрлендірілуінен гөрі ерекше болуы мүмкін деп болжайды. Осылай түрлендірілген су организмнің шеттеріне қоректік заттарды жеткізеді, жай ғана құрғақ ағашты шабуылдайтын мөлшерде ылғалдырмайды. Коггинс Серпула лакриманстағы су қозғалысы туралы толығырақ айтады. Ағаштың сумен толып тұруы құрғақ шіруге, сондай-ақ толық құрғақ болуына да кедергі келтіреді. Құрғақ шіру – сусыз саңырауқұлақтың затты шіретуіне сілтеме жасайтын парадоксалды термин. Алайда, оның тарихи қолданылуы құрылыста қолданылған, яғни құрғақ ағаш, тірі немесе жаңадан кесілген ағаш, яғни ылғалды ағашқа қарсы ағаштың шіруіне байланысты.

Dry rot is the term given to brown rot decay caused by certain fungi that deteriorate timber in buildings and other wooden construction without an apparent source of moisture. The term is a misnomer because all wood decaying fungi need a minimum amount of moisture before decay begins. The decayed wood takes on a dark or browner crumbly appearance, with cubical like cracking or checking, that becomes brittle and can eventually crush the wood into powder. Chemically, wood attacked by dry rot fungi is decayed by the same process as other brown rot fungi. An outbreak of dry rot within a building can be an extremely serious infestation that is hard to eradicate, requiring drastic remedies to correct. Significant decay can cause instability and cause the structure to collapse. The term dry rot, or true dry rot, refers to the decay of timbers from only certain species of fungi that are thought to provide their own source of moisture and nutrients to cause decay in otherwise relatively dry timber. However, there has been no published experimental evidence to support the phenomenon. In modern texts, the term 'dry rot' is used in reference to damage inflicted by either: Serpula lacrymans (formerly Merulius lacrymans) predominantly in the United Kingdom and northern Europe; and/or Meruliporia incrassata (which has a number of synonyms, including Poria incrassata and Serpula incrassata) in North America. Both species of fungi cause brown rot decay, preferentially removing cellulose and hemicellulose from the timber, leaving a brittle matrix of modified lignin. The term dry rot is somewhat misleading, as both species of fungi Serpula lacrymans and Meruliporia incrassata require an elevated moisture content to initiate an attack on timber (28–30%). Once established, the fungi can remain active in timber with a moisture content of more than 20%. At relative humidities below 86 percent, growth of Serpula lacrymans is inhibited, but it can stay dormant at relative humidities down to 76 percent. These relative humidities correspond to equilibrium moisture contents of wood of 19 and 15 percent, respectively. It is to be remembered that most forms of rot cannot be stopped. An explanation of the term "dry rot" circles around boatyards periodically. In the age of wooden ships, boats were sometimes hauled for the winter and placed in sheds or dry dock for repair. The boats already had some amount of rot occurring in the wood members, but the wood cellular structure was full of water making it still function structurally. As the wood dried out, the cell walls would crumble. In other words, the wood was already rotten and as the boat dried, the wood collapsed and crumbled, causing the workers in the yard to determine it was "dry rot", when in fact, the wood had been rotten all along. Schilling & Jellison note the potential efficiency of these 'dry rot' fungi in growing away from direct moisture sources, although there is no reference for how efficient a brown rot fungus has to be at translocating water in order to be classed as 'dry rot'. Some have suggested the importance of these fungi providing their own source of nutrients as being more significant than providing an adequate source of moisture. Schilling suggests efficient nutrient translocation and utilization, notably nitrogen and iron, may be more distinctive in these species than water translocation. Water translocated in this fashion carries nutrients to the extremities of the organism; not, as is sometimes inferred, to simply render dry timber wet enough to attack. Coggins goes into more detail about water movement in Serpula lacrymans. The perpetual saturation of wood with water also inhibits dry rot, as does perpetual dryness. Dry rot would appear to be a paradoxical term seemingly indicating decay of a substance by a fungus without the presence of water. However, its historical usage dates back to the distinction between decay of cured wood in construction, i. e. dry wood, versus decay of wood in living or newly felled trees, i. e. wet wood.

"Қырық шіріуі" терминінің тарихи қолданылуы

"Құрғақ шіру" – 18 ғасырлық термин, ол қазіргі кезде қоңыр шіру деп аталатын құбылысты сипаттаған. Бұл термин кемелер мен ғимараттардың кептірілген ағаштарында зақымданудың пайда болуына байланысты қолданылды, және бұл зақымның себебі су емес, ішкі "ашыту" процестері деп есептелді. Осыдан келіп, құрғақ шіруге қоңыр шіру механизмін пайдаланатын басқа түрлерге қарағанда аз немесе мүлдем су қажет емес деген этимологиялық жаңылыс туды. 1793 жылғы 12 наурыздағы "The (London) Times" газетінде жарияланған хабарламада оқырманға "Британдық бояу компаниясы, No. 32, Уолбрук, Лондон, көмір майымен дайындалған бояуларды қолдануды, өндіруді және сатуды жалғастыруда. Бұл бояулар өте жақсы сіңіріледі, ағашты ауа райынан, құрғақ шіруден және мұздан қорғап, оны ерекше нығайтады" делінген. 19 ғасырдың басында британдық теңіз флотында құрғақ шіруге (қоңыр шіруге) байланысты ағаш шіруінің күрт өсуі осы терминді кеңінен қолдануға алып келді. Томас Уэйдтің "Ағаштағы құрғақ шіру туралы трактат" атты еңбегі 1815 жылы әскери-теңіз ведомствосы тарапынан жарияланды, бұл еңбек түрлі елдердің кемелеріндегі осы мәселені зерттегеннен кейін жарық көрді. Екінші кеме 1810 жылы суға түсірілді, ал тексеру кезінде жоғарғы палубаның ағаштары "құрғақ шіруге" ұшырағаны анықталды. 1816 жылға қарай осы кемені жөндеуге кеткен шығын, оның бастапқы құрылыс құнынан асып кетті. 19 және 20 ғасырдың басында жарияланған мәтіндерде бұл термин Антродия (Фибропория) ваилантиді қоса алғанда, көп мөлшерде (ақ түсті) мицелий түзілетін саңырауқұлақты сипаттау үшін де қолданылды. Соңында, "құрғақ шіру" термині тек бір немесе екі саңырауқұлаққа қатысты болды, олардың бастысы – Серпула лакриманс. Бұл тақырыпты қарастыратын көптеген мәтіндерде, әсіресе Ұлыбританияда осы саңырауқұлақтар туралы айтылады. Осы саңырауқұлақтың бұл түрі "нағыз құрғақ шіру" деп те аталады. Тіпті су өткізгіш саңырауқұлақтар терминін құрғақ шіруге емес, қоңыр шіруге жатқызу туралы ұсыныстар да болды. Дегенмен, мұндай саңырауқұлақтар су тасымалдауға қабілетті болғанымен, бұл мәселе даулы. Алайда, гифадағы судың шамалы мөлшері құрғақ ағаштың ылғалдылығын едәуір арттыратынына ешқандай дәлел жоқ.

'Dry rot' is an 18th century term that generally described what is now called brown rot. The term was used because the damage was present in cured or dried timber of ships and buildings and was thought to be caused by internal ‘fermentations’ rather than water. This contributes to the etymological fallacy that dry rot requires less or no water than other species that use the brown rot decay mechanism. The (London) Times on Tuesday 12 March 1793 carried an advertisement that informs the reader that the "British Colour Company, No. 32, Walbrook, London continues to use, manufacture and sell paints prepared with the Oil of Coal, which is of a very penetrating nature, and hardens wood in an uncommon degree protecting it from weather, dry rot and ice". In the early 19th century the rapid increase in instances of timber decay attributed to dry rot (brown rot) in the British naval fleet brought the term into wider usage. Thomas Wade's 'A Treatise on the Dry Rot in Timber' was published posthumously by the Navy Office in 1815 following his investigation of the matter in ships from various countries. The second was launched in 1810 and, when inspected, the timbers of the upper decks were found to be infected with 'the dry rot'. By 1816 the cost of repairs for this vessel had exceeded the ship's original construction cost. Texts published in the 19th and early 20th centuries also used the term to describe fungi which produced substantial (white colored) mycelium, including Antrodia (Fibroporia) vaillantii. Eventually, the term dry rot came to apply to only one or two fungi the main one being Serpula lacrymans, in the majority of texts dealing with the subject, predominantly from the United Kingdom. This type of fungal decay subsequently also became known as 'true dry rot'. It has even been proposed to use the term water conducting fungi in the category of brown rot rather than dry rot. However, although the fungi such as these can transport water, it is disputed There is, however, no evidence these small amounts of water on the hyphae cause a significant increase in the moisture content of otherwise dry wood.

Құрғақ шіріп кеткен ағаштарды өңдеу

Құрғақ шірігенді жою ағаш кептірілмесе өте қиын болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, мұндай шарадан кейін шіріген аймақтарды арнайы эпоксидтік қоспалармен өңдеуге болады, олар зақымдалған ағаштың каналдарын толтырып, шірігенді жойып, құрылымдық тұрақтылығын арттырады. Дегенмен, егер эпоксидтің жабылуы суды сыртқа шығаруға бағытталмаса, мұндай өңдеу сыртқы жағдайда ағашта шіруді күшейте алады. Эпоксид немесе басқа полимерлер ылғалды жабын астында ұстап, жөнделген аймақ судың қайталануынан қорғалмаса, бұрын зақымдалмаған аймақтарда да тозуға себеп болуы мүмкін. Саудалық этиленгликоль (көбінесе антифриз ретінде сатылады) және көптеген басқа улы, таралатын қосылыстар саңырауқұлақты өлтіру үшін ағашқа сіңіп, бірақ қайта-қайта ылғалданған ағаштан да таралуы мүмкін. Бұл улы қосылыстардың ағаштан шығып, қоршаған топыраққа және өсімдіктерге таралуы уыттылық және экологиялық тұрғыдан дұрыс емес, сондықтан мұндай өңдеулер пайдаланудағы ағаш үшін ұсынылмайды. Мыс қосылыстарының кейбіреулері, мысалы, мыс нафтенаты, жағылатын ерітінді ретінде қол жетімді және құрғақ шіріген зақымды жаңа ағашпен ауыстырғанда жиі қолданылады; ірі көлемде шіріген ағаш алынғаннан кейін, қалған бастапқы бет жаңа ағаш жағылғанша осындай қосылыспен (әдетте жасыл түсті) қанықтырылады. Кейбір ғимараттарда, әсіресе 9 дюймдік (немесе одан да үлкен) кірпіш қабырғалары бар және әк және кремний тастармен салынған ғимараттарда құрғақ шірігеннің гипс және сылақ астындағы қабырға беті арқылы және бойымен таралуы белгілі. Сондықтан, осы қызметті ұсынатын компаниялар құрғақ шіріген ошақтарды анықтағанда, гипсті және қабырға жабындарын барлық бағытта жұқпаның 1 метрден артығына дейін алып тастауды және бүкіл аумақты өңдеуді ұсынады. Алайда, құрғақ шіріген тек ылғал ағашқа зиян келтіретінін ескере отырып, ағаш жоқ немесе құрғақ болған жерде (шығу себебі болған ылғалды аймақтың сыртында) гипсті алып тастаудың қажеті жоқ. Су көзін анықтау және зақымдалған ағаштарды кептіруге мүмкіндік беру құрғақ шіріуді жояды, өйткені ол саңырауқұлақ және барлық саңырауқұлақтар сияқты суды қажет етеді. Бірақ бұл қалған спораларды өлтірмейді, олар тірі қалады және ылғалданғанда шіру қайтадан пайда болады.

Dry rot can be very difficult to remediate unless the timber is dried. In some cases after this is done, decayed areas can be treated with special epoxy formulations that fill in the channels of the damaged wood, killing the rot and improving structural integrity. However, this type of treatment can actually promote decay in wood in exterior service unless the epoxy application is designed to shed water. Epoxy or other polymers will trap moisture behind the patch, causing more decay in the surrounding previously uninfected zones unless the repaired zone is protected from recurring water events. Commercial ethylene glycol (commonly sold as antifreeze) and many other toxic diffusible compounds can diffuse into the wood to kill the fungus, but they also can diffuse out of wood that is repeatedly wetted. Diffusion of these toxic compounds out of the wood, and into surrounding soils and plants is not appropriate from a toxicity or environmental standpoint, and these types of treatment are not recommended for wood in service. Certain copper compounds, such as copper naphthenate, are available as a brushable solution and are frequently used when dry rot damage is repaired by splicing in new wood; after removal of bulk rotten wood the remaining original surface is saturated with such a compound (typically green in color) before application of the new wood. In certain buildings, particularly those with solid 9 inch (or greater) brickwork and those built using lime mortar and flintstone, dry rot has been known to travel through and along the wall surface behind plaster and render. It is therefore recommended, by companies that sell this service, that where dry rot is found, plaster and wall coverings should be stripped back to a metre past the infestation in all directions and the whole area treated. However, given that dry rot attacks only wet timber, common sense should dictate that plaster need not be removed where there is no timber or any timber is dry (outside the zone of wetting that caused the outbreak). Identifying the source of water and allowing the affected timbers to dry will kill dry rot, as it is a fungus and requires water as all fungi do. This will not, however, kill any spores left behind, which will remain viable and cause the rot to return upon wetting.