Кіріспе

Көп мақсатты стадион, Малайзияның Куала-Лумпур қаласында

Тәуелсіздік стадионы немесе Мердека стадионы – Малайзияның Куала-Лумпур қаласында орналасқан стадион. Ол 1957 жылғы 31 тамызда Малайя Федерациясының тәуелсіздігін ресми түрде жариялаған орын ретінде танымал. Стадион сондай-ақ 1963 жылғы 16 қыркүйекте Малайзияның жариялануына куә болған. Қазіргі уақытта "Пермодалан Насиональ Берхад" (PNB) компаниясына тиесілі, стадионда төменгі және жоғарғы террасалар бар, жалпы сыйымдылығы 25 000 адамды құрайды. Онда 14 туннель кіреберіс, жабық трибуна, 50 турникет және 4 жарық мұнарасы орналасқан. Стадионды Малайзияның бірінші премьер-министрі Тунку Абдул Рахманның тапсырмасымен американдық архитектор Стэнли Жевкс жобалаған. Салынысы аяқталғаннан кейін стадион әлемдегі ең биік алдын ала керілген жарық мұнаралары мен ең ірі консольді шатырлар бойынша рекордты иеленді. Стадион аяқталған кезде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең үлкен стадион болып саналды. 1975 жылы стадионда Пәкістан мен Үндістан командалары арасындағы хоккейден әлем чемпионатының финалы өтті. Қазіргі уақытта стадион ұлттық мұра ескерткіші болып табылады. 2008 жылы Тәуелсіздік стадионы мәдени маңызы және бірегей тәуелсіздік жариялау оқиғасын бейнелегендігі үшін ЮНЕСКО Азия-Тынық мұхиты аймағындағы мұраны сақтаудағы үздік жетістіктері үшін сыйлыққа ие болды.

Өмірбаян

1930 жылдан бері Селангор футбол қауымдастығы, көбінесе Селангор ФК деп аталатын, үкіметтен кәсіби футбол стадионы салынсын деп талап етіп келді. Бұл өтініш ескерілмеді, себебі сол кезде Jalan Ampang көшесінде MAHA (Малайя аграрлық-бақшалық қауымдастығы) бірлестігімен салынысқан Селангор ФК-ның алғашқы стадионы – MAHA стадионы әлі де болды. Дегенмен, Екінші дүниежүзілік соғыста MAHA стадионы жапон әскерімен қиратылды. Соғыстан кейін Селангор футбол қауымдастығы мен Малайя футбол федерациясы (FAM) жаңа стадион алу үшін күш-жігерін күшейтті, өйткені Jalan Ampang-тегі MAHA стадионы енді пайдалануға жарамсыз болды. 1951 жылы Тунку Абдул Рахман екі қауымдастықтың президенті болып сайланғаннан кейін, екеуі де бірінші сыныпты стадион салынсын деп күресті. 1952 жылы Куала-Лумпур қалалық комиссарлары ұсынысты зерттеу үшін арнайы комиссия құрды және үш айдан кейін баяндама жарияланды. Бұл мәселе бойынша, Тункуның өзі де, бірнеше ұсыныстар Федералды заң шығару кеңесіне ұсынылды, бірақ кеңес оларды мақұлдамады. Малайядағы алғашқы жалпы сайлауда Альянс партиясы жеңіске жеткеннен кейін, енді бас министр болған Тунку стадион салу мүмкіндігін зерттеу үшін Э.М. Макдональд басқаратын кеңесші комитет құрды. 1956 жылдың 4 маусымында үкіметке барлығы 160 жобалық ұсыныс табыс етілді. 1956 жылдың 2 мамырында Тунку мен Макдональд стадион үшін қолайлы жер іздеуді бастады. Стадион мұнарасында тұрған Тунку Коронация паркіне жақын жаттығу жасап жатқан бірнеше спортшыларды көріп: «Сендерше, бұл жер Мердека стадионы үшін өте қолайлы орын болмас па?» деп сұрады. Макдональд болашақта туындауы мүмкін көлік кептелістерінен алаңдаса да, Тунку бұл елдің алғашқы стадионы үшін тамаша орын екенін айтты. Бұл жер бұрынғыда қытай зираты болған, кейіннен 1921 жылдан бері тасталып қалған Куала-Лумпурдың ең көне гольф алаңына айналды. Кейіннен, Джордж VI Ұлыбритания патшасы болып таққа отырғанда, бұл жер «Коронация паркі» деп аталды. Осы жерге стадион салу туралы шешім қабылдамас бұрын, Малайзия Корольдік полициясы осы жерде бірнеше үйлер салуды жоспарлаған. Жердің тегіс болмауы құрылыс жұмыстарын бастамас бұрын қазба жұмыстарын жүргізуді талап етті. Стадионның құрылысы Виктория институтының мектеп аумағының кішкентай бөлігін сатып алуды да білдіреді. Макдональд Тункуды стадион үшін басқа жерді таңдауға көндіруге тырысқанына қарамастан, Тунку осы жерде стадион салуға батыл болды. 11 шілдеде Тунку бұл мәселені Заң шығару кеңесіне көтеріп, олардан рұқсат алды. Төрт күннен кейін жоба Малайяның қоғамдық жұмыстар департаментіне берілді.

Құрылыс

Стадион 1956 жылдың 25 қыркүйегінен 1957 жылдың 21 тамызына дейін салынды. Оның жобасын сол кездегі Қоғамдық жұмыстар департаментінің директоры Стэнли Эдвард Жьюкс жасады. Жобаға Ли Квок Тхэ, Чан Сай Су және Питер Лоу сияқты бірнеше инженерлер қатысты. Стадионның негізі Тункудың өзі 1957 жылдың 15 ақпанында қаланды. Бюджеттік шектеулерге байланысты құрылыс материалдарының көп бөлігі жергілікті өндірісте жасалды, сондықтан құрылыс болаттары сияқты импорттық материалдардан аулақ болу қажет болды. Стадион уақытында аяқталуын қамтамасыз ету үшін жобалау "жеделдетілген" әдіспен жүргізілді, яғни жобаның әрбір бөлігі аяқталғаннан кейін бірден құрылысы басталды. Стадион жерге кіріктірілген амфитеатр ретінде салынды, яғни стадионның бір бөлігі жер бетінен төмен орналасқан. Қазылған топырақ бастапқыда аңғар болған және су тасқынына ұшыраған Мәсжид Негара жеріне тасылды. Жер жұмыстары мен қазба жұмыстары аяқталғаннан кейін террасалық орындықтардың жобалары дайын болды және оның құрылысы бірден басталды. Сонымен қатар, жабық трибуналардың, жоғарғы террасалардың және баспалдақтардың жобаларын сәулетшілер жалғастырды. Құрылысқа екі мердігер жұмыстандырылды: Lim Quee негізгі жабық трибуналарды салу үшін, ал Boon & Cheah терраса мен туннель кіреберістеріне жауапты болды. Стадионды жобалаудан басқа, Стэнли Жьюкс стадион маңындағы көлік жоспарын жасауға да жауапты болды. Стэнлиден басқа, сәулетші Эдгар Грин де мейрамхананың дәретханасы мен асханасы сияқты ішкі жабдықтарды жобалауға қатысты. Стадион аяқталғаннан кейін екі әлемдік рекорд тіркелді: ең биік алдын ала керілген шамдар мұнаралары (120 фут) және ең үлкен консольді қабырғалы шатырлар. Хьюм құбырларынан жасалған шамдар мұнаралары әлемдегі алғашқы алдын ала керілген мұнара болып табылды, ол алдын ала дайындалған құбырлардан жасалған. Сол кездегі тағы бір ерекше жетістік – төрт мұнараның барлығын крансыз орнату. Аренаның бетоннан жасалған қабықшалы шатыры экономикалық тұрғыдан қолжетімді және эстетикалық жағынан әдемі болғандықтан таңдалды. Салтанатты шараға дейін консольді шатырлардың беріктігі сыналып алынғанмен, Стэнли салтанат кезінде оқ атудан туындайтын дірілге төтеп бере алмайтынынан қынжылды, бірақ бұл болған жоқ және шара сәтті өтті. Әйелдер бетон қаптарын жерден салынып жатқан құрылыстарға көтеріп, содан кейін оларды қаңқаға құйды. Сондай-ақ, 1957 жылдың 15 ақпанында негізді қалаған Тункудың өзі болды. Салтанатты шарада 1000 оқушының бұрғылау көрсетілімі ұйымдастырылды. 1957 жылдың 31 тамызында билік Ұлыбритания империясынан жаңадан тәуелсіз Малайзия үкіметіне берілді. Бұл арнайы оқиға үшін салынған стадионға 20 000-нан астам адам жиналды. Салтанатты шараға Ұлыбритания патшайымының өкілі Глостер герцогы Генри, тоғыз штаттың малай билеушілері, Малайзияның соңғы жоғары комиссары сэр Дональд МакГилливрэй, шетелдік дипломаттар, федералды кабинет мүшелері және Тунку Абдул Рахман қатысты. Принц Генриден Тункуға тәуелсіздік құжатын тапсырғаннан кейін премьер-министр Тәуелсіздік декларациясын оқыды, содан кейін Тунку "Мердека!" деп жеті рет айғайлады. Одан кейін ұлттық әнұранды алғаш рет Тони Фонсека жетекшілігіндегі көп ұлтты хор орындады, ал ұлттық туды Оливер Катберт Сэмюэл көтерді. Салтанатты шара азан шақырумен және алғыс айту дұғасымен, сондай-ақ қарулы салютпен жалғасты.

Малайзияның мәлімдемесі

1963 жылғы 16 қыркүйекте стадион Малайзия Федерациясының құрылуы жарияланған орын болды. Бұл шараға 30 мыңнан астам көрермен куә болды, ал оған Ян ди Пертуан Агонг, малай билеушілері, Пенанг, Малакка, Сингапур, Саравак және Сабах штаттарының губернаторлары, сондай-ақ министрлер кабинетінің мүшелері, шетелдік дипломаттар мен шақырылған қонақтар қатысты. Ян ди Пертуан Агонг тапсырған Малайзияның жариялаған хабарламасын Премьер-министр Тунку Абдул Рахман оқыды. Ол содан кейін "Мердека!" деп жеті рет айғайлады, оны халық қайталап айтты. Бұдан кейін нобат оркестрі мен Малайзия Корольдік Полициясының оркестрі ұлттық әнұранды орындады. Содан кейін Федерация артиллериясының бірінші атылысымен 101 зеңбірекпен салют берілді. Шара Негери Сембилан муфтиі Ахмад Мохаммад Саидтың дұғасымен аяқталды.

Құлату жоспарлары

Стадионның Куала-Лумпурдағы мерекелер мен спорттық іс-шаралардың басты арнасы ретіндегі рөлі 1990 жылдардың ортасында салынған Ұлттық стадионмен ауыстырылды. Стадион мен оған қарасты жер Малайзияның United Engineers (UEM) компаниясына берілді, олар бұл жерді 1 миллиард ринггит сомасына ойын-сауық және кеңсе кешеніне айналдыруды жоспарлаған. Бірақ, компания халықтың наразылығы мен 1990 жылдардың соңындағы Азия экономикалық дағдарысынан туындаған қаржылық қиындықтарға байланысты қайта құру жобасын іске асырмады. Қазір стадион Permodalan Nasional Berhad (PNB) компаниясына тиесілі. PNB алаңды сатып алғаннан кейін бірнеше ұсыныс жасалды, мысалы, стадионды кішігірім спорттық іс-шаралар үшін қайта жаңарту, оның орнында спорт мұражайын салу немесе оны басқа жерге көшіру. Дегенмен, стадион бүгінгі күнге дейін спорттық жарыстар мен концерттер өткізу орны болып қалуда.

Жаңарту және қалпына келтіру

Стадион бірнеше рет қайта жөндеуден өтті. Алғашқысы 1974 жылы болды, онда бетондық жоғарғы қабаттар қосылып, стадионның сыйымдылығы 32 800 орынға дейін артты. Жобаның құны шамамен 4,5 миллион ринггит болды. 1986 жылдың басында стадионның орындық саны солтүстік, шығыс және оңтүстік террасаларына әуе кеңістігіне қарай көтерілетін қосымша жоғарғы қабаттармен одан әрі арттырылды. 1989 жылғы Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарына (SEA Games) дейін трибуна жаңаланды, ойын алауының орнатылды, ал алауға дейін алып сатылар салынды. Сондай-ақ, жаңа жүгіру жолдары салынды, шатырлар жөнделді, орындықтар қоршалды және стадион Ойындарға дайындыққа келтірілу үшін орындық террасалары қайта боялды. 2007 жылы стадион 1957 жылғы түріне келтіру мақсатында ауқымды жөндеуден өтті. Осының нәтижесінде 45 000 орындық стадионның сыйымдылығы 20 000-ға дейін азайтылды, яғни жылдар бойы салынған бірнеше жоғарғы террасалар бұзылды. Бұдан өзге, стадионның барлық бөлігі Тунку тәуелсіздік жариялаған кездегідей безендірілуі тиіс болды, соның ішінде стадион қабырғасына "Мердека" деген сөз жазылып, малай әмірлерінің, патшайымның өкілдері мен офицерлерінің бастапқы орындық орналасуы қалпына келтірілді. Сондай-ақ, бояу жұмыстары, бас павильон, екі VIP бөлмесі және киім ауыстыру бөлмелері де бастапқы күйіне келтірілді. 2 миллион ринггит құны бар жобаны PNB басқарды.

Мердека ПНБ 118

2009 жылдың желтоқсанында PNB Тәуелсіздік стадионы мен Ұлт стадионы арасындағы жерде жүз қабатты көкжиек салу жоспарланғаны жарияланды. Жобаны сол кездегі премьер-министр Наджиб Разак 2016 жылдың қыркүйегінде ресми түрде іске қосты. Алғаш "Уарисан Мердека" деп аталған бұл жоба 2021 жылға дейін аяқталуы күтілді. Құрылысы аяқталған соң мұнара әлемдегі екінші биік ғимарат және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең биік ғимаратқа айналады. Мұнарада 83 қабат кеңсе кеңістігі, 16 қабатты сәнді қонақүй, ал қалған қабаттарда панорамалық алаң, мейрамханалар, аспан лоббиі, подиум және қосымша жабдықтар орналасады. Бұдан өзге, жобаға сауда орталығы мен тұрғын үйлер де кіреді. Мұнара Түнку Абдул Рахман паркіне (Мердека паркі деп те аталады) салынды, ол Тәуелсіздік стадионымен бірге салынған болатын. Мұндай шешім сынға түсті, себебі парк мұраны сақтау аймағы ретінде қызмет етуі тиіс еді. Сонымен қатар, бұл парк Куала-Лумпур тұрғындары үшін ұрпақтан-ұрпаққа дейін демалыс орны болды. Жоба аталған аймақтағы жол ағлағын нашарлатуы мүмкін. Сонымен қатар, жақын жердегі мектептерге жобаның әсер етуі және оларды көшіруге мәжбүр болу қаупі де болды.

Футбол

Ұлттық стадион аяқталуына дейін Тәуелсіздік стадионы ұлттық футбол құрамасының (1957–1998) және Селангор ФА-ның (1957–1994) үй алаңы болған. 1997 жылы ол уақытша Куала-Лумпур ФА-сының қолданысына берілді. Бұдан өзге, жыл сайынғы Тәуелсіздік футбол турнирі мен Малайзия кубогының көптеген финалы осы стадионда өткізілді. Стадион 1965, 1971 және 1977 жылғы SEAP ойындарының барлық футбол матчтарын, сондай-ақ 1989 жылғы SEA ойындарының финалын қабылдады. Стадиондағы алғашқы матч 1957 жылғы 31 тамызда Гонконг лигасының XI құрамасы мен Камбоджа арасындағы 1957 жылғы Тәуелсіздік футбол турнирінің ашылу матчы болды. Гонконг лигасының XI құрамасы Камбоджаны 6:2 есебімен жеңіп, Тәуелсіздік стадионында жеңіске жеткен алғашқы команда атанды. Алғашқы голды Лоу Квок Тай соқты. Келесі күні Малайя ұлттық құрамасы стадионда алғашқы ойынын Бирмаға қарсы өткізді, бұл матч 5:2 есебімен аяқталды. Ұлттық құрама 1958 жылы Оңтүстік Вьетнамға қарсы матчта алғашқы Мердека кубогын жеңіп алды. Стадионда өткен алғашқы Малайя кубогының финалы 1957 жылғы 19 қазанда Селангор мен Перак арасында өтті. Перак 3:2 есебімен жеңіске жетіп, Тәуелсіздік стадионында финалды жеңген алғашқы клуб болды. Перак 1967 жылы кубок Малайзия кубогы болып қайта аталғаннан кейін Тәуелсіздік стадионында алғашқы Малайзия кубогын да жеңіп алды. 1990 жылдарға дейін стадионда 36 Малайзия кубогының финалы өтті. Бұл матч 1963 жылғы 8 тамызда (федерация 1963 жылғы 16 қыркүйекте ғана құрылған болса да) 1963 жылғы Мердека турнирінің бірінші турында Жапонияға қарсы өтті. Команда 3:4 есебімен жеңілді. Тәуелсіздік стадионында өткен алғашқы Оңтүстік-Шығыс Азия жартылай арал ойындарының футбол турнирі 15 желтоқсанда Таиланд пен Оңтүстік Вьетнам арасындағы ашылу матчы болды, онда Таиланд 2:1 есебімен жеңіске жетті. Стадионда қалған матчтар мен 22 желтоқсанда өткен финал да өтті, ол Бирма мен Таиланд арасындағы тең нәтижемен аяқталды. 1989 жылы Малайзия ұлттық футбол құрамасы төртінші рет Азия ойындарында алтын медаль жеңіп алды, бұл стадиондағы алғашқы жеңіс болды. Стадионда өткен алғашқы Олимпиадалық іріктеу матчы 1964 жылғы 12 қазанда Малайзия мен Таиланд арасындағы алдын ала тур болды, ол тең нәтижемен аяқталды. 1980 жылы стадион Олимпиада ойындарының іріктеу турнирін қабылдады. 25 наурызда стадион Малайзияның 1980 жылғы Олимпиада ойындарына іріктеуіне куә болды. Ұлттық құрама Оңтүстік Кореямен өткен матчта 2:1 есебімен жеңіске жетіп, екінші рет Олимпиада ойындарына жолдама алды. Алайда, АҚШ бастаған бойкот салдарынан ел финалдық турнирге қатыспады. Стадионда өткен алғашқы ФИФА іріктеу матчы 1985 жылғы 10 наурызда Малайзия мен Оңтүстік Корея арасындағы матч болды. 1994 жылы Шах Алам стадионы аяқталғаннан кейін Селангор ФА және Малайзия ұлттық құрамасы жаңа стадионға көшті. Ұлттық құрама 1998 жылы аяқталған Ұлттық стадионға көшті. Малайзия кубогының финалы 1993 жылдан бері стадионда өткізілді, бұл 1999 жылы Саравак пен Бруней арасындағы матч болды, онда Бруней 2:1 есебімен жеңіске жетті. Содан бері стадион Малайзия кубогының финалын өткізбеді. 2015 жылдың ақпан айында Куала-Лумпур ФА 17 жылдан кейін алғаш рет "Сабахқа" қарсы Премьер-лиганың ашылу матчы үшін Тәуелсіздік стадионына оралды. Стадионда өткен соңғы халықаралық матчта Малайзия құрамасы 2001 жылғы қазан айында Камбоджамен 1:1 есебімен тең түсті.

Көпсайыстық іс-шара

Стадион Малайзияның тәуелсіздік күнін мерекелеу үшін өткізілген Бруней Мердека ойындарының аренасы болды. 1957 жылдың 30 тамызынан 8 қыркүйегіне дейін Pestabola Merdeka іс-шарасының ішінде бірнеше шаралар өтті. Футболдан басқа, стадионда велоспорт, жеңіл атлетика және хоккей жарыстары да өткізілді, бұл Ойындардың бір бөлігі болды. Малайзия Федерациясы құрылған 1963 жылы осыған ұқсас іс-шара өткізілді. Пербаданан Стадион Мердека (1963–1998) басқаратын стадион Куала-Лумпурда өткен алты Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарының төртеуіне төңкерілді. Стадион алғаш рет 1965 жылы Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарын (сол кезде Оңтүстік-Шығыс Азия түбегі ойындары деп аталған) қабылдады. Бастапқыда Малайзия 1967 жылы Ойындарды қабылдауды жоспарлаған, бірақ қаржылық қиындықтарға байланысты бастапқы ұйымдастырушы Лаос бас тартқаннан кейін, оларды Малайзияда өткізу туралы шешім қабылданды. Стадион ашылу және жабылу салтанатына, сондай-ақ жеңіл атлетика, футбол және велоспорт жарыстарына төңкерілді. Стадион 1971, 1977 және 1989 жылғы жарыстарды қабылдауды жалғастырды. 1986 жылы стадионда алғашқы СУКМА ойындары өтті. Екі жылдан кейін екінші СУКМА ойындары да осы жерде өткізіледі.

Басқа спорт түрлері

1975 жылы стадион 1-15 наурызда үшінші ерлер хоккей әлем чемпионатының қабылдаушысы болды. Үндістан Пәкістанды 2–1 есебімен жеңіп, жалғыз хоккей әлем чемпионатын жеңіп алды. 1975 жылғы турнирде Малайзия құрамасы үздік көрсеткішін көрсетіп, төртінші орынға ие болды. Стадионда бар болғаны 45 000 орын болғанына қарамастан, шараны 50 000-нан астам көрермен тамашалады. Стадион 1975 жылдың 1 шілдесінде Мұхаммед Әли мен Джо Багнердің жекпе-жегін де қабылдады. Бұл алыс Шығыс турнесінің бөлігі болған көрнекі жекпе-жек болды. Бұл кездесу үш айдан кейін Манила қаласында өткен әйгілі "Thrilla in Manila" жекпе-жегінен бұрын өтті. Стадиондағы жекпе-жекті 20 000-ға жуық көрермен, оның ішінде Ян ди Пертуан Агонг, Премьер-министр, бірнеше патшалар мен губернаторлар, сондай-ақ Әлидің бұрынғы қарсыласы Джо Фрейзер тамашалады. Әли 15 раундтан кейін 73–67, 73–65 және 72–65 есебімен жеңіске жетті. Жеңіл атлетикада стадион 1991 жылы Куала-Лумпурде өткен Азия жеңіл атлетика чемпионатының өтуіне де пайдаланылды. Шара 19-23 қазан аралығында өтті. Бұдан басқа, стадион ұлттық чемпионаттарды өткізу үшін де жиі қолданылды.

Саяси демонстрациялар

2011 жылдың 9 шілдесінде Bersih 2.0 митингісінің қатысушылары Тәуелсіздік стадионына шеру тартты. Бұл шешім ұйымдастырушылар Ян ди Пертуан Агонгпен кеңескен соң қабылданды. 2013 жылдың 12 қаңтарында стадионда "Халық көтерілісі" митингісі өтті.

Әлемдік рекордтар

2015 жылдың 29 тамызында стадион әлемдегі ең ірі силат сабағына куә болды. Сабаққа 12 393 қатысушы қатысты, ал оны Ұлы ұстаз ЙМ Сейх доктор Мд Радзи бин Ханафи басқарды, ол Малайзияның Персекутуан Сени Силат Чекака Пусака Устаз Ханафинің Певарис Мутлак Силат Чекагы болып табылады. Бұл шара сол жылы Ұлттық күн мерекесімен бірге өткізілді.

Мұраны сақтау

2003 жылдың ақпан айында Тәуелсіздік стадионы ұлттық мұралық ғимарат деп жарияланды. Стадионнан бірнеше көше ғана қашықтықта жатыр. Жолаушылардың қолайлылығы үшін жаяу жол кондиционерленді, жарықтандырылды және жылдам басуға арналған қозғалмалы жолдар (эскалаторлар) орнатылды. Стадионға автобуспен де баруға болады. Стадионға жақын орналасқан Pasar Seni автобус аялдамасы Кланг өңіріндегі ондаған автобус бағыттарының соңғы аялдамасы болып табылады.