Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Метеориттік темір – Жерде пайда болғаннан бері емес, метеориттен пайда болған темір.
Iron originating from a meteorite rather than from the Earth since formation
Метеориттік темір, кейде метеориттік темір деп те аталады, – метеориттерде кездесетін және темір мен никель элементтерінен, негізінен камацит және таенит минералды фазалары түрінде құралған, ерте ғаламдағы протопланеталық дискінің қалдығы. Метеориттік темір темір метеориттерінің көп бөлігін құрайды, бірақ басқа метеориттерде де табылады. Жердегі аз мөлшердегі тельурлық темірден басқа, метеориттік темір – Жер бетінде темір элементінің табиғи түрде кездесетін жалғыз металл түрі (кен түрінде емес, металл түрінде).
Meteoric iron, sometimes meteoritic iron, is a native metal and early universe protoplanetary disk remnant found in meteorites and made from the elements iron and nickel, mainly in the form of the mineral phases kamacite and taenite. Meteoric iron makes up the bulk of iron meteorites but is also found in other meteorites. Apart from minor amounts of telluric iron, meteoric iron is the only naturally occurring native metal of the element iron (in metallic form rather than in an ore) on the Earth's surface.
Минералогия
Метеориттік темірдің көп бөлігі таенит пен камациттен тұрады. Таенит – бетке ортайтын кубикалық, ал камацит – денеге ортайтын кубикалық темір-никель қорытпасы. Метеориттік темірді жер бетіндегі темірден оның микроқұрылысы және, мүмкін, химиялық құрамы арқылы ажыратуға болады, себебі метеориттік темірде никельдің мөлшері көп, ал көміртек мөлшері аз. + Метеориттік темір минералдық фазаларына шолу Минерал Формула Никель (массалық % Ni) Кристалдық құрылым Ескертулер мен сілтемелер Антитаенит γТөмен спин (Ni,Fe) 20–40 Бетке ортайтын кубикалық IMA тек таенит түрі ретінде бекітті Камацит α(Fe,Ni); Fe0+0.9Ni0.1 5–10 Денеге ортайтын кубикалық Ферритпен ұқсас құрылым Таенит γ(Ni,Fe) 20–65 Бетке ортайтын кубикалық Аустенитпен ұқсас құрылым Тетратаенит (FeNi) 48–57 Тетрагональді
The bulk of meteoric iron consists of taenite and kamacite. Taenite is a face centered cubic and kamacite a body centered cubic iron nickel alloy. Meteoric iron can be distinguished from telluric iron by its microstructure and perhaps by its chemical composition also, since meteoritic iron contains more nickel and less carbon. + Overview over meteoric iron mineral phases Mineral Formula Nickel (Mass % Ni) Crystal structure Notes & references Antitaenite γLow Spin (Ni,Fe) 20–40 face centered cubic Only approved as a variety of taenite by the IMA Kamacite α (Fe,Ni); Fe0+0.9Ni0.1 5–10 body centered cubic Same structure as ferrite Taenite γ (Ni,Fe) 20–65 face centered cubic Same structure as austenite Tetrataenite (FeNi) 48–57 tetragonal
Құрылыстар
Метеориттік темір бірнеше түрлі құрылымдарды қалыптастырады, оларды жылтырату арқылы немесе метеориттердің жұқа тілімдерінде көруге болады. Видманштеттен өрнегі метеориттік темір салқындағанда және камацит таениттен жалақтар түрінде бөлінгенде пайда болады. Плессит – Видманштеттен өрнегінің жалақтары арасындағы екі минералдың ұсақ түйірлі араласуы. Нейман сызықтары – соқтығысқа байланысты деформация нәтижесінде камацит кристалдарында пайда болатын жіңішке сызықтар.
Meteoric iron forms a few different structures that can be seen by etching or in thin sections of meteorites. The Widmanstätten pattern forms when meteoric iron cools and kamacite is exsolved from taenite in the form of lamellas. Plessite is a more fine grained intergrowth of the two minerals in between the lamella of the Widmanstätten pattern. Neumann lines are fine lines running through kamacite crystals that form through impact related deformation.
Мәдени және тарихи қолданысы
Темір балқыту технологиясы пайда болғанға дейін, жер бетінде кездесетін аз мөлшердегі темірден басқа, метеориттік темір ғана темір металлының көзі болатын. Темір дәуірі басталмас бұрын метеориттік темірден мәдени заттар, құралдар және қару-жарақ жасалған.
Before the advent of iron smelting, meteoric iron was the only source of iron metal apart from minor amounts of telluric iron. Meteoric iron was already used before the beginning of the Iron Age to make cultural objects, tools and weapons.
Қола дәуірі
Көптеген бронза дәуірінен табылған темір өнімдері метеориттік екені расталған. Шамамен 3200 ж.б.д. датирланған Герзе темір моншақтарының геохимиялық талдауы, никельдің темір мен кобальтқа қатынасына сүйене отырып, темірдің метеориттік шығу тегін көрсетеді. Шамамен 2500 ж.б.д. датирланған Алака-Хөйүктен табылған темір қанжар геохимиялық талдау арқылы метеориттік екені анықталды. Шамамен 900 ж.б.д. датирланған Швейцарияның Мёригенінен табылған темір жебе ұшы метеориттік шығу тегімен расталды.
Many examples of iron working from the Bronze Age have been confirmed to be meteoritic in origin. Dated to around 3200 BC, geochemical analysis of the Gerzeh iron beads, based on the ratio of nickel to iron and cobalt, confirms that the iron was meteoritic in origin. Dated to around 2500 BC, an iron dagger from Alaca Höyük was confirmed to be meteoritic in origin through geochemical analysis. Dated to around 900 BC, an iron arrowhead from Mörigen in Switzerland was confirmed to be meteoritic in origin.
Америка
Инуиттер Кейп-Йорк метеоритінен найза ұштарын жасаған.
The Inuit used parts of the Cape York meteorite to make lance heads.
Африка
Гибеон метеоритінің сынықтарын Намибияның нама халқы ғасырлар бойы пайдаланған.
Fragments from the Gibeon meteorite were used for centuries by the Nama people of Namibia.
Азия
Тибетте әр түрлі заттар жасау үшін метеориттер қолданылғаны туралы хабарлар бар (Тохчаны қараңыз). "Iron Man" – Тибет буддасының Vaiśravaṇa статуясы деп есептелетін мүсін, атакситтік метеориттен қашалған болуы мүмкін. Оның Чинга метеоритінің фрагментінен жасалғаны жөнінде де болжам бар. Металлургияның пайда болуына дейін де, метеориттік темір технология жетілмеген немесе металл тапшы болған аймақтарда қолданылған. 1854 жыл шамасында Кранборн метеоритінен жылқының шоқпары жасалған. Бүгінде метеориттік темірден арнайы әшекейлер мен пышақтар жасалады, бірақ оның басым бөлігі зерттеу, оқу-ағарту және коллекциялау мақсатында пайдаланылады.
There are reports of the use of meteorites for manufacture of various items in Tibet (see Thokcha). The Iron Man, a purported Tibetan Buddhist statue of Vaiśravaṇa, was likely carved from an ataxite meteorite. It has been speculated that it may be made from a fragment of the Chinga meteorite. Even after the invention of smelting, meteoric iron was sometimes used where this technology was not available or metal was scarce. A piece of the Cranbourne meteorite was made into a horseshoe around 1854. Today meteoritic iron is used in niche jewellery and knife production, but most of it is used for research, educational or collecting purposes.
Атмосфералық құбылыстар
Метеориттік темір Жер атмосферасына да әсер етеді. Метеориттер атмосфера арқылы түсетін кезде, сыртқы қабаттары буланып кетеді. Метеориттік булану – жоғарғы атмосферадағы көптеген элементтердің бастауы. Метеориттік темір буланып келе жатқанда, ол озонмен (O3) реакцияласып, FeO түзейтін бос темір атомын құрайды. Бұл FeO жоғарғы атмосфера спектріндегі қызғылт сары спектрлік сызықтардың себебі болуы мүмкін.
Meteoric iron also has an effect on the Earth's atmosphere. When meteorites descend through the atmosphere, outer parts are ablated. Meteoric ablation is the source of many elements in the upper atmosphere. When meteoric iron is ablated, it forms a free iron atom that can react with ozone (O3) to form FeO. This FeO may be the source of the orange spectrographic bands in the spectrum of the upper atmosphere.