Кіріспе
Басқа материалдарды біріктіретін немесе тартып ұстайтын материал немесе зат. Бірлестіргіш немесе байланыстыратын агент – басқа материалдарды механикалық, химиялық, жабысу немесе әрекеттесу арқылы біріктіретін немесе тартып ұстайтын кез келген материал немесе зат. Нақтырақ айтқанда, бірлестіргіштер – химиялық немесе физикалық процестер арқылы қатаятын және оған қосылған талшықтар, толтырғыш ұнтақтар және басқа да бөлшектерді байланыстыратын сұйық немесе қамыр тәрізді заттар. Мысалдарға желім, жабысқыш және қоюландырғыштар жатады. Механикалық бірлестіргіштердің мысалдары – қасқа құрылыстағы байланыстыратын тастар және ағаш құрылыстағы байланыстыратын балкалар.
A binder or binding agent is any material or substance that holds or draws other materials together to form a cohesive whole mechanically, chemically, by adhesion or cohesion. More narrowly, binders are liquid or dough like substances that harden by a chemical or physical process and bind fibres, filler powder and other particles added into it. Examples include glue, adhesive and thickening. Examples of mechanical binders are bond stones in masonry and tie beams in timber framing.
Жіктеу
Байлағыштар шартты түрде органикалық (битумдар, жануарлар және өсімдіктер желімдері, полимерлер) және органикалық емес (әктас, цемент, гипс, сұйық шыны және т.б.) болып жіктеледі. Олар негізгі материалдың табиғатына қарай металдық, керамикалық немесе полимерлік болуы мүмкін. Мысалы, WC Co (кескіш құралдарда қолданылатын вольфрам карбиді) қосылысында Co вольфрам карбиді бөлшектерін байланыстыратын затты құрайды. Химиялық тұрақтылығына қарай, байлағыштар қолданылу саласына сәйкес жіктеледі: гидравликалық емес (гипс, әуе цементтері, магнезия, сөндірілген әк), гидравликалық (рим цементі, портланд цементі, гидравликалық әк), қышқылға төзімді (силиций фториді цементі, кварц цементі) және автоклавтауға болатын (170-300°С, яғни 8-16 атм қысымда қатаюы мүмкін, мысалы, CaSiO3 материалдарынан тұрады).
Физикалық қасиеттері
Цемент сияқты байланыстырғыш ретінде белгіленген кейбір материалдардың қысымға төзімділігі жоғары, бірақ созылуға төзімділігі төмен, сондықтан кернеу және қиылыс күштері әсер ететін жағдайларда оларды талшықты материалмен немесе арматурамен нығайту қажет. Резина сияқты басқа байланыстырушы заттар берік және серпімді болуы мүмкін, бірақ олар қысымға да, созылуға да төзе алмайды. Шайырдан матрица және талшықтан арматура тұратын композиттік материалдарда созылу төзімділігі едәуір жақсарады. Қысым төзімділігін арттыру үшін толтырушы материал қосуға болады.
Қолданылуы
Байлаушылар пигменттерді және кейде бояулар, пастельдер және көркемдік және тұрмыстық мақсаттағы сурет салуға қолданылатын басқа материалдарды біріктіріп ұстайды. Материалдарға балауыз, зығыр майы, арабика немесе трагакант сияқты табиғи шайырлар, метил целлюлоза немесе жұмыртқа ақуызы немесе казеин сияқты ақуыздар жатады. Желім дәстүрлі түрде жануарлардың қабықтарының, сүйектерінің немесе терісінің қайнатылуы арқылы жасалады, содан кейін қатты желатин тәрізді қалдықтар сумен араластырылады. Табиғи шайыр негізіндегі байлаушылар өсімдіктерден алынған заттардан жасалады. Мүсіндер мен рельефтерді құю немесе жасау үшін сұйық байлаушыларға көбірек құрғақ зат қосылады. Тамақ дайындауда түрлі жеуге жарамды қоюлатушы заттар байлаушы ретінде қолданылады. Олардың кейбіреулері, мысалы, тапиока ұны, лактоза, сахароза, микрокристалл целлюлоза, поливинилпирролидон және әртүрлі крахмалдар фармакологияда таблеткалар жасау үшін қолданылады. Таблеткаларды біріктіретін заттарға лактоза ұнтағы, сахароза ұнтағы, тапиока крахмалы (кассава ұны) және микрокристалл целлюлоза жатады. Құрылыс саласында бетонды жасауда цемент байлаушы ретінде қолданылады. Асфальт төсемесінде битум байлаушы ретінде пайдаланылады. Дәстүрлі түрде сабан мен табиғи талшықтар балшықты нығайту үшін сабан мен шүберек құрылыстарында және кепкеннен кейін әсерінен сынып қалатын шүберек құрылыс материалында қолданылады. Қысымға төзімділігін, қаттылығын арттыру және ыдырауды азайту үшін құм қосылады. Балшықтың байланыстыру қасиеті пісірілген бұйымдарды (мысалы, қыштар мен вазалар) жасауға немесе қатты бөліктерді (мысалы, кірпіштер) біріктіруге кеңінен қолданылады. Композиттік материалдарда эпоксидті, полиэстер немесе фенол шайырлары жиі қолданылады. Көміртекті-көміртекті материалдарда пиролиз арқылы босатылатын көміртек көзі ретінде пластик немесе битумды шайыр қолданылады. Транзит, гипертуфа, қағаз бетон және петебетон құрылыстарында цемент байлаушы ретінде қолданылады. Жарылғыш заттарда балауыз немесе полиизобутилен немесе стирол-бутадиен каучугі сияқты полимерлер пластикалық жарылғыш заттар үшін байлаушы ретінде жиі қолданылады. Полимермен байланыстырылған жарылғыш заттар үшін әртүрлі синтетикалық полимерлер қолданылады. Ракета отынында полибутадиен акрилонитрил сополимері 1960-70 жылдардағы үлкен қатты отынмен жұмыс істейтін ракета отыны ретінде қолданылған. Пісіру кезінде жылумен ыдырап кететіндей етіп жасалған органикалық байлаушылар синтерлеу кезінде қолданылады.
Тарих
Классикалық әлемдегі суретшілер пигмент бөлшектерін біріктіріп, бояу жасау үшін пигментпен жұмыртқа, балауыз, бал, әк, казеин, зығыр майы немесе битум сияқты материалдарды байланыстырғыш ретінде қолданған. Жұмыртқаға негізделген темпера орта ғасырдан 16 ғасырдың басына дейін Еуропада ерекше танымал болды. Бірақ содан бері бояу үшін ең көп қолданылатын байланыстырғыш май болып табылады.