Кіріспе

Шенди немесе Шанди (شندي) – Суданның солтүстігіндегі шағын қала, Нил өзенінің оңтүстік-шығыс жағасында, Хартумнан солтүстік-шығысқа қарай 150 км қашықтықта орналасқан. Шанди сонымен қатар ежелгі Мероэ қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км жерде жатыр. Нил штатында орналасқан Шанди – Джаалин тайпасының орталығы және маңызды тарихи сауда орталығы. Батыс жағындағы негізгі елді мекені – Матамма. Баяуда шөлі арқылы өтетін маңызды дәстүрлі сауда жолы Матамманы 250 км солтүстік-батысқа қарай орналасқан Мерове және Напата қалаларымен байланыстырады. Қала – күшті судандық араб Джаалин тайпасының тарихи астанасы, оның көптеген тұрғындары осы тайпаға жатады. Бұрынғы президент Омар әл-Баширдің туған жері – Хош Баннага ауылы қаланың шетінде орналасқан.

Этимология

Шенди атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар. Бір теория бойынша, бұл атау көне нуби тілінде "ерін" деген сөзден шыққан, себебі қала Ніл өзенінің иілісінде орналасқан, бұл ерін пішініне ұқсас. Тағы бір теория бойынша, бұл атау мероит тілінде "қошқар" деген мағынаны білдіретін сөзден шыққан, өйткені бұл жер мероит кезеңінде Куш патшалығында қасиетті саналған қойлардың жайылымы болған. Бұл әл-Нақша сарайы мен әл-Баджравия аймағындағы қойлар залындағы мүсіндердің қалдықтарымен расталады. Сондай-ақ, Шенди атауы дадзю тіліндегі қойды білдіретін "Шнди/ʃn'də" сөзінен туындаған деген болжам бар. Бұл тұжырымды даджу халқының ауызша дәстүрі, олардың Шендиге көшіп келгенге дейін өзен бойында қоныстанғандығы және Кордофан мен Дарфурға батысқа жылжулары қолдайды. Тағы бір теория бойынша, атау бежа тіліндегі "Шанда" сөзінен шыққан, ол "ұзақ қыс" дегенді білдіреді. Ежелгі египеттік фараондық дереккөздерге (египет иероглифтеріне) сүйенсек, ежелгі египеттіктер акация ағаштарын атау үшін Шенди деген атауды қолданғандығы анық, ал Шенди аймағында осы ағаштардың көптеп өсетіні белгілі.

Тарих

Шэндидің бірнеше географиялық аймақтар мен тайпалық бірлестіктердің арасында орналасқандығы және сауда жолдарының торабында болуы қаланың маңызды саяси және сауда орталығына айналуына себеп болды.

Ежелгі тарих

Шенди қашаннан мекенделгені нақты белгісіз, бірақ қаланың солтүстігіндегі Шенди орта мектебі маңындағы "Ал Кавтар" қонақ үйі және оңтүстігіндегі "Шанан қамалының" шеті арасындағы аймақта соңғы төрт мың жылдан бері адамдар көшпенді тіршілік етіп келгені анық. Бұған бірнеше себеп бар: аймақтың өзенге жақын орналасуы, салыстырмалы биіктігі Нилдің маусымдық су тасқынында батқан төмендіктерден жоғары болуы, үздіксіз егін шаруашылығына қолайлы жағдайы, сондай-ақ мал жаюға және үйретуге мүмкіндік беретін шөптер мен жайылымдардың болуы. Шанан қамалындағы археологиялық қазба жұмыстары Шенди аймағында неолиттік дәуірдегі адамдардың кеңінен таралғанын көрсетті, ал қазбадан алынған археологиялық заттардың саны мен сапасы сол жерде ірі елді мекен болғанын, оның тұрғындары аймақтың табиғи ресурстарын пайдаланғанын көрсетеді.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда қала Солтүстік-Шығыс және Батыс Африкадағы маңызды сауда орталықтарының бірі болды. Осы жерден Қызыл теңізге қарай бағытталған керуен жолдары, соның ішінде қажылық керуендері Батыс Африкадан өтіп, Оңтүстік және Орталық Судан мен Абиссиния патшалықтарынан келген сауда керуендерін қарсы алды. Англиялық саяхатшы Джеймс Брюс өзінің «Нілдің бастауын табуға жасаған саяхаты» атты кітабында 1772 жылы қысқа ғана тоқтаған Шенди қаласын сипаттады. Ол Шендиді Нил өзенінің жағасында орналасқан, жеміс бақтары мен суармалы егістіктермен қоршалған, түрлі тауарларға толы базары үшін жоғары бағалады. Брюс Шендидегі апталық базардың Нубиядағы ең ірісі екенін, ол екі құрлықтағы сауда жолдарының тоғысқан жерінде орналасқанын айтты. Синар арқылы Суданның орталық және оңтүстік аймақтарынан, Абиссинияның батыс жазықтарынан, ал Мысырдан Бербер арқылы қант, ақ мақта, сары мыс, ірі қара, жылқы, араб шайыр, темекі, бал, кофе, қой және басқа да тауарлар жеткізілді. Үндістаннан дәмдеуіштер мен түрлі шөптер, ал Еуропадан әйнек бұйымдары мен тәттілер Суакин порты арқылы Қызыл теңізден келді. Брюс Шендиді Ситна есімді әйел билегенін мәлімдеді. Неміс саяхатшысы және шығыстанушы Джон Людвик Буркхардт 1814 жылы қалаға келген кездегі экономикалық және әлеуметтік жағдайын сипаттады. Кассала арқылы Суакенге жол тартқан ол 200-ден астам түйе, 150 саудагер (олардың отбасыларымен бірге), 300 құл және Йеменге арналған 30 жылқыдан тұратын сауда керуеніне қосылды. Күдік тудырмау үшін ол өзін бірнеше жыл бұрын Снар қаласына сапармен кеткен туысын іздеп, Жоғарғы Нилге баратын шағын саудагер ретінде таныстырды. Керуеннің 1814 жылдың наурыз айында жолға шығуы шешілді. Оның сөзіне қарағанда, Қуз-Раджаб арқылы Атбара өзенінің төменгі ағысына қарай шығысқа қарай жол салынған. Буркхардт өзінің жазбаларында Шенди патшасы әл Мак Мұхаммед әл Нимр Наир есімді, Жалиин тайпасының билеушісі екенін айтты. Оның әулеті Сеннардың билеуші әулетінің бір тармағы, Уад Ажиб әулеті деп аталады. Оның әкесі Жалиин тайпасынан, ал анасы Уад Ажиб әулетінен шыққан. Шенди патшасы, Бербер билеушілері сияқты, Сеннар билеушісіне адалдық серт берді. Сеннар билеушісіне жыл сайын төленетін ақша мөлшері мен екі тараптың өзара сапарларын есептемегенде, Шенди патшасы өзінің аймағында, екі күндік сапарға созылатын солтүстік шекарасында Сеннардан толық тәуелсіздікке ие болды.

Исмаил Камел-паша шайқасы

1820 жылы Осман Египетінің губернаторы, кедив Мұхаммед Әли-паша, өз патшалығының аумағын кеңейту және Мысырдан қашқан мамлюктердің қалдықтарын қуу үшін Суданға жорық жасауға шешім қабылдады. Оның әскерлері 1822 жылғы қарашада Фунж сұлтандығының астанасы Сеннарға бет алғанда Шендиге жетті. Исмаил паша Камель Шенди билеушісі Мек Нимрмен келіссөздер жүргізді. Тарихтан мәлім болғандай, Исмаил әл-Макқа зор дөңгелек көрсетті, одан көптеген мал, құлдар мен күңдерді талап етті. Ол оған: «Сенің қасыңда тұрғандай», – деп, әкесінің жанында тұрған әл-Мактың кішкентай қызына саусағымен көрсетті. Нимр пашаны өлтіруге тырысты, бірақ патшаның жанында тұрған кеңесшісі оған қорлауға жауап беру үшін тиісті уақыт күте беруге ишарат жасады. Мак Нимр бекем тұрып, паша мен оның серіктерін тойға шақырды. Той орны арамшөптер мен құрғақ шөппен қоршалып, патшаның әскерлерімен тоғысты. Ол өртеліп, паша көптеген күзетшілерімен және қызметшілерімен бірге өртте қаза тапты. Судандық тарихшы Макки Шабеиканың сөзіне қарағанда, паша өз атты әскерін Шендиден оңтүстікке қарай 32 шақырым жерде қалдырып, бірнеше серігімен, қауіпсіздік күзетімен және дәрігерімен Шендиге асықты. Жиырма мың египет фунты талап етілді. Мек Нимр талаптың ауырлығын түсініп, наразылық білдіргенде, паша оның бетіне ұзын түтінімен соқты, ал патша қорлауға қылышпен жауап беруге дайын болды, бірақ патшаның кеңесшісі оған қолмен ишарат жасады, ал басқа бір деректе ол оған Башарин диалектісімен кек алуды кейінге қалдыруды өтінді. Мұхаммед Әли-пашаның ұлының қазасына реакциясы қатты болды, ол күйеу баласы Мұхаммед Бей Әл Дафтадарға Кордофаннан оралып, 1823 жылы Шенди қаласын қиратып, тәртіптік науқан жүргізуге бұйрық берді. Әл-Мак Нимр қаладан оңтүстікке қарай Сеннар және Абиссиния шекарасына қарай көшіп, онда қоныстанды, ал оның ізбасарлары Шендидегі Әл-Матманың құрметіне Әл-Матумма деп аталатын қала құрды. Шенди он тоғызыншы ғасырдың соңына дейін басып алушылар үшін белгісіз ауыл болып қалды, ал оның базары солтүстікке, сол кездегі түрік-египеттік биліктің астанасы Хартумға көшті. Қаланың экономикалық маңызы жойылды және ауыл шаруашылығы өнімдері ауыл тұрғындарын азықтандыруға жеткіліксіз болды. Неміс саяхатшысы Альфред Брим өзінің «Солтүстік-Шығыс Африкадан саяхат жоспарлары» атты кітабында Нилдің сол жағалауында орналасқан Матма қаласын Жаңа Шендидің жалғасы ретінде сипаттап, оның алтынға, күміске және былғары өңдеуге бай екенін айтты.

Климат

Шендиде ыстық шөлді климат (Köppen: BWh) басылады, ол жоғары температуралармен және өте аз жауын-шашынмен сипатталады. Жаздар ұзақ және қатты ыстық болады, маусым айында ең жоғары температура тіркеледі, ал қыстар өте жылы болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері өте аз, 0,6 миллиметрадан да кем, және сирек нөсерлер жаздың соңында шоғырланады. Ауаның ылғалдылығы жыл бойы төмен деңгейде сақталады. Шендиде күн көп, жылдық жалпы саны 3000 сағаттан аспайды.

Өнеркәсіптік сектор

Шенди өнеркәсібі ерте заманнан бері белгілі және бірнеше сала бар, олардың ең маңыздысы және ең көнесі – иіріп тоқу өнеркәсібі. Онда Суданда салынған ең алғашқы тоқыма фабрикаларының бірі саналатын тоқыма фабрикасы орналасқан. Сонымен қатар, сабын зауыты да бар. Жақында бірнеше зауыттар ашылды, олардың ішінде Шенди қаласын және астананы өніммен қамтамасыз ететін Файет сүт зауыты, сондай-ақ Атбара және Дамер қалаларына да қызмет көрсетеді. Шенди қаласының батысында Rawabi зауыты да құрылды.

Инфрақұрылым

Қала ішінде жолдар салына бастады. Қаладағы теміржол стансасы енді жолаушылар тасымалына қолданылмайды, бірақ жүк пойыздары бұл жолдарды пайдалануын жалғастыруда. Жергілікті таксилер мен автобустар қолжетімді. Ұялы телефон байланысы қала ішінде, көршілес Аль Мисиктаб және Аль Маттамах қалаларында, шеткері ауылдарда және солтүстікке қарайғы ежелгі Мероиттік пирамидаларында бар. Интернетке қосылу тек қаламен ғана шектеледі.

Мекемелер

Қала мен жергілікті ауылдарда мектептер орналасқан. Қала ішінде ЮНЕСКО қаржылаған орталық шетел тілдері мен ақпараттық технологияларды дамыту үшін жұмыс істейді. Шэнди университеті – 1994 жылы құрылған мемлекеттік университет. Бұл университет Суданның барлық аймандарынан студенттерді шақырады.