Кіріспе
Берлингтон – АҚШ-тың Айова штатындағы Дес-Мойн округінің орталығы және округ орталығы. 2020 жылғы халық санауы бойынша халық саны 23 982 адамды құрады, бұл 2000 жылғы 26 839 адамнан азайған. Берлингтон – Батыс Берлингтон және Миддлтаун (Айова штаты), сондай-ақ Галфпорт (Иллинойс штаты) қалаларын қамтитын микрополитен аймағының орталығы. Берлингтон – әлемдегі ең қисық көше, Ялан аллеясының туған жері.
Тарих
Еуропалықтар қоныстанғанға дейін бұл аймақ сак және фокс тайпалары үшін бейтарап аймақ болған, олар оны Шокуокуон (Шок ко кон) деп атаған, яғни Флинт таулары. 1803 жылы президент Томас Джефферсон Луизиананы сатып алу картасын жасау үшін екі саяхатшылар тобын ұйымдастырды. Льюис пен Кларк экспедициясы Миссури өзенімен, ал лейтенант Зебулон Пайк Миссисипи өзенімен жүрді. 1805 жылы Пайк Берлингтонның төменгі жартасына қонды және Айова жеріне алғаш рет АҚШ туын көтерді, сондай-ақ форт салуды ұсынды. Ұсынысқа назар аударылмады. 1829 жылы Джон Джейкоб Астордың «Американ Фур Компани» осы аймақта бекет құрды. 1833 жылы, Black Hawk сатып алынғаннан кейін қоныстану басталды, Сэмюэл (немесе Симпсон) Уайт, Амзи Дулитл және Мортон М. Маккарвер Үлкен аралдан Миссисипи өзенін кесіп өтіп, жерді иеленді. 1875 жылы А.Т. Андреас жазғандай, Уайт сол жерде үй салды, кейіннен ол Корт және Хай көшелері арасындағы Фронт-стрит болып жоспарланды. Андреас Уайт пен Дулитлді өздерінің қонысының Ромулы мен Ремусы деп атады, Римді құрған мифтік батырларға теңеп, төбелермен қоршалған қала. Бірнеше аптадан кейін Уильям Р. Росс оларға қосылып, жалпы дүкен ашты. Қараша және желтоқсан айларында ол Уайт пен Дулитл үшін қонысты зерттеді. 1834 жылдың көктемінде олар Джон Грейге, әйелі Элиза Джейнмен бірге алғашқы жерді сатып алған Джон Грейге, қаланың атын 50 долларға өзгертуге рұқсат берді. Грей оны Вермонттағы туған қаласының құрметіне Берлингтон деп атады. Грейлердің қызы Әбигейл сол жылы Берлингтонда дүниеге келді, Айова жерінде туған алғашқы еуропалық американдық қоныстанушы бала. 1837 жылы Берлингтон Висконсин территориясының екінші аймақтық астанасы болып тағайындалды. Келесі жылы Айова территориясы құрылды, ал Берлингтон оның алғашқы аймақтық астанасы болды. Үкімет өз жұмысын жүргізу үшін Айовадағы алғашқы методистік шіркеуді («Ескі Сион», қазіргі Үшінші және Вашингтон көшелерінің жанында орналасқан) пайдаланды. Шіркеудің және ертедегі аймақтық үкіметтің орнын еске салатын тарихи белгі орнатылған. 1849 жылдың 22 мамырында майор Уильям Уильямс Берлингтонға сапар шегіп, өзінің күнделігінде қысқаша сипаттама жазып қалдырды: Бұл қала бастапқыда Флинт Хилл деп аталған, ал үнділер оны Шокуокон, Флинт немесе Рок Хилл деп атаған. Бұл қала Миссисипи өзенінің батыс жағында әдемі орналасқан, өте маңызды сауда орталығы. Қала жақсы салынған, үйлер жақсы, көбінесе әдемі, кірпіштен салынған. Тастың биік жерлерінде көптеген әдемі үйлер орналасқан. Тұрғындары 3000-3500-ге жуық. Айова территориясы құрылғаннан кейін үкіметтің алғашқы орны болды. Өзеннен қаланың көрінісі өте әдемі. Қаланың негізгі бөлігі амфитеатр сияқты, төңіректі төбелермен, әдемі ғимараттармен және айналасындағы биік үйлермен. Берлингтонның орналасқан жерінен оның әрқашан маңызды сауда орталығы болары анық. Қала қазіргі заманғы стильде салынған, халқы білімді. Өзеннің ені 3/4 мильден асады, және пароходтар үнемі осы және Иллинойс жағалауы арасында жүреді. 1885 жылдың сәуір айында экономист Генри Джордж «Кедейліктің қылмысы» деген тақырыпта сөз сөйледі, ол жер салығынан төленетін азаматтарға дивиденд төлеуді жақтады. Айованың «Аққу көзі штаты» деген лақап аты Берлингтоннан бастау алады. Сотник Дэвид Рорердің ұсынысы бойынша баспагер Джеймс Г. Эдвардс «Айова Патриот» газетінің атын өзінің досы, бас қазбасшы Қара қазбасшының құрметіне «Аққу көзі» және «Айова Патриот» деп өзгертті. Рорер бұл есімді Джеймс Фенимор Купердің «Соңғы мохикандар» романында тапқан, бірақ Эдвардс «кем дегенде ескі басшының есімін ұмытудан сақтау үшін» лақап есімді ұсынды. Берлингтон булы кемелер дәуірінде қарқынды өзен порты және Чикаго, Берлингтон және Куинси темір жолының орталық қаласы болды. «Бёрлингтон жолы» (1848-1970) Бурлингтон Солтүстік темір жолына (1970-1996) қосылды, ол өз кезегінде BNSF темір жолына (1997-қазіргі) бірікті. «Бёрлингтон» атауы АҚШ-тың ең ірі темір жолдарының біріне берілген. BNSF-тің негізгі шығыс-батыс желілерінің бірі, Оттумава бөлімшесі, әлі күнге дейін Миссисипиді Берлингтоннан өтеді. 1970 жылы қоғамда халықтың саны ең көп болды. ХХ ғасырдың соңында сауда халықты қала маңындағы қалаларға көшіру арқылы кеңейді. Беннер шайын сатып алғаннан кейін, Алди 1976 жылы АҚШ-та өзінің алғашқы дүкенін Берлингтонда ашты. 1977 жылы жақын маңдағы Батыс Берлингтон қаласында Westland Mall ашылды.
This town [was] originally called Flint Hill the Indian name was Shoquokon, Flint or Rock Hill. [It is] beautifully elevated, situated on the west side of the Mississippi River, a place of very considerable business. The town is very well built. Houses are good, generally taste[ful], brick dwellings. A great many handsome residences on the more elevated parts of the bluff. The number of inhabitants between 3,000 and 3,500. Was the first seat of government after the formation of the Territory of Iowa. The view of the city is extremely picturesque from the river. The main part of the city is situated like an amphitheater formed by the surrounding hills, beautiful buildings and private residences on the eminences around. From the location of Burlington it must always be a place of considerable trade. The city is well built [in the] modern style, a very intelligent population The river here is over 3/4 of mile wide and steam ferry boats constantly plying between this and the Illinois shore.|Maj. William Williams
In April 1885, economist Henry George gave a speech titled "The Crime of Poverty" at the Burlington Knights of Labor local advocating for a citizen's dividend paid for by a land value tax. Iowa's nickname, "The Hawkeye State," has its roots in Burlington. At Judge David Rorer's suggestion, publisher James G. Edwards changed The Iowa Patriot newspaper's name to The Hawk Eye and Iowa Patriot in tribute to his friend, Chief Black Hawk. Rorer is said to have found the name in James Fenimore Cooper's The Last of the Mohicans, but Edwards proposed the nickname to " rescue from oblivion a momento , at least of the name of the old chief." Burlington was a bustling river port in the steamboat era and a central city to the Chicago, Burlington and Quincy Railroad. The "Burlington Route" (1848–1970) merged into the Burlington Northern Railroad (1970–1996), which in turn merged into the BNSF Railway (1997–present). The "Burlington" name has been given to one of the United States' largest railroads. One of BNSF's main east west lines, the Ottumwa subdivision, still crosses the Mississippi at Burlington. In 1970, the community had its highest ever population. In the late twentieth century, retail expanded with suburbanization of the population. After purchasing Benner Tea, Aldi opened its first store in the United States at Burlington in 1976. Westland Mall opened in nearby West Burlington in 1977.
География
АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 15,24 шаршы миль (39 км²) құрайды, оның ішінде 14,48 шаршы миль (38 км²) құрлық және 0,76 шаршы миль (2 км²) су алабын құрайды.
2000 жылғы халық санағы
2000 жылғы халық санауы бойынша қалада 26 839 адам, 11 102 үй шаруашылығы және 7 105 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 11 985 тұрғын үйден тұрады, орташа тығыздығы көрсетілген. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 86,6% ақ нәсілді, 10,0% афроамерикалық, 0,33% американдық үндістер, 0,66% азиялық, 0,04% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 0,90% басқа нәсілдер және 1,43% екі немесе одан көп нәсілге жататын азаматтар. Кез келген нәсілге жататын халықтың 2,06% -ы испаниялық немесе латын американдықтарды құрады. 11 102 үй шаруашылығының ішінде 29,2% -ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрады, 48,2% -ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 12,0% -ы күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 36,0% -ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылығының 31,0% жеке адамдардан тұрады, ал 14,0% -ында 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз адамдар тұрады. Үй шаруашылығының орташа мүше саны 2,36, ал отбасының орташа мүше саны 4,94 адамды құрады. Жас бойынша бөлінісі: 18 жасқа дейінгілер – 24,5%, 18-24 жас аралығындағылар – 8,9%, 25-44 жас аралығындағылар – 26,7%, 45-64 жас аралығындағылар – 22,7%, ал 65 жасқа жоғары жастағылар – 17,2%. Орташа жас 38 жасқа тең. Әр 100 әйелге 90,9 еркек шақ келеді. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 87,2 еркек шақ келеді. Қаладағы үй шаруашылығының орташа табысы 33 770 доллар, ал отбасының орташа табысы 40 912 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 33 238 доллар, ал әйелдердің 23 003 долларға тең. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 19 450 доллар. Отбасылардың 10,0% және халықтың 12,6% -ы кедейлік шегінен төмен жатыр, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 20,9% және 65 жастан асқандардың 8,9% -ы.
Экономика
Берлингтонның тамыры көлік және өндіріс салаларында жатыр. Өндіріс орналасқан зауыттар аймақтағы ең ірі жұмыс берушілердің қатарында, оның ішінде American Ordnance LLC, Case Corporation, ABB (бұрынғы General Electric), Champion Spark Plugs, Shearer's Foods және Winegard Company сияқты компаниялар бар. Аймақтағы ең ірі жұмыс беруші – Great River Medical Center. Берлингтонның ең көне кәсіпорындарының бірі – Мюррей фабрикасы (қазір Murray Turbomachinery, Dresser Rand компаниясына тиесілі), ол 1900 жылдан бері Берлингтонда жұмыс істеп келеді. Жергілікті теміржол желісімен бөлінген Central Street және Washington Street көшелеріндегі бастапқы ғимарат жақында сөйілді. Тағы бір ұзақ жылдар бойы жұмыс істеген кәсіпорын – Case Corporation, ол 1937 жылдан бері Миссисипи өзенінен шамамен 400 метр (бір төрттен бір миль) қашықтықтағы Des Moines Avenue даңғылында орналасқан. Алғашқы экскаваторлар 1957 жылы Берлингтон зауытында конвейерден түсті, және қазір ол АҚШ-та Case жүк көтергіш/экскаваторын шығаратын жалғыз зауыт болып табылады, соның арқасында Берлингтонға «Дүниежүзінің экскаватор астанасы» деген лақап ат берілді. Case қазір итальяндық CNH Industrial холдинг тобының бөлімшесі. Des Moines Register газетінің мәліметінше, Case компаниясындағы жұмыспен қамту 1980 жылдары ең жоғары деңгейге жеткен, содан кейін «1990-шы және 2000-шы жылдардың басында Case сатып алулар мен ерте зейнеткерлікке шығу науқанын бастағаннан кейін, 2004 жылы профсоюзбен келісімшартты тоқтатып» төмендеді. Бірақ 2010 жылдың мамырында газет Case компаниясы «2012 жылдың көктемінде жүгері жинаушылардың басын құрайтын жаңа желі ашатынын» және 2013 жылдың ортасына қарай 200-ден астам жаңа жұмыс орны ашатынын хабарлады. Соңғы жылдары бірнеше кәсіпорын аймақтан кетіп қалды немесе басқа жерге көшті. Олардың қатарында көлік аккумуляторларын шығаратын Exide, Case Corporation компаниясының американдық құрылыс техникасындағы басты бәсекелесі CAT және кеңсе жиһаздарын шығаратын Lehigh Leopold компаниялары бар. Бұл қала маңындағы бірнеше бұрынғы өндіріс орындарын бос қалдырды, бірақ басқа кәсіпорындар олардың орнына көшіп келді: автокөлік қауіпсіздік шыныларын жасаушы PPG бұрынғы CAT зауытына, ал қойма бұрынғы Leopold ғимаратына көшті. 2012 жылдың наурыз айында Des Moines Register газеті «Бұл жердегі жұмыссыздық деңгейі 7,6 пайызды құрайды, ал штат бойынша орташа көрсеткіш 5,4 пайызды құрайды» деп хабарлады.
Бёрлингтон қаласының орталығы
Қала орталығы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енген бірнеше ғимараттарды қамтиды, олардың ішінде Берлингтон пәтерлері (Берлингтон қонақ үйі деп тізімделген), Берлингтон теміржол депосы, Де-Мойн округінің соты, Берлингтон өрт сөндіру бөлімінің бас станциясы, Берлингтон порты ғимараты, Мемориалдық аудитория, Ривер Парк Плейс (Берлингтон Мерси ауруханасы ретінде), бұрынғы Берлингтон полиция бөлімінің ғимараты бар. Бұл жер ең алдымен АҚШ-тағы ең қисық көше – Snake Alley көшесімен танымал. (Берлингтон қағаз компаниясы ретінде), Капитолий театры, Бірінші қауымдық шіркеу, Сент-Пол католик шіркеуі және тағы да басқалары да бар. Қала орталығының көрінісіндегі ерекшелік – бірнеше шіркеу мұнаралары.
Спорт
Берлингтон – Берлингтон Биз бейсбол командасының туған жері, бұл команда Колледж жазғы бейсбол лигасы – Проспект лигасының мүшесі. Бұрынғыда, 2020 жылғы маусымнан кейін Үлкен бейсбол лигасының кіші лигаларын қайта ұйымдастыруға дейін, олар Кіші бейсбол лигасының А класы Орта батыс лигасының құрамында болды. "The Bees" командасы Community Field стадионында ойнайды, ол 2005 жылы кең ауқымды жөндеуден өтті. Берлингтонда "Жылан аллеясы" жарысы өтеді, ол Орта батыстағы ең қиын жарыстардың бірі саналады. Жыл сайынғы бұл жарыс 15 блоктан тұратын трассада өткізіледі, мұнда биіктік 555 футтен 678 футқа дейін өзгереді. Трасса қала көшелерінде, көбінесе орталық сауда аймағында орналасқан. Бір блокқа созылатын көтеріліс тарихи кірпіштен салынған Snake Alley көшесінде жатыр. 276 фут ұзындығы бар Snake Alley көшесінде 60 фут көтерілу кезінде бес серпіліс бар. Осы бір блоктағы орташа еңіс 12,5 пайызды құрайды. Берлингтон екі рет RAGBRAI жарысының мәресі болған, бұл жыл сайынғы велосипедпен жасалатын саяхат, ол Айова штатының батысындағы Миссури өзенінен басталып, шығысындағы Миссисипи өзенінде аяқталады. Берлингтон сонымен қатар Берлингтон орта мектебі мен Нотр-Дам орта мектебінің спорт командаларына да үйі. Аймақта Оңтүстік-Шығыс қоғамдық колледжінің спорт командалары да бар, олар сәтті тарихқа ие, оның ішінде үш ерлер баскетбол командасы ұлттық чемпионаттарды жеңіп алған. Бұл аймақта тұратын көптеген адамдар Сент-Луис, Миссури штатының спорт командаларын жақтайды, бұл Айова штатының басқа аймақтарынан ерекшеленеді, онда басқа спорт командаларына қолдау көрсетіледі. Берлингтон мектеп округінде бес бастауыш мектеп бар: Солтүстік Хилл, Саннисайд, Граймс, Корсе және Блэк Хок. Олардың барлығы жаңа ғимараттар немесе жақында толыққанды жөндеуден өткен, ең жаңасы – Солтүстік Хилл бастауыш мектебі 2009 жылы алғашқы оқушыларын қабылдады. Мектеп округінде 40 жылдан астам мерзімді бастауыш мектеп ғимараты жоқ. Округте екі орта мектеп бар: Эдвард Стоун және Алдо Леопольд. 2010–11 оқу жылынан бастап Оук-стрит орта мектебіне қатысқан оқушылар Алдо Леопольд орта мектебіне (эколог және қоршаған ортаны қорғаушы Алдо Леопольдтың құрметіне аталған, ол Берлингтонның бұрынғы тұрғыны және "A Sand County Almanac" кітабының авторы) оқуға баруын бастады. Жаңа мектеп ғимараты Саннисайд және Рузвельт даңғылдарының қиылысына жақын орналасқан. Эдвард Стоун, 2012–13 оқу жылының басында ашылған, Лоренс Драйв және Мейсон Роуд бұрышына жақын орналасқан. Орта мектеп бұрынғы JPL басшысы және Берлингтоннан білім алған доктор Эдвард Стоунның құрметіне аталған. Бұл ғимарат 1960 жылдардың ортасынан бері жүйеде болған Джеймс Мэдисон орта мектебінің ғимаратын алмастырды. Бұл екі жаңа орта мектеп 2005 жылы өртенген үшінші ғимарат – Хорас Маннның орнын толтыру үшін салынған. Берлингтон қауымдастығының орта мектебі 1968 жылы салынды және келесі жылы ашылды, ал бірінші түлектер тобы 1970 жылдың маусымында бітірді. Осыған дейін орта мектеп оқушылары орталық бизнес ауданына жақын орналасқан бұрынғы Аполлон орта мектебінің ғимаратында білім алды; ғимарат әлі де тұр және бір кезде Берлингтон баламалы орта мектебі ретінде қызмет етті, бірақ 1996 жылдан бері бос тұр. Нотр-Дам орта мектебі мен бастауыш мектептер Берлингтон орта мектебіне жақын ғимаратты иеленеді. Great River Christian Schools 426 Harrison St. мекенжайында орналасқан ескі Prospect Hill бастауыш мектебінің ғимаратын пайдаланады. Бір кезде Перкинс паркінің шетінде Хорас Манн есімді үшінші орта мектеп ғимараты болған, бұл ғимарат 2005 жылы өртеніп, кейіннен қиратылды. Мектеп округінің кеңсесі Батыс даңғылы мен Уайт-стриттің бұрышында, бір кезде темір жол магнаты Чарльз Эллиот Перкинске тиесілі болған үлкен сарайда орналасқан, және ақ түсті фасадына байланысты "Ақ үй" деп аталды. Бастапқы жоғары мектеп ғимараты (қазіргі уақытта мектеп округінің техникалық қызмет көрсету шеберханалары ретінде пайдаланылады) Миссисипи өзенінің батысына салынған алғашқы жоғары мектеп ретінде танымал. Берлингтонға сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс қоғамдық колледжі қызмет көрсетеді. Берлингтон қалалық кітапханасы қауымдастыққа қызмет етеді.
Жолдар
Қала АҚШ-тың 34-ші бағытымен және АҚШ-тың 61-ші бағытымен байланысты, 34-ші бағыт қаланы екіге бөліп өтетін тас жол. Айова штаттарының 99 және 406 бағыттары 2003 жылы жабылуға дейін қалаға қызмет көрсеткен. Қазіргі таңда екеуі де округтік жолдар ретінде сақталған.
Транзит
Бёрлингтон қалалық көлік қызметі (B.U.S.) – Бёрлингтон қаласына тиесілі және оны басқаратын көлік жүйесі. Маршруттар Бёрлингтон қаласының дерлік барлық аудандарына қызмет көрсетеді, және тұрғындардың шамамен 90% автобус маршрутынан үш блоктан аспайтын қашықтықта тұрады. Burlington Trailways Батыс Бёрлингтон торабынан күнделікті қалааралық автобус тасымалдау қызметін ұсынады.
Темір жол қызметі
Амтрак, ұлттық жолаушылар теміржол жүйесі, Бурлингтон қаласына қызмет көрсетеді. Калифорниялық Зефир пойзы Чикаго, Иллинойс пен Сан-Франциско шығанағының ар жағында орналасқан Эмеривилл, Калифорния арасында күн сайын екі бағытта да қатынайды. Ескі Бурлингтон және Миссури өзені жолаушылар теміржол станциясы жақын жерде сақталған және NRHP тізіміне енген.
Әуежай
Оңтүстік-шығыс Айова аймақтық әуежайы (IATA коды BRL) қала орталығынан оңтүстікке қарай шамамен бес миль жерде орналасқан. Аймақтың ірі халықаралық әуежайы – Quad City халықаралық әуежайы, қаладан солтүстікке қарай шамамен 70 миль жерде, Иллинойс штатының Молин қаласында орналасқан.